महाभारत कथा (४ ०)

पांडवांच्या शिबिरामध्ये दुःखाचे आणि चिंतेचे वातावरण होते. अभिमन्यूला व्यूहभेद करण्याची परवानगी दिल्याचा युधिष्ठिराला घडोघडी पश्चात्ताप होत होता. अर्जुन दुःखाने वेडापिसा झाला होता. अर्जुनाला आता युद्धामध्ये विजय मिळविण्यामध्ये काहीच स्वारस्य नव्हते. हातात शस्त्र असूनही तो त्याच्या पुत्राचे रक्षण करू शकला नाही याचेच त्याला शल्य होते.

सर्वजण परोपरीने अर्जुनाला समजावण्याचा प्रयत्न करीत होते परंतु अर्जुन त्याचे दुःख विसरून लढण्यासाठी सज्ज होऊ शकत नव्हता. श्रीकृष्णांनी देखील अर्जुनाचे सांत्वन केले, त्याला त्याच्या कर्तव्याची जाणीव करून दिली. श्रीकृष्णांनी विचारले,

"अर्जुना, पुत्रनिधनाचे दुःख होणे साहजिक आहे परंतु तू सामान्य पिता नाहीस आणि अभिमन्यू देखील असामान्य पुत्र होता, त्याला रणांगणावर वीरगती प्राप्त झाली. तू हे रण सोडून गेलास तर त्याचे बलिदान व्यर्थ ठरेल. आणि ज्यांनी तो एकाकी असताना त्याच्यावर वार केले, त्याच्या मृतदेहाची विटंबना केली त्यांना काहीही शासन न करता असेच जाऊ द्यायचे का? अभिमन्यूच्या मृत्यूचा तू सूड घेणार नाहीस का?"

श्रीकृष्णाचे भाषण ऐकून अर्जुन दुःखातून जरा सावरला. श्रीकृष्णांनी अभिमन्यूच्या मृत्यूच्या प्रसंगाचे पुन्हा एकवार वर्णन केले, अभिमन्यूवर झालेल्या अन्यायाची अर्जुनाला आठवण करून दिली. ते सर्व ऐकताना अर्जुनाचे दुःख कमी झाले होते तो सावध होऊन कृष्णांचे बोलणे ऐकू लागला. अभिमन्यूच्या मृतदेहाची विटंबना करण्यात आली ते ऐकून तो क्रोधित झाला आणि त्याने सर्वांसमक्ष प्रतिज्ञा केली, म्हणाला अभिमन्यूच्या मृत्यूला जे कारणीभूत झाले त्यांना मी जीवित राहू देणार नाहीच पण त्याच्या मृतदेहाची विटंबना करणाऱ्या जयद्रथाला सर्वप्रथम यमसदनी पाठवीन. उद्या सूर्यास्तापूर्वी जयद्रथाला मी मृत्यू देऊ शकलो नाही तर अग्निकाष्ठं भक्षण करीन (म्हणजे स्वतःला अग्नीच्या स्वाधीन करीन ). 

अर्जुनाचे बोलणे ऐकताना पांडवांच्या शिबिरावरील चिंतेचे सावट जास्तच गहिरे झाले होते. त्याच्या प्रतिज्ञेची वार्ता (गुप्तहेरांमार्फत) कौरवांच्या शिबिरामध्ये पोहोचलेली होती आणि तिथे आनंदोत्सव सुरू झालेला होता. 

दुसऱ्या दिवशीच्या सूर्योदय होताच युद्ध सुरू झाले, दोन्ही सेना पुन्हा एकवार आमनेसामने उभ्या होत्या. आजचा दिवस दोन्ही सेनांसाठी महत्त्वाचा होता. जयद्रथाला अर्जुनाच्या युद्ध कक्षेपासून दूर ठेवण्याचा कौरव आटोकाट प्रयत्न करणार होते आणि जयद्रथाला शोधून अर्जुनासमोर आणण्याकरता पांडवसेना प्रयत्नशील राहणार होती. जयद्रथाच्या जीवनमरणाचा प्रश्न होताच पण पांडवसेनेचे भवितव्यदेखील पणाला लागले होते. 

इथे नमूद करावे लागेल की जयद्रथ हा कुणी परका, केवळ युद्धाला सहाय्यक म्हणून आलेला राजा नव्हता. दुर्योधनाची सख्खी बहीण दु :शला हिचा तो पती. म्हणजे कौरवांप्रमाणेच पांडवांशीदेखील त्याचे जवळचे नाते होते. पण वैराग्नी इतका प्रखर होता की त्यात सर्व नातीगोती जाळून राख झालेली होती. 

पुत्रनिधनाचा सूड घेण्यासाठी अर्जुन त्वेषाने शत्रूवर शरवृष्टी करीत होता. अभिमन्यूला घेरून मारण्याच्या कुकर्मात सामील असणाऱ्या शत्रूंना बाणांनी टिपत होता. परंतु जयद्रथ मात्र अर्जुनासमोर आलेलाच नव्हता, कौरव योद्ध्यांनी त्याला सतत अर्जुनाच्या रथापासून दूर कुठेतरी झुंजत ठेवले होते. जयद्रथापर्यंत पोहोचण्याचे श्रीकृष्णाचे सर्व प्रयत्न विफल झाले होते. सूर्यास्तसमय नजीक आला होता आणि जयद्रथ अजूनही जिवंत होता. कौरव योद्धे आणि सेनापती त्यांना मिळत असलेल्या यशाने आनंदीत झालेले होते. आजवर मिळणारा अर्जुनाचा काटा विनासायास निघणार होता. एक अजिंक्य योद्धा त्याच्याच सूडाच्या अग्नीमध्ये नाश पावणार होता. धनुर्धारी अर्जुन युध्दक्षेत्री नसणे पांडवसेनेसाठी हानिकारक होते. कदाचित पांडवांचा पराजय होऊन विजयश्री दुर्योधनाच्याच गळ्यात माळ घालणार होती. 

अर्जुनाच्या रथाचे सारथ्य करताना श्रीकृष्ण देखील चिंतामग्न झाले होते. त्यांनी त्यांचे सर्व सारथ्य कौशल्यं पणाला लावत अर्जुनाचा रथ रणांगणाच्या चहूदिशांना नेला पण जयद्रथ काही सापडत नव्हता. 

अखेर ती अशुभ घटिका आलीच, नभातील सूर्यकिरणे पूर्णतः दिसेनाशी झालेली होती. दशदिशा काळोखामध्ये बुडाल्या होत्या, सूर्यबिंब दृष्टीआड झालेले होते. युद्धसमाप्तीची सूचना देणारी रणवाद्ये वाजू लागली होती, आता युद्धविराम होणार होता. सर्व पांडव हताश, निराश झालेले होते, सेना भयभीत झालेली होती. 

पांडवांच्या शिबिरामध्ये आज विश्रामाकरता कुणीही राहुटीमध्ये गेलेच नव्हते. शिबिरातील मोकळ्या जागेत चंदनाच्या लाकडाची चिता रचलेली होती, ब्राह्मण मंत्रपठण करीत होते. सभोवताली दाटी करून उभ्या असलेल्या सैनिकांच्या डोळ्यात अश्रू होते. युधिष्ठिर, भीम, नकुल आणि सहदेव यांच्या चेहऱ्यावर दुःख आणि निराशा दिसत होती, द्रौपदीच्या दुःखाला पारावार नव्हता. 

अर्जुनाच्या अग्निप्रवेशाची घटिका समीप आली तसा अर्जुन पुढे आला, त्याने युधिष्ठिर आणि भीमाला वंदन केले, नकुल सहदेव आणि द्रौपदीला धीराचे चार शब्द बोलला, श्रीकृष्णाचा निरोप घेऊन तो पेटलेल्या चितेकडे निघाला. तिथे जमलेले सैनिक, आणि इतर कर्मचारी शोकाकुल होऊन अर्जुनाच्या नावाचा जयजयकार करीत होते. अर्जुनाने त्याचा निर्णय बदलावा म्हणून सगळे विनवणी करीत होते. त्या गर्दीमध्ये काही कौरव वीर देखील उपस्थित होते. अर्जुनाला मृत्यूच्या स्वाधीन होताना प्रत्यक्ष पाहण्याची त्यांना उत्सुकता होती, त्याच्यातच जयद्रथ देखील आलेला होता. त्याच्या चेहऱ्यावरचा आनंद लपत नव्हता. 

धडाडून पेटलेल्या चितेभोवती प्रदक्षिणा घालून अर्जुनाने पुन्हा एकदा सर्वांकडे बघत हात जोडले. आता तो चितेमध्ये प्रवेश करणार होता आणि त्याचवेळी आकाशातील अंध:कार दूर होऊ लागला होता, मावळतीच्या तांबूस किरणांचा प्रकाश सर्वत्र पसरू लागला आणि बघता बघत पश्चिमेकडे झुकलेल्या तेजोनिधीच्या दर्शनाने आसमंत उजळून गेला. श्रीकृष्णाचे सुदर्शनचक्र काही क्षण प्रकट होऊन दिसेनासे झाले होते. कृष्णांनी तिथे उभ्या असलेल्या रक्षकांना सूचना दिली आणि ते रक्षक त्वरेने गर्दीच्या दिशेने निघाले. सैनिकांच्या जमावामध्ये वेष पालटून, चेहरा झाकून उभ्या असलेल्या जयद्रथाला त्यांनी पुढे खेचत आणले. जयद्रथाकडे हाताने निर्देश करीत श्रीकृष्णांनी अर्जुनाला सांगितले,

"अर्जुना आकाशात तळपणारा सूर्य अजून मावळलेला नाही आणि अभिमन्यूच्या मृतदेहाची विटंबना करणारा जयद्रथ तुझ्यासमोर आहे". 

अर्जुनाला अजून कुणी काही सांगण्याची आवश्यकताच नव्हती. कुणीतरी अर्जुनाच्या हाती त्याची शस्त्रे दिली आणि अर्जुनाने स्वहस्ते जयद्रथाचा वध केला, पुत्रनिधनाचा त्याने सूड घेतला होता. तिथे जमा झालेले सैनिक आश्चर्याने स्तब्ध झाले होते. अर्जुनाचा मृत्युसोहळा बघण्याकरता आलेल्या कौरववीरांनी कधीच काढता पाय घेतला होता.

महाभारत कथेमध्ये जयद्रथ वधाच्या प्रसंगाचे वर्णन अशातऱ्हेनेच केलेले आढळते. काही कथाकारांचे मत आहे की श्रीकृष्णांनी सुदर्शनचक्राने काही काळ सूर्यबिंब झाकले होते आणि जयद्रथ दिसताक्षणी ते परत घेऊन अर्जुनाला सूर्यदर्शन घडवून जयद्रथावर वार करण्यास सांगितले. 

असे घडले असेल तर प्रश्न निर्माण होतो की असे करणे धर्मयुद्धाच्या नियमानुसार आहे का? तर नक्कीच नाही. परंतु कृष्णनीतीने दाखवले आहे शत्रूचा विनाश करणे महत्त्वाचे त्यासाठी मार्ग कुठला निवडला ते दुय्यम आहे. 

परंतु महाभारताच्या काही अभ्यासकांचे म्हणणे आहे की जे घडले तो चमत्कार नव्हता अथवा श्रीकृष्णाची मायावी खेळी नव्हती. घडलेला प्रसंग एक पूर्णतः नैसर्गिक आणि नियमित घडणारी घटना होती. त्या घटनेचे अशा पद्धतीने वर्णन करण्याचे कारण 

-- एक म्हणजे कथेची रंजकता वृद्धींगत व्हावी असा हेतू असावा. 

-- कदाचित कृष्णासारखा दैवी युगपुरुष तिथे उपस्थित असताना असे आश्चर्य घडले म्हणजे त्यांनीच काही चमत्कार घडविला असणार अशी कथाकारांना खात्री असावी किंवा तसेच सांगितले तर लोक विश्वास ठेवतील असे वाटले असावे. 

-- त्या घटनेचा अन्वयार्थ सांगणारे पुरावे कालौघात नाहीसे झाले असणार, किंवा ते सामान्य श्रोत्यांना समजणे कठीण म्हणून सुलभ स्वरूपात वर्णन केले गेले असणार. 

अभ्यासकांचे म्हणणे आहे की त्या वेळेस जे घडले तो मानवी किंवा दैवी चमत्कार नव्हता तर निसर्गाची किमया होती. भारतीय पंडितांना दिशा, नैसर्गिक घटना, आकाशस्थ ग्रह, नक्षत्रे, तारे इत्यादींचे उत्तम ज्ञान होते. रामायण आणि महाभारत कथांमध्ये वेळोवेळी तिथी, ग्रह, तारे नक्षत्रांची स्थिती इत्यादींचा उल्लेख कथेच्या अनुषंगाने येत राहतो आणि त्यानुसार काल आणि स्थान निश्चिती करता येते. वर्तमान काळातील जाणकारांनी कथेमध्ये वर्णिलेल्या तिथी आणि स्थितीचा अभ्यास करून कालनिश्चिती केलेली आहे. अशा जाणत्या अभ्यासकांचे मत आहे की जयद्रथ वधाची घटना घडली तो दिवस सूर्यग्रहणाचा होता ( श्रीकृष्ण सर्वज्ञानी असल्याने त्यांना नियमित घडत असलेल्या नैसर्गिक घटनेचे ज्ञान होते). ग्रहण लागल्यानंतर सूर्यबिंब पूर्णतः दिसेनासे झाले म्हणजे ते (माझ्या अल्पज्ञानानूसार) खग्रास सूर्यग्रहण असणार. ग्रहण समाप्तीनंतर सूर्यबिंब पूर्ण तेजाने आकाशात दिसू लागले होते.    

मग असा प्रश्न उद्भवतो, युद्धविराम झाला होता म्हणूनच जयद्रथ नि:शंक मनाने शत्रू शिबिरामध्ये आलेला असणार आणि बहुदा निःशस्त्र आणि बेसावध असणार. अश्या वेळेस त्याच्यावर वार करणे योग्य की अयोग्य ? असे करणे धर्मयुद्धाच्या नियमानुसार योग्य नाहीच हे खरे आहे. पण त्याकरता असे स्पष्टीकरण देता येईल की अभिमन्यूची हत्या करताना आणि त्याच्या मृतदेहाची विटंबना करताना जयद्रथाने तरी हे धर्म-अधर्माचे भान ठेवले होते का? जयद्रथ आणि इतर योद्ध्यांनी अभिमन्यूच्या घात केला तेव्हा तो एकाकीच होता. एक विरुद्ध अनेक अशी लढत धर्मसंमत नाहीच. आणि त्यातही अभिमन्यू जखमी होता त्याची शस्त्रे विखुरलेली होती, शस्त्र हाती घेण्याचे त्राण त्याच्याकडे शिल्लक नव्हते. अशावेळी अभिमन्यूचा वध करण्यात आला इतकेच नाही तर त्याच्या मृतदेहाची विटंबना करण्यात आली होती. म्हणून अर्जुनाने जयद्रथावर शस्त्र चालविणे सर्वथा योग्य आहे. 

अर्थात हे झाले मानवी समर्थन, परंतु पापपुण्याच्या ताळमेळामध्ये ते अर्जुनाच्या खात्यावर पाप म्हणूनच नोंदले गेले असणार. स्वर्गारोहण प्रसंगी त्याला या अशा सर्व घटनांचा हिशेब द्यायलाच लागला होता म्हणे. 

***