महाभारत कथा (३ ३)

युद्धाचे सूतोवाच तर झालेले होते. कौरव आणि पांडव आता युद्धाच्या तयारीमध्ये निमग्न होते. हस्तिनापूर एक प्राचीन साम्राज्य होते. कुरुकुळातील अनेक राजांनी त्या राज्याचा विस्तार आणि भरभराट केलेली होती. भारतवर्षातील अनेक राजे आणि राजघराणी हस्तिनापूरच्या सिंहासनाशी एकनिष्ठ होते. 

पांडवांची बाजूदेखील कमकुवत नव्हतीच. त्यांच्या विवाहसंबंधामुळे अनेक राजघराण्याचे समर्थन त्यांना प्राप्त होते. स्वतः द्वारकाधीश श्रीकृष्ण आणि इतरही सगेसोयरे पांडवांचे पाठीराखे होते. पांडवांचे गुण आणि कर्तृत्व जाणून असलेले राजे त्यांच्या साहाय्याकरता सज्ज होतेच. एकंदरीत दोन्ही युद्धोत्सुक सेना तुल्यबळ होत्या. 

कौरव सेनेमध्ये भीष्म, द्रोण, अश्वत्थामा, कर्ण हे प्रमुख योद्धे आणि सेनानी होते. दुर्योधनाचा जास्त भरवसा त्याचा परम मित्र कर्ण याच्यावर होता. इथे कर्णाची कथा जाणून घेणे आवश्यक आहे असे मला वाटते. कर्ण कोण होता? त्याच्या आणि दुर्योधनाच्या मैत्रीचे रहस्य काय होते? आणि त्याला पांडवांविषयी द्वेष का होता? हे समजण्यासाठी कर्ण कथा माहिती असणे जरुरीचे आहे. 

राजकन्या कुंती ही कुंतीभोज राजाची दत्तक कन्या होती. कोपिष्ट स्वभावासाठी प्रसिद्ध असलेले दुर्वास ऋषी एकदा महाराज कुंतीभोज यांच्याकडे आले होते. त्यांनी महाराजांना सांगितले काही काळ तपश्चर्या करण्याकरता त्यांना एका अशा निवासस्थानाची आवश्यकता आहे जिथे त्यांच्या साधनेमध्ये कोणताही व्यत्यय येणार नाही. महाराजांनी तशी व्यवस्था करण्याचे आनंदाने मान्य केले आणि त्यांची सेवा करण्याची जबाबदारी राजकन्या कुंतीवर सोपविली. 

राजकन्या कुंतीने तिचे कर्तव्य उत्तम रीतीने पार पाडले होते आणि म्हणून प्रसन्न होऊन ऋषींनी तिला एक मंत्र दिला ज्याचा जप केल्याने तिच्या इच्छित दैवताच्या पुत्राची ती माता होणार होती. काही काळानंतर कुतूहलापोटी तिने त्या मंत्राचा जप केला आणि सूर्यदेवाचे स्मरण केले होते. दुर्वासांनी दिलेल्या सामर्थ्यशाली मंत्राच्या प्रभावाने स्वतः सूर्यदेव प्रकट झाले. या सर्व काळात कुंती केवळ एक षोडशवर्षा, अविवाहित कुमारिका होती आणि आता ती गर्भवती होती. 

उद्भवलेल्या त्या परिस्थितीत काय निर्णय घ्यावा हे तिला कळत नव्हते. तिच्या सेवेत असलेल्या काही सख्या आणि अनुभवी दासींनी तिला सल्ला दिला की तिने काहीकाळ राजवाड्यापासून दूर राहणे हितकारक आहे. कुंतीने अरण्यातील आश्रमातच वास्तव्य करण्याचे निश्चित केले. 

यथावकाश एका सुंदर आणि तेजस्वी पुत्राचा जन्म झाला पण त्याचे पालन पोषण करणे अविवाहीत कुंतीला शक्य नव्हते. तिने तिच्या पुत्राचा त्याग करावा असे काही अनुभवी सख्यांनी सुचवले. अखेर एकदिवस कुंतीने एका वेताच्या टोपलीमध्ये त्या बालकाला ठेवून ती टोपली नदीप्रवाहामध्ये सोडून दिली. ते बालक कुणी सामान्य नव्हते तर साक्षात सूर्यदेवाचा अंश होते. त्याची तेजस्वी त्वचा, टोपलीतील मखमली शय्या, रेशमी वस्त्रे आणि झळाळती कवचकुंडले बघितल्यावर कुणीही ओळखले असते की ते बालक राजवंशी आहे.    

नवजात बालक असलेली टोपली वाहत जाऊन हस्तिनापूरनजीक असलेल्या नदीतीरावरील जलपर्णीमध्ये अडकली होती आणि त्याच वेळी निपुत्रिक असलेल्या राधेने ती पाहिली. राधा ही राजाच्या रथशाळेत सारथी म्हणून कार्यरत असलेल्या अधिरथाची पत्नी होती. अधिरथ आणि राधेने त्या बालकाला स्वगृही नेले आणि त्याचे पालनपोषण केले, ते बालक म्हणजे कथानायक कर्ण.  

कर्ण अतिशय बुद्धिमान होता, त्याला अनेक कौशल्ये लीलया अवगत होत असत. अधिरथ आणि राधेला वाटत असे त्याच्या गुणांना चांगले कोंदण मिळावे. त्यांनी राजगुरू द्रोणाचार्यांना विनंती केली की त्यांनी कर्णाचा शिष्य म्हणून स्वीकार करावा. सुरुवातीला त्यांनी नकार दिला पण अखेर कर्णाला शिष्य म्हणून मान्यता दिली. तो केवळ एक सामान्य शिष्य होता, राजपुत्रांबरोबर अध्ययन करण्याची त्याला परवानगी नव्हती. कर्ण उत्तम धनुर्धारी होता आणि त्याला वाटत असे की तो अर्जुनाचा पराभव करू शकेल. 

एकदिवस राजपुत्राच्या युद्धकौशल्याचे सर्व जनतेसमोर प्रदर्शन व्हावे या हेतूने गुरु द्रोणांनी एका स्पर्धेचे आयोजन केले होते. त्या स्पर्धेमध्ये सर्व पांडव आणि विशेषतः भीम आणि अर्जुन सरस ठरत होते. धनुर्विद्येची स्पर्धा होती आणि अर्जुनाला कुणीही प्रतिस्पर्धी नव्हता. गुरु द्रोण त्याला विजयी घोषित करणारच होते आणि त्याचवेळी न राहवून कर्ण पुढे आला. म्हणाला त्याला स्पर्धेमध्ये सहभागी होण्याची अनुज्ञा द्यावी. द्रोणांनी त्याला नकार दिला, कारण सांगितले की ती स्पर्धा फक्त राजपुत्रासाठी आयोजित करण्यात आलेली आहे. 

ते सर्व पाहत असलेला दुर्योधन पुढे सरसावला, त्याला कर्णाबद्दल सहानुभूती वाटत होती? का अर्जुनाला एक तुल्यबळ स्पर्धक आहे म्हणून त्याला उत्तेजन द्यायचे होते? हे इतिहासाला अज्ञात आहे. पण त्याने तिथेच कर्णाला अंगदेशाचा राजा घोषित केले आणि राज्याभिषेक केला. इथे नमूद करणे जरुरी आहे की त्या वेळेस धृतराष्ट्र सिंहासनाधीश्वर होते, भीष्म, विदुर यांच्यासारखे ज्येष्ठ उपस्थित होते आणि तरीही दुर्योधन असा निर्णय घेऊ शकला, त्याला कुणीही विरोध केला नाही. 

कर्ण पराक्रमी आणि बुद्धिमान होता, तितकाच महत्वाकांक्षीही होता. दुर्योधनाच्या सर्व कारस्थानांमध्ये त्याचाही सहभाग होता. पांडवांचा द्वेष हा त्या दोघांमधील मैत्रीचा एक सामान धागा होता. शकुनीमामा आणि कर्ण दुर्योधनाचा पांडवांबद्दलचा द्वेष जगता ठेवून सतत वाढत राहण्याकरता प्रयत्नशील असत. त्यामुळे कर्ण गुणवान असूनही दरबारातील ज्येष्ठांना अप्रिय होता. कुरुक्षेत्रावरील युद्धा आधी कर्ण आणि अर्जुन दोघे युद्धाकरता काहीवेळा समोरासमोर आले होते आणि त्यात प्रत्येकवेळेस अर्जुन श्रेष्ठ ठरला होता हेही सत्य आहे. द्रौपदी वस्त्रहरण समयी कर्णाने अतिशय नीच अशा मानवी प्रवृत्तीचे दर्शन घडविले होते. एखाद्या माणसाचा द्वेष, दुखावलेला स्वाभिमान किंवा अहंकार आणि अधुरी महत्वाकांक्षा त्याला किती खालच्या पातळीवर नेऊ शकते याचे कर्ण हे उत्तम उदाहरण आहे. 

कर्ण अधिरथ आणि राधेचा पुत्र म्हणूनच वावरत होता. राधामाता आणखी दोन पुत्रांची माता होती पण तिने किंवा अधिरथाने कर्णाला कधी सापत्न वागणूक दिली नाही. कर्ण राधेचा पुत्र म्हणून राधेय म्हणून ओळखला जातो तसेच त्याला वसुषेण आणि वैकर्तन अशा नावांनीही संबोधले जाते. कर्णाच्या दोघी पत्नी होत्या वृषाली आणि सुप्रिया. त्याचे पुत्र त्यांच्याप्रमाणेच गुणी आणि पराक्रमी होते. काही कथांमध्ये त्याचे चार पुत्र होते असा उल्लेख आहे तर काहींच्या मते नऊ पुत्र होते. पण त्याचे सर्व पुत्र युद्धामध्ये मृत्यू पावले असाही उल्लेख आहे. 

कर्णाचा विशेष उल्लेखनीय गुण म्हणजे त्याचा दानशूरपणा. दररोज सकाळी नदीतिरी जाऊन तो सूर्योपासना करीत असे. सूर्याला अर्ध्य देण्याकरता ओंजळीमध्ये जल घेऊन पृच्छा करीत असे, कोणी याचक आहे का? असेल तर त्या याचकाने जे मागितले असेल ते देण्याचे वचन देऊन अर्ध्यदान करीत असे, म्हणजे ओंजळीमधील जल सूर्यदेवाचे नामस्मरण करून नदीपात्रामध्ये वाहू द्यायचे. (मराठीमध्ये "(कशावरतरी) पाणी सोडणे" असा एक वाक्प्रचार आहे. त्याचा अर्थ कायमचा त्याग करणे, ज्यावर पाणी सोडले ते परत मागायचे नाही, घ्यायचे नाही) कर्णाने कुणाही याचकाला कधी विन्मुख पाठवले नाही आणि कुणाकडे कसलेही दान मागितले नाही. त्याच्या या दानशूर स्वभावाचा फायदा घेण्याचा मोह प्रत्यक्ष देवांचा राजा इंद्र यालाही झाला होता. 

धनुर्धर अर्जुनाचे पिता म्हणजे देवाधिदेव इंद्र. स्वर्गलोकीचे राज्य सांभाळताना त्यांना त्यांच्या पुत्राची चिंता त्रस्त करीत होती. कौरव दरबारातील कृष्णशिष्टाई फसली आणि युद्ध करणे निश्चित झाले होते. अर्जुनाला तुल्यबळ असा एकमेव योद्धा होता तो म्हणजे कर्ण. कर्ण सूर्यपुत्र असून त्याच्याकडे त्याच्या पित्याने दिलेली जन्मजात कवचकुंडले आहेत याचे ज्ञान इंद्राला होते आणि तेच त्यांच्या चिंतेचे कारण होते. त्या कवचकुंडलायोगे कर्ण कुणाही योद्ध्यासाठी अवध्य होता. महाभारत युद्धामध्ये अर्जुन आणि कर्णाच्या युद्धात अर्जुनाचे कितीही शर्थ केली तरी कर्णाला तो मृत्यू देऊ शकत नव्हता. इंद्राने त्याचा पुत्र अर्जुन विजयी व्हावा या करता एक कपट योजना आखली. सूर्यदेवांनी कर्णाला सावध केले होते परंतु त्याचा काहीच उपयोग झाला नाही.

एके दिवशी प्रातःकाळी कर्ण नदीपात्रामध्ये उभा राहून सूर्योपासना करीत होता. नेहमीप्रमाणे त्याने ओंजळीमध्ये जल घेतले आणि विचारले, "कोणी याचक आहे का?" पाठीमागून एक वृद्ध, थरथरता आवाज आला, "मी आहे महाराज". कर्णाने काय दान हवे आहे असे विचारले आणि त्या वृद्धाने सांगितले की त्याला कर्णाची कवचकुंडले हवी आहेत. कर्णाने ओळखले की तो वृद्ध म्हणजेच वेषांतर केलेला इंद्र आहे. पण तरीही क्षणाचाही विलंब न लावता "तथास्थु !" असे म्हणत ओंजळीतील जल नदीच्या प्रवाहामध्ये अर्पण केले. 

कर्ण तीरावर आला, वृद्ध याचकाचे रूप घेऊन आलेल्या इंद्रदेवासमोर त्याने हात जोडले, म्हणाला की आज त्याचा सर्वोच्च सन्मान झालेला आहे, प्रत्यक्ष देवांच्या राजाला त्याच्या समोर याचक म्हणून यावे लागले. त्याने शांतपणे कवचकुंडले उतरवली आणि वृद्धाच्या रूपात आलेल्या इंद्राच्या हाती दिली. इंद्राला काही क्षण वाईट वाटले, थोडावेळ तो लज्जित झाला पण नंतर सावरून त्याने कर्णाला आशीर्वाद दिले. त्याचबरोबर त्याने अमोघ असे अस्त्र दिले ज्याचा प्रयोग केवळ एकदाच करता येणार होता. त्या अस्त्राचे एक वैशिष्ट्य होते, ज्या सजीव, निर्जीव, देव , दानव अथवा मानवावर त्याचा प्रयोग केला असेल त्याचा नाश करूनच ते परत येत असे, ते अस्त्र कधीही असफल होत नसे. 

कर्णाचे दुर्दैव असे की त्याला दोन शाप मिळाले होते. एकदिवस तो शिकारीच्या शोधात दूर निबिड अरण्यात गेला असताना सावजाच्या दिशेने सोडलेल्या बाणाने तिथे तप करीत असलेल्या एका ऋषींचा वेध घेतला. प्राण त्याग करण्याआधी त्या ऋषींनी शाप दिला होता, "स्वपराक्रमाच्या गर्वाने तू उन्मत्त झाला आहेस म्हणून ऐन युद्धप्रसंगी तुझ्या रथाचे चाक धरणीमध्ये रुतेल." 

दुसऱ्या शापाची कथा अनोखी आहे. गुरु द्रोणांकडे ब्रह्मास्त्र विद्या होती आणि ती ते कुणातरी एकाच योग्य शिष्याला देणार होते. त्या करता त्यांनी सर्व शिष्याची परीक्षा घेतली ज्यात अर्जुन यशस्वी झालेला होता. अर्जुन जरी उत्तम शिष्य असला तरी त्यांना त्याचा पुत्र अश्वत्थामा अधिक प्रिय होता. द्रोणाचार्यांना ब्रह्मास्त्र विद्या त्यांच्या पुत्राला द्यायची इच्छा होती. त्यांनी काही कारणासाठी अर्जुनाला आश्रमापासून दूर जाण्यास सांगितले आणि त्या वेळात त्यांच्या पुत्राला ब्रह्मास्त्र विद्या ते देणार होते. परंतु अर्जुन विजेच्या वेगाने दिलेले कार्य पूर्ण करून माघारी आलेला होता, त्यामुळे नाईलाजाने त्यांनी अर्जुनाला देखील ब्रम्हास्त्रविद्या दिली होती. 

कर्ण ब्रह्मास्त्र विद्या शिकण्याकरता उत्सुक होता पण ती विद्या द्रोणाचार्याकडून मिळणे असंभव होते. पांडवांबरोबर युद्धाचा प्रसंग आल्यास ब्रह्मास्त्रांमुळे अर्जुन श्रेष्ठ ठरणार होता, म्हणून कर्णाने निश्चय केला की काही करून ब्रह्मास्त्र प्राप्त करायचेच. ब्रह्मास्त्र विद्या प्राप्त असलेले आणखी एक गुरु होते ते म्हणजे भगवान परशुराम. 

भगवान परशुरामांचा उल्लेख रामायण काळात येतो (सीता स्वयंवराच्या वेळी ज्या शिवधनुष्याचा श्रीरामांनी भंग केला होता ते परशुरामांनी जनकराजाला दिलेले होते), राजकन्या अंबेच्या मदतीकरता त्यांनी भीष्मांबरोबर युद्ध केले होते. सर्व काळात घडलेल्या कथांमध्ये त्यांचे अस्तित्व आहे कारण ते चिरंजीव आहेत असे म्हणतात. 

महर्षी जमदग्नी आणि सती रेणुका हे परशुरामाचे मातापिता होते. त्यांच्याकडे असलेली एक गाय सुरभी ही कामधेनू होती. एकदिवस राजा कार्तवीर्य अर्जुन याने ती चोरून नेली. जमदग्नी ऋषींनी ती परत द्यावी अशी विनंती केल्यावर गाय न देता राजाने ऋषींची हत्या केली. रेणुका मातेने सर्व कथा तिच्या पुत्राला, परशुरामांना कथन केली. सर्व घटना जाणून घेतल्यावर क्रोधित होऊन त्यांनी त्या राजाबरोबर युद्ध करून त्याचा वध केला तसेच त्याच्या प्रमाणेच अन्य क्षत्रिय राजे जे बळाच्या जोरावर सामान्यांना छळत होते त्यांचाही विनाश केला, पृथ्वी नि:क्षत्रिय केली. परशुराम ब्राह्मण वंशातील असल्याने त्यांना राज्याचा लोभ नव्हता. त्यांनी एक यज्ञ केला आणि सर्व पृथ्वीचे दान दिले. त्यानंतर स्वतःच्या वास्तव्यासाठी आणि तप:साधनेसाठी समुद्रसीमा मागे हटवून जमीन निर्माण केली ती म्हणजे आज अस्तित्वात असलेली निसर्गसुंदर कोकणभूमी. कोंकणात परशुरामाचे जागृत देवस्थान आहे आणि तिथले ब्राह्मण (कोकणस्थ ब्राह्मण) स्वतःला परशुरामाचे वंशज म्हणवून घेतात. 

परशुरामांची कथा सांगण्याचे कारण म्हणजे त्यांचे क्षत्रिय जमातीशी असलेले वैर. क्षत्रिय कुळातील राजे दुराचारी, अन्यायी आणि अत्याचार करणारे आहेत असे त्याचे मत होते... एका क्षत्रियानेच त्यांच्या पित्याचा काहीही कारण नसताना वध केलेला होता. त्यामुळे त्यांना क्षत्रिय जमातीविषयी तिटकारा होता. त्यांच्या आश्रमात जे विद्यार्थी अध्ययनाकरता येतील त्यांच्यापैकी कुणीही क्षत्रिय जातीचे नाहीत ही खात्री ते करून घेत असत. 

कर्ण जरी सूतपुत्र असला तरी त्याला राजदरबारात असलेले मानाचे स्थान आणि दुर्योधनाने बहाल केलेली अंगदेशाचे स्वामित्व यामुळे त्याला परशुरामांच्या गुरुकुलामध्ये प्रवेश मिळणे दुरापास्त होते. कर्ण महत्वाकांक्षी होता आणि इच्छित ध्येय प्राप्त करण्याकरता काहीही करण्याची त्याची तयारी होती .. अगदी भगवान परशुरामांसारख्या महान गुरुला फसवणे देखील त्याला गैर वाटत नव्हते. 

कर्णाने वेषांतर केले, एका ब्राह्मण कुमाराचा वेष त्याने धारण केला. परशुरामांच्या आश्रमामध्ये जाऊन त्याने विनंती केली की महर्षींनी त्याचा शिष्य म्हणून स्वीकार करावा. परशुरामांनी त्याची सर्वप्रकारे परीक्षा घेतली आणि कर्णाच्या गुणांवर प्रसन्न होऊन त्याला आश्रमशाळेमध्ये प्रवेश दिला. त्यांनी सांगितले की कर्णाचे उत्तम गुण आणि त्याची ब्राह्मण जात पाहून त्याला प्रवेश दिलेला आहे. कर्णाने त्यांना नम्रपणे अभिवादन केले पण त्याला त्याच्या खोटे बोलण्याचा क्षणभरही पश्चाताप झालेला नव्हता. लवकरच कर्ण परशुरामांचा उत्तम शिष्य झाला होता, परशुरामांनी त्याला विविध विद्या शिकविल्या, युद्धकलेचे सखोल ज्ञान दिले आणि मुख्य म्हणजे ब्रह्मास्त्र विद्या देखील दिली. कर्णाचे ईप्सित साध्य झाले होते, आता आश्रम सोडून जाण्याचा समय आलेला होता. परशुराम त्यांच्या काही शिष्यासमवेत निबिड अरण्यांमध्ये आलेले होते. तेथील काही गुणकारी वनस्पतींची माहिती ते त्यांच्या शिष्यांना देत होते. बराचवेळ चालल्यामुळे त्यांना थकवा जाणवू लागला होता. एका विशाल वृक्षाच्या सावलीमध्ये विसावा घेण्याकरता सर्वजण थांबले. परशुराम निद्रा घेण्याकरता तिथल्या पर्णशय्येवर विसावले, कर्ण तप्तरतेने पुढे आला आणि त्यांनी त्याच्या गुरुचे मस्तक स्वतःच्या मांडीवर घेतले. 

काही काळ शांततेत गेला आणि एक भुंगा तिथे वारंवार येऊन त्रास देऊ लागला. त्याला हाकलण्याचे प्रयत्न निष्फळ झाले, अजूनही भुंगा तिथेच होता, तो कर्णाची मांडी कुरतडू लागला होता. रक्त वाहू लागले. असह्य वेदना होत होत्या परंतु गुरूदेवांची निद्रा भंग होऊ नये म्हणून कर्ण जराही हालचाल न करता तसाच निश्चल बसून राहिला. रक्ताचा ओलसर, उष्ण स्पर्श होताच गुरुदेवांना जाग आली. काय घडले ते पाहून त्यांना वाईट वाटले आणि आश्चर्यही वाटले. त्यांनी विचारले, "तू खरा कोण आहेस? ब्राम्हण असणे शक्य नाही कारण इतक्या वेदना होत असताना निश्चल राहणे ब्राह्मणकुमाराला शक्य नाही. तू नक्कीच क्षात्रवंशातील आहेस." कर्णाचा नाईलाज झाला होता आणि आता त्याला ब्रम्हास्त्रविद्या प्राप्त झाली होती त्यामुळे सत्य उघडकीस आले तरी काहीच हरकत नव्हती. त्याने त्याची ओळख सांगितली आणि सांगितले गुरुदेवांनी खात्री बाळगावी की त्यांनी दिलेल्या विद्येचा दुरुपयोग होणार नाही. 

परशुराम सर्वज्ञानी होते आणि द्रष्टे होते. त्यांनी कर्णाला अज्ञात असलेले जन्मरहस्य जाणले होते आणि त्याला ब्रह्मास्त्र कशासाठी वापरायचे आहे हे देखील त्यांना समजले होते. भविष्यात घडणारा विध्वंस रोखायला हवा होता. कर्णाने त्यांची फसवणूक केली होती त्याचा क्रोध त्यांच्या मनात होताच. त्यांनी शाप दिला, कर्णाने ब्रह्मास्त्र मिळवले असले तरीही त्याचा वापर करण्याआधीच ते निष्प्रभ झालेले असेल. फसवणूक करून मिळविलेल्या विद्येचा त्याला वापर करता येणार नव्हता. आता कर्णाकडे ब्रह्मास्त्र होते पण ते शापित होते.

कर्ण बुद्धिमान होता पण दुर्दैवी होता, पराक्रमी असूनही शापित होता. अन्यायी, दुराचारी दुर्योधनाची साथ तो देणार होता त्यामुळे युद्धाआधीच त्याचा पराभव निश्चित झालेला होता. 

कृष्णाने कर्णाचा बुद्धिभेद करण्याच्या प्रयत्न केला होता पण असफल झाला होता. त्यानंतर स्वतः राजमाता कुंतीनेही कर्णाचे मतपरिवर्तन करण्याचा प्रयत्न केला होता. प्रदीर्घ काळानंतर प्रथमच कुंतीदेवीने कर्णाला तिचा पुत्र म्हणून संबोधले. तिने सांगितले की कर्ण तिचा ज्येष्ठ पुत्र आहे आणि त्याने त्याच्या बंधूबरोबर युद्ध करावे हे तिच्याकरता दुःखदायक असेल. 

तिच्या बोलण्याने कर्णाला वाईट वाटले परंतु भूतकाळातील घटना आठवून तो क्रोधितही झालेला होता. कुंती केवळ स्वार्थासाठी आज त्याच्याकडे आली आहे अशी त्याची खात्रीच होती पण त्याचे औदार्य तिला विन्मुख जाऊ देऊ शकत नव्हते. त्याने तिला वाचन दिले की तिचे पाच पुत्र जीवित असतील, कर्ण फक्त अर्जुनाबरोबर युद्ध करेल. त्या युद्धात अर्जुन आणि कर्ण या दोघातील एकाचा मृत्यू होईल. 

कर्णाने कुंतीला दिलेले वाचन निभावले होते. युद्ध करताना त्याच्यासमोर युधिष्ठिर. भीम, नकुल आणि सहदेव आले असताना त्यांची हार झालेली होती, कर्णाने त्यांना निःशस्त्र केले होते पण तरीही जीवदान दिले. 

कुंती अथवा कृष्णाने कर्ण खरा कोण आहे? याबद्दल पांडवांना काहीच सांगितले नव्हते. युद्धसमाप्तीनंतर धारातीर्थी झालेल्या युद्धवीरांचे अंत्यसंस्कार केले जात होते. धर्मराजाने कोण मृत झाले आणि कोणाचे अंत्यसंस्कार केले याची माहिती घेऊन आता कोणी वीर अंत्यसंस्काराविना राहिला नाही ना? अशी विचारणा केली. त्या वेळेस कुंतीने सांगितले, एक वीर आहे जो खरे तर अंत्यसंस्काराचा प्रथम अधिकारी आहे, तो म्हणजे कर्ण. युधिष्ठिराला आश्चर्य वाटले तो म्हणाला कर्ण तर आपला शत्रू आणि दुर्योधनाप्रमाणे बंधू सुद्धा नाही, तेव्हा कुंतीने सत्य प्रकट केले. युधिष्ठिराने अतोनात शोक केला, अर्जुनाला देखील विलक्षण दु:ख झाले होते. सर्व पांडवांनी कुंतीला दोष दिला आणि सांगितले तिने हे सत्य आधी सांगितले असते तर त्यांनी कधीही कर्णावर शस्त्र रोखले नसते. परंतु विधिलिखित होते ते घडून गेले होते. 

म्हणूनच म्हणतात तेजस्वी वारसा असलेला कर्ण, पराक्रम, बुद्धिमत्ता, औदार्य असे अनेक उत्तम गुण असूनही दुर्दैवी होता. 

***