महाभारत कथा (४ ५ )

युद्धसमाप्ती झाली होती, युद्धाचा निर्णयदेखील झाला होता, कौरवांचा समूळ नाश झाला होता. असे असले तरीही विजयी पांडवांच्या शिबिरामध्ये दु:खी वातावरण होते. युद्ध संपल्यानंतर रात्रीच्या वेळेस अश्वत्थाम्याच्या अनावर क्रोधाने निश्चिंतपणे विसावलेले अनेक सैनिक विनाकारण मृत्युमुखी पडले होते, त्यातच द्रौपदीचे पाचही पुत्र अग्नीने स्वाहा केले होते. युद्धाच्या अखेरीस घडलेल्या त्या दुर्दैवी घटनेने विजयाचा आनंद मावळला होता. 

कुरुक्षेत्रावर झालेल्या युद्धामध्ये कौरव आणि पांडवांची अपरिमित हानी झालेली होती. संपत्तीची अपार हानी तर होतीच, त्यातही खूप मोठ्या संख्येने पशुधन नाश पावले होते. युद्धामध्ये पांडवांचा विजय झालेला असला तरी पराभूत कौरव पक्षांमध्ये त्यांचे असंख्य सगेसोयरे होते. धर्मराज युधिष्ठिर रणांगणावरील मृतांमधील आप्तस्वकीयांचे मृतदेह शोधून त्यांची उत्तरक्रिया करीत होते. त्यांनी विचारले सर्व स्वकीयांचे दहन संस्कार मी केले आहेत ना? अजून कोणी बाकी राहिले नाही ना? त्यावेळी राजमाता कुंती पुढे येऊन म्हणाली, "अजून एक बाकी आहे आणि खरे तर त्याचा संस्कार सर्वप्रथम व्हायला हवा होता." युधिष्ठिराला आश्चर्य वाटले, "असा कोण आहे ज्याची उत्तरक्रिया मी करायला हवी?" कुंतीने सांगितले, "कर्ण .. तोच ज्येष्ठ कौंतेय होता, सूर्यपुत्र होता आणि तुझा ज्येष्ठ बंधू होता." 

कुंतीने सांगितलेले सत्य ऐकताना युधिष्ठिराला शोक अनावर झाला होता. कुंतीमातेने त्याला ते सत्य युद्धाआधी का सांगितले नाही असे पुनःपुन्हा विचारीत होता. युद्धामध्ये संधी असतानाही कर्णाने  त्याला जीवदान का दिले? याचा उलगडा आता होत होता. अर्जुनाला अत्याधिक पश्चात्ताप होत होता. पाचही पांडवांनी कर्णाच्या मृतदेहाला सन्मानपूर्वक अग्नी दिला. 

पांडवांचे रणभूमीवरील कर्तव्य अजून पूर्ण झालेले नव्हते, पितामह भीष्म शरशय्येवर अजूनही जीवित होते. युधिष्ठिराने पितामहांना युद्धाचा निर्णय कथन केला. पितामह युद्धभूमिवर नसताना घडलेल्या सर्व घटनांची वार्ता कथन केली. युधिष्ठिराने सांगितलेले युद्धाचे वर्णन ऐकून पितामह म्हणाले, घडले ते विधिलिखितच होते, अखेर सत्याचा विजय झाला याचे समाधान आहे. पितामहांनी पवित्र गंगाजल प्राशन केले आणि मृत्यूची इच्छा व्यक्त केली. इच्छामरणी गंगापुत्र भीष्मांच्या मृत्यूने महान कुरुकुळाची अखेर झाली होती.

धृतराष्ट्र आणि गांधारीला दुर्योधनाच्या मृत्यूची वार्ता मिळाली होती. गांधारीला दुःख होतेच पण क्रोध सुद्धा होता. ती म्हणाली, तिच्या पुत्राच्या मृत्यूला श्रीकृष्ण जबाबदार आहे, कारण त्यानेच दुर्योधनाला तिच्यासमोर जाताना अडविले होते. कृष्ण तिच्या कुळाच्या नाशाचे कारण होता, त्यानेच कौरवांचा पराभव घडवून आणला होता. गांधारीने अतीव शोक आणि क्रोधाने शापवाणी उच्चारली. गांधारीने श्रीकृष्णाला शाप दिला, ज्याप्रमाणे गृहकलहाचा फायदा घेऊन कृष्णाने कुरुकुळाचा संहार घडवून आणला तेच प्राक्तन कृष्णाच्या भाळी येईल. त्याचे आप्त, स्वकीय, पुत्र, पौत्र एकमेकांशी युद्ध करून नाश पावतील. यादव कुळाचा निर्वंश होईल. तिच्या पुत्राचा, दुर्योधनाचा जसा  रानावनात, एकाकी अवस्थेत मृत्यू झाला, तसाच मृत्यू कृष्णाच्या नशिबी येईल. 

गांधारीची शापवाणी खरी ठऱली होती. श्रीकृष्णाच्या यादव कुळात साम्राज्य आणि संपत्तीच्या कारणाने कलह झाला. आप्तस्वकीयांमध्ये टोकाचे वैर उत्पन्न झाले आणि त्या वैराग्नी मध्ये सर्व कुळाचा नाश झाला. कृष्णाच्या यादव कुळामध्ये उत्पन्न झालेल्या कलहाला यादवी असे म्हणण्यात आले. आजही जेव्हा कुठे अंतर्गत कलह होतो तेव्हा "त्यांच्या घरामध्ये यादवी झाली आहे" असे म्हणले जाते. श्रीकृष्णानी द्वारकेच्या राज्याची जबाबदारी पुत्र प्रद्युम्न यांच्यावर सोपविली होती. परंतु त्याच्या भाऊबंदांनी राज्यासाठी युद्ध पुकारले आणि सर्वांचा विनाश झाला. अखेर कृष्णाने त्यांचा नातू अनिरुद्ध याला राज्याभिषेक केला आणि ते जंगलामध्ये निघून गेले. एका विस्तीर्ण वृक्षाखाली विसावा घेत असताना कुणा पारध्याचा  विषारी बाण  तळपायाला लागला आणि त्यांचा मृत्यू झाला ... अशी कथा आहे. 

जे घडले त्याला गांधारीचा शाप म्हणायचे? ईश्वरदत्त न्याय म्हणायचा? का निव्वळ योगायोग? परंतु प्रत्यक्ष भगवान कृष्णांना देखील गृहकलहाच्या वेदना भोगायला लागल्या आणि दुर्दैवाला सामोरे जावे लागले हे सत्य आहे. 

युद्ध समाप्तीनंतर युधिष्ठिराने धृतराष्ट्र आणि गांधारीचा योग्य तो मान राखला जावा याची सर्वोतोपरी काळजी घेतली होती. परंतु असा सर्वनाश पाहिल्यानंतर त्यांची जीवनेच्छा समाप्त झाली होती. (हिंदुधर्मामध्ये आत्महत्या करणे हे महापातक समजले जाते. जे (जीवन) परमेश्वराने दिले आहे ते परत घेण्याचा अधिकार फक्त ईश्वराच्याच हाती आहे. त्यामुळे मृत्यू येईपर्यंत सदैव कार्यरत राहून जगणे हेच धर्मपालन असे आमचा धर्म सांगतो.) त्या दोघांनी वानप्रस्थाश्रम स्वीकारण्याचा निर्णय घेतला. राजमाता कुंतीने देखील त्यांच्या समवेत जाण्याचा निर्णय घेतला होता. पुत्र, पौत्र, आप्त आणि सहयोग्यांचे मृत्यू तिने पाहिले होते. तिचे पुत्र विजयी झालेले असले तरी घडलेली जीवितहानी पाहून तिलादेखील राजवैभवात राहणे नकोसे वाटत असावे. कुंतीने धृतराष्ट्र आणि गांधारी समवेत वनवासी आयुष्य स्वीकारले. 

धृतराष्ट्र, गांधारी आणि कुंती ज्या अरण्यामध्ये आश्रम बांधून राहत होते तिथे एके दिवशी वणवा पेटला, सर्व जंगल, वन्यजीव अग्नीच्या भक्ष्यस्थानी पडले आणि त्यातच त्या तीनही वृद्धांचा मृत्यू ओढवला. 

युधिष्ठिर आता हस्तिनापूर साम्राज्याचा सम्राट होता. काहीकाळ त्याने उत्कृष्ट राज्यकारभार करून आदर्श राज्यव्यवस्था निर्माण केली होती. परंतु आता त्याला आणि त्याच्या बंधूंनाही ती सत्ता, ते वैभव नकोसे वाटत होते. युद्धामध्ये विजयी होण्यासाठी त्यांना त्यांच्या  पुत्र, पौत्र, बंधू , ज्येष्ठ, आप्त आणि मित्रांची आहुती द्यावी लागली होती, त्यानंतर मिळालेल्या विजयाने त्यांना कसलेही सुख प्राप्त होऊ शकले नाही. त्यांचा जिवलग सखा श्रीकृष्णाचा झालेला दुर्दैवी अंत त्यांना त्रासदायक वाटत होता. धृतराष्ट्र, गांधारी आणि कुंतीच्या मृत्युवार्तेने त्यांच्या दुःखात भर पडली होती. अखेर त्यांनी राज्यत्याग करण्याचा निर्णय घेतला. 

पांडवांचा एकमेव वारस, अभिमन्यूचा पुत्र परीक्षित याला राज्याभिषेक करण्यात आला. या परीक्षित राजाची जन्मकथासुद्धा रंजक आहे. 

युद्ध चालू असताना अभिमन्यूची पत्नी उत्तरा गर्भवती होती. दुर्दैवाने रणांगणावरील एका अस्त्राने (अश्वत्थाम्याच्या ब्रह्मास्त्राने ) तिच्या गर्भाचा वेध घेतला, त्यात तिचा मृत्यू झाला नाही परंतु जन्माला न आलेले अर्भक मृत झाले होते. श्रीकृष्णाने काही चमत्कार करून ते अर्भक पुनश्च जीवित केले आणि तोच हा अभिमन्यू पुत्र परीक्षित. 

महाभारतामध्ये अशा अनेक चमत्कारांच्या कथा सांगितलेल्या आहेत. घडलेल्या घटना सत्य असतील परंतु त्या घटितामागची कारणे अज्ञात असतील. कदाचित कालप्रवाहात ती लुप्त झाली असतील किंवा कथाकारांनी, कथावाचकांनी कथेमध्ये रंजकता यावी म्हणून ती वेगळ्या पद्धतीने सांगितली असतील किंवा काही कारणाने सामान्यजनांपर्यंत ती पोहोचू नयेत म्हणून त्याला चमत्कार असे संबोधले गेले असेल. अशा काही घटनांची कारणमीमांसा अभ्यासकांनी केलेली आहे आणि काहींची करणे अजून शक्य झाले नसावे. 

अभिमन्यू पुत्र परीक्षिताला राज्याभिषेक करून पांडवांनी द्रौपदीसह राज्यत्याग करण्याचा निश्चय केला होता. त्यांनी हिमालयाच्या पर्वत रांगाच्या दिशेने प्रस्थान केले, तिथून सदेह स्वर्गामध्ये जाणे हा त्यांचा उद्देश होता. तो प्रवास अतिशय अवघड आणि कष्टप्रद होता. हिमालयाच्या पर्वतराजींमधून मार्गक्रमण करताना सर्वात प्रथम द्रौपदीचे प्राणोत्क्रमण झाले. द्रौपदीच्या मृत्यूनंतरही त्यांचा प्रवास चालूच होता. त्यानंतर एक एक करून नकुल, सहदेव, अर्जुन आणि भीम यांचे देहावसान झाले. आता फक्त युधिष्ठिर आणि त्याच्याबरोबर त्याचे स्वामिनिष्ठ लाडके श्वान असे दोघेजण जीवित राहिले होते. दोघेजण स्वर्गाच्या द्वारा नजिक पोहोचले, परंतु त्यांना स्वर्गात प्रवेश मिळाला नाहीच. स्वर्गाचे द्वार बंद असले तरीही स्वतः इंद्रदेव युधिष्ठिराच्या स्वागतार्थ तिथे आले होते. इंद्रदेवांनी त्यांच्यासमवेत युधिष्ठिराला नरकाचे दर्शन घडवले तिथे चार पांडव आणि द्रौपदी यातना भोगत असलेले त्याला दिसले. त्यांची अवस्था पाहून युधिष्ठिराला फार वाईट वाटले. युधिष्ठिराने इंद्राला सांगितले की त्यालासुद्धा नरकामध्ये स्थान दिले जावे कारण तिथे त्याचे बंधू आणि द्रौपदी आहेत, ते सर्वजण नरकयातना भोगत असताना त्याला स्वर्गात सुख लाभणार नाही. युधिष्ठिराचे बोलणे ऐकून इंद्रदेव प्रसन्न झाले आणि सांगितले की युधिष्ठिराची परीक्षा घेण्यासाठी निर्माण केलेला तो केवळ देखावा आहे. 

-- अंततः युधिष्ठिराला स्वर्गात स्थान मिळाले की नाही हे स्पष्ट होत नाही, मला माहिती असलेल्या कथेमध्ये युधिष्ठिराला स्वर्गामध्ये प्रवेश देण्यात आला नाही परंतु त्याच्या समवेत असलेल्या श्वानाला मात्र स्वर्ग प्राप्ती झाली. याचे कारण म्हणजे निःस्वार्थ बुद्धीने त्या श्वानाने चांगल्या आणि वाईट परिस्थितीमध्ये युधिष्ठिराला साथ दिली. त्या श्वानाची स्वामिनिष्ठा आणि निष्पाप आयुष्य या कारणांनी त्याला स्वर्गारोहण करणे शक्य झाले ... 

-- महाभारत कथेमधील या भागाला स्वर्गारोहण पर्व असे संबोधिले आहे. 

-- महाभारत कथा एकूण अठरा पर्वांमध्ये विभागली गेली आहे -

आदिपर्व, सभापर्व, वनपर्व, विराटपर्व, उद्योगपर्व, भीष्मपर्व, द्रोणपर्व, कर्णपर्व, शल्यपर्व, सौप्तिकपर्व, स्त्रीपर्व, शांतिपर्व, अनुशासनपर्व, अश्वमेधीकापर्व, आश्रमवासिकापर्व, मौसालापर्व , महाप्रस्थानिकापर्व, स्वर्गारोहणपर्व

*** समाप्त *** 

महाभारत कथा (४ ४ )

कर्णाच्या मृत्यूची वार्ता मिळाल्यानंतर दुर्योधन निराश झाला होता. कर्णाच्या मृत्यूने युद्ध जिंकण्याची शेवटची आशा संपुष्टात आलेली होती. मोठ्या गर्वाने आणि आत्मविश्वासाने सुरू केलेल्या युद्धामध्ये कौरवांचा पूर्ण पराभव झाला होता हे त्रिवार सत्य होते. पांडवांना दुर्बळ, कमकुवत समजण्यात मोठी चूक झालेली होती. दुर्योधनाचे सर्व बंधू, पुत्र, ज्येष्ठ सेनानी आणि इतर प्रमुख राजे यांचा मृत्यू झालेला होता. असे असले तरीही पांडवांसमोर शरणागती पत्करून जीवदान देण्याची याचना करणे दुर्योधनाला नामंजूर होते. 

दुर्योधनाने सदैव पांडवांविषयी द्वेष जोपासला होता, त्यांच्याविषयी वैरभावना बाळगली होती. कौरवांच्या सामर्थ्याचा त्याला गर्व होता आणि पांडवांविषयी तुच्छतेची भावना होती. त्याने अनेक कटकारस्थाने केली त्यामध्ये त्याचे प्रमुख साथीदार होते शकुनीमामा आणि कर्ण. त्याने वेळोवेळी पांडवांचा अपमान केला, कपट करून त्यांचे राज्य हिरावून घेतले, भरदरबारात त्यांना गुलाम संबोधून त्यांच्या समक्ष त्यांच्या पत्नीची विटंबना करण्याचाही प्रयत्न केला होता. आतामात्र परिस्थिती पूर्णतः पालटलेले होती, दुर्योधन एकाकी आणि असहाय्य्य होता. द्रौपदीला दुःशासनाने बळजबरीने दरबारात ओढत आणले त्या वेळेस तिची अवस्थादेखील अशीच दयनीय होती. परंतु द्रौपदीला चक्रपाणी श्रीकृष्णाचे संरक्षण लाभले होते, दुर्योधनाचा मात्र कुणीही रक्षणकर्ता नव्हता. पांडवांकडे क्षमायाचना करून जीवनदान मागण्याची कल्पना त्याच्यासाठी असह्य होती. दुर्योधन क्षत्रिय होता, हस्तिनापूर साम्राज्याचा युवराज होता, त्यामुळे आश्रितासारखे शरणागत आयुष्य जगण्यापेक्षा मृत्यू पत्करणे चांगले असे त्याला वाटत होते. 

दुर्योधनाने सर्वस्व गमावले होते आणि आता त्याचे कारस्थानी मन भयशंकित झालेले होते. त्याला भीमाच्या प्रतिज्ञेची आठवण येत होती, दुःशासनाचा मृत्यू कसा झाला ते स्मरत होते. संपूर्ण विजयानंतरही भीमाचे समाधान झालेले नसणारच आणि तो दुर्योधनाला शोधीत असणार असेच त्याला वाटत होते .. आणि ते खरेही होते. 

दुर्योधनाला त्याचा मृत्यू स्पष्ट दिसत होता. त्याने त्याचे सर्व सैन्य, सेनापती गमावले होते. दुर्योधन स्वतः योद्धा होता, गदायुद्धामध्ये प्रवीण होता श्रीकृष्णाचे ज्येष्ठ बंधू बलराम त्याचे गुरु होते. परंतु त्याचा विरोधकही तितकाच शक्तिशाली आणि उत्तम योद्धा होता. भीमाला युद्धामध्ये हरविणे अवघड होते आणि आता तर त्याच्या मस्तकामध्ये केवळ सूड होता, द्रौपदीच्या अपमानाचा त्याला बदला घ्यायचा होता. दुःशासनाला भीमाने कसे ठार मारले ते सर्वज्ञात होते. 

महासती गांधारीला तिच्या पुत्राची मनोवस्था समजत होती. महाराणी गांधारी थोर शिवभक्त होती, पतिव्रता होती. जन्मांध असलेल्या पतीच्या नशिबी जे सुख नाही ते तिनेसुद्धा नाकारले होते आणि  नेत्रांवर वस्त्र बांधून तिने आजन्म अंधत्वाचा स्वीकार केला होता, तिच्या पतिनिष्ठेला तोड नव्हती. पण तिला पुत्र हिताचा विचार करताना स्वकर्तव्याचे मात्र विस्मरण झालेले होते. कुरुसाम्राज्याची ती अभिषिक्त सम्राज्ञी होती. प्रजाहिताचे रक्षण करणे तिचे प्रथम कर्तव्य होते. तिनेमात्र पुत्रमोहाने अन्यायाला आशीर्वाद दिले होते. पुत्र दुर्योधन आणि बंधू शकुनी यांच्या कट, कारस्थानांना अभय दिले होते. त्या सर्व कुकर्माची आता इतिश्री झालेली होती. युद्धामध्ये तिचे सर्व पुत्र, पौत्र, जामात, बंधू, अनेक आप्तजन आणि हितैषी मृत्यू पावले होते. शंभर पुत्रांपैकी एकमेव  दुर्योधन जीवित होता आणि त्याच्या प्राणांचा रक्षणकर्ता कुणीही नव्हता. गांधारीचे मातृहृदय पुत्राच्या काळजीने व्यथित झालेले होते. अखेर गांधारीने तिच्या दैवीशक्तीचा वापर करून दुर्योधनाला एक संरक्षक कवच देण्याचे निश्चित केले ज्यायोगे त्याचे प्राण निश्चितच वाचले असते. गांधारीची शिवभक्ती, साधना आणि पतिनिष्ठा यांच्या योगाने तिच्या दृष्टीमध्ये अनोखी, दैवी शक्ती होती आणि त्याच दैवीशक्तीच्या मदतीने ती तिच्या पुत्राचे रक्षण करणार होती. 

-- या कथेमध्ये दिव्यशक्ती, साधना वगैरेंचे उल्लेख आहेत. गांधारीचे चक्षू चमत्कारी शक्ती असलेले होते असे म्हणले आहे. याचा अर्थ काय असावा कळत नाही परंतु तिच्याकडे असे काहीतरी सामर्थ्य नक्कीच होते जे वापरून ती दुर्योधनाचे रक्षण करू शकत होती. 

-- गांधारीने दुर्योधनाला संरक्षक कवच दिले म्हणजे नक्की काय केले असावे? याबद्दल काही तर्क करता येत नाही कारण त्याबाबतचे फारसे स्पष्टीकरण कथेमध्ये नाही. दैवीशक्तीचा चमत्कार असेच वर्णन केलेले ढळते. 

-- पूर्वी पुत्रजन्माच्या समयी गांधारीला मिळालेल्या दैवी वरदानाचा उल्लेख आढळतो. (भगवान शिवशंकरांनी गांधारीच्या भक्तीने प्रसन्न होऊन एक तेजस्वी रत्न तिला दिले होते. त्या रत्नामध्ये प्रखर तेज सामावलेले होते,  काही काळानंतर त्या रत्नाचा स्फोट झाला. त्या तेजस्वी रत्नाचे शंभर तुकडे झाले आणि त्यातून  शंभर पुत्र जन्मले. ते म्हणजेच गांधारीचे शतपुत्र कौरव. अशी ती कथा आहे)  परंतु त्यानंतर कधीही गांधारीच्या या दैवी शक्तीची कोणतीही कथा आढळत नाही. 

-- युद्ध समाप्तीनंतर पराभूत झालेल्या आणि सर्वस्व गमावलेल्या पुत्राचे रक्षण करणे गांधारीला जरुरीचे वाटत असणार म्हणून ती तिच्या दैवी वरदानाचा वापर करणार होती. 

गांधारीने दुर्योधनाला शुचिर्भूत होऊन पहाटेच्या शुभसमयी वस्त्रविरहित अवस्थेमध्ये तिच्यासमोर येण्यास सांगितले होते. गांधारीने तिच्या विवाहासमयी नेत्रांवर वस्त्राची चिंधी बांधली होती ती आजतागायत कधी दूर केली नव्हती, पण आज ती ते करणार होती. 

या सर्व घटनांची श्रीकृष्णांना माहिती आहे, कशी? ते कळत नाही. 

-- कदाचित त्यांचे गुप्तहेर सर्वत्र कार्यरत असतील.

-- कदाचित कौरवांकडे कुणी घरभेदी असतील (म्हणजे आतल्या गोटातील बातम्या बाहेरच्यांना पुरवणारे ) 

-- किंवा (हे शेवटचे कारण सर्वमान्य आहे ) श्रीकृष्ण हे सर्वज्ञ होते, अंतर्ज्ञानी होते. त्यामुळे त्यांच्यापासून काही गुपित राहू शकत नव्हते. 

मातेच्या आज्ञेनुसार सूर्योदयापूर्वी, पहाटेच्या वेळेस दुर्योधन शुचिर्भूत होऊन निघाला होता .. निर्वस्त्र. त्याच वेळी तिथे कुणीतरी आले .. ते होते प्रत्यक्ष श्रीकृष्ण. 

-- श्रीकृष्ण दुर्योधनासमोर स्व-स्वरूपात आले होते? का वेषांतर करून आले होते? ते कळण्यास मार्ग नाही. स्व-स्वरूपात ते आले असतील तर दुर्योधन त्यांना त्याच्या उद्देशाची माहिती का देईल? कारण श्रीकृष्ण तर शत्रुपक्षातील एक प्रमुख व्यक्ती होते आणि कौरवांच्या पराभवाचे शिल्पकारही तेच होते. 

दुर्योधन ज्या अवस्थेत होता त्याबद्दल श्रीकृष्णांनी त्याची चेष्टा केली. दुर्योधनाला देखील तो प्रकार काहीसा लाजिरवाणा वाटत असावा कारण गांधारी जरी त्याची माता होती तरी तो काही लहान बालक नव्हता. श्रीकृष्णांनी दुर्योधनाला त्याच्या त्या अवताराचे प्रयोजन विचारले आणि दुर्योधनाने ते त्यांना सांगितले. 

-- हे जरा आश्चर्यकारक वाटते. श्रीकृष्ण स्वतःच्याच रूपात तिथे आले असतील तर दुर्योधनाने त्याच्या शत्रूला त्याचे गुपित का सांगितले असेल ? 

-- श्रीकृष्ण वेषांतर करून आले असतील तरी तोच प्रश्न येतो, एखाद्या परक्या व्यक्तीला युद्धसमय असताना इतक्या अंतर्गत, व्यक्तिगत आणि महत्वाच्या कार्याबद्दल दुर्योधनाने माहिती का द्यावी? 

पण काहीही असो .. दुर्योधनाने गांधारीच्या वरदानाविषयी सांगितले. गंभीर होत श्रीकृष्ण म्हणाले, मातेच्या आज्ञेचे पालन केलेच पाहिजे, तुझी माता, गांधारी महान पतिव्रता आहे, शिवभक्तही आहे. तिने नक्कीच तुझे कल्याण करण्याचे योजले असणार पण तुला जर संकोच वाटत असेल तर पर्णपुष्पांनी तयार केलेले उत्तरीय तुझ्या कटीभोवती वेढून घे .. म्हणजे तू वस्त्र परिधान केले असेही होणार नाही, तुझ्या मातेच्या आज्ञेचे पालन सुद्धा होईल. 

दुर्योधनाला हा उपाय योग्य वाटला आणि त्याने गांधारीच्या महालामध्ये प्रवेश केला. दुर्योधनाची चाहूल लागताच, दुर्योधन आला आहे याची गांधारीने खात्री करून घेतली, सर्व सेवक सेविकांना दूर जाण्यास सांगितले आणि स्वतःच्या हातांनी नेत्रावरील वस्त्राची गाठ सोडवली. अनेक वर्षांनी तिच्या नेत्रांना प्रकाश दिसत होता. पहाटेच्या धूसर प्रकाशात दुर्योधन तिच्यासमोर उभा होता. शंभर पुत्रांची माता असूनही आजवर तिने तिच्या एकाही पुत्राचे रूप पाहिलेले नव्हते. गांधारीच्या नेत्रांमध्ये तपस्येचे तेज होते आणि त्या तेजाने तिने तिच्या पुत्राला झाकले होते. काही क्षण फक्त, तिने क्षणार्धात पुन्हा डोळ्यांवर पट्टी बांधली आणि निराशेनं दुर्योधनाला म्हणाली, तू जीवित राहण्याची शेवटची संधी गमावली आहेस. 

दुर्योधनाला जी भीती होती तसेच घडले होते, भीम दुर्योधनाच्या शोधात आकाश-पाताळ एक करीत होता. कौरवसेना हतबल होती, त्यांच्या सर्व शूर सेनानायकांना वीरगती प्राप्तं झालेली होती. दुर्योधन  रणभूमीपासून दूर, अरण्यातील एका तळ्यामध्ये लपला होता. भीम आणि त्याच्यासह सर्व पांडव दुर्योधनाला शोधत होते. अखेर सर्वजण त्या तळ्याकाठी आले जिथे दुर्योधन लपून बसलेला होता. श्रीकृष्णांनी त्याला बाहेर येण्यास सांगितले, त्यांनी त्याला क्षात्रधर्माची आठवण करून दिली. त्यांनी सांगितले की अनंतकाळापर्यंत तो तळ्यामध्ये राहू शकणार नाही, कधी ना कधी त्याला सत्याला सामोरे जावेच लागेल. श्रीकृष्णांनी आश्वासन दिले पांडव धर्मयुद्ध करणारे आहेत आणि एकाकी योध्दयाला घेरून ठार मारणार नाहीत (जसे कौरव योद्ध्यांनी अभिमन्यूला मारले होते). ते त्याला युद्धाची संधी देतील आणि एकटा भीमच त्याच्याबरोबर द्वंद्वयुद्ध करेल. 

श्रीकृष्णांच्या बोलण्याने आश्वस्त होऊन दुर्योधन तळ्यातून बाहेर आला. त्याने धर्मराजाकडे जीवदान मागितले, परंतु भीमाने त्याला मध्येच थांबवीत द्वंद्वयुद्धाचे आव्हान दिले. दुर्योधनाचा नाईलाज होता, त्याने त्याची गदा सावरली आणि दोन बंधूंमध्ये घनघोर युद्धाला प्रारंभ झाला.  दुर्योधन पराजित असला तरी उत्तम योद्धा होता, कृष्णबंधू बलरामाचा शिष्य होता. युद्ध करताना भीमाच्या गदेचा प्रहार झाला तरी दुर्योधनाला दुखापत होत नव्हती कारण गांधारीच्या दृष्टीने त्या संरक्षक कवच दिलेले होते ... बराच काळ युद्ध सुरूच होते आणि भीमाच्या गदेचा एक वार दुर्योधनाच्या मांडीवर लागला, क्षणार्धात रक्ताचे कारंजे उसळले आणि पाय दुमडत दुर्योधन खाली कोसळला. कटीभोवती पर्णपुष्पांचे वस्त्र बांधून मातेसमोर जाण्यात त्याने चूक केली होती हे दुर्योधनाच्या लक्षात आले होते पण फार उशीर झाला होता. समोर प्रत्यक्ष श्रीकृष्ण उभे होते, दुर्योधनाने त्यांच्याच सल्ल्याने मातेची अवज्ञा केली होती. दुर्योधनाचे दोन्ही पाय निकामी झाले होते, तो उभा राहू शकत नव्हता.. भीमाने त्याची दुसरी प्रतिज्ञा पूर्ण केली होती. 

दुर्योधनाला जखमी अवस्थेत तिथेच सोडून पांडव आणि श्रीकृष्ण त्यांच्या शिबीराकडे परत आले होते. युद्धसमाप्तीची घोषणा करण्यात आली आणि आता लवकर युधिष्ठिराला हस्तिनापूर साम्राज्याचा सम्राट म्हणून राज्याभिषेक होईल असेही सूचित करण्यात आले होते. युद्धाचा तो शेवटचा म्हणजे अठरावा दिवस होता. 

अश्वत्थामा दुर्योधनाचा शोध घेत तळ्याकाठी आला तिथे दुर्योधन जखमी अवस्थेमधे पडलेला होता. पाय निकामी झाल्याने त्याला तळ्यापर्यंत जाऊन पाणी पिणे देखील शक्य होत नव्हते. अश्वत्थामाने त्याच्या मित्राला पाणी पाजले त्याच्या जखमांवर एक वस्त्र बांधून वाहणारे रक्त थांबवायचा प्रयत्न केला. दुर्योधन कृतज्ञतेने म्हणाला, मित्रा सर्व जण मला एकाकी सोडून गेले, माझ्यासारख्या पराभूत योद्ध्याला तू मात्र दया दाखवतो आहेस हे तुझे उपकारच आहेत. त्यानंतर दुर्योधनाने घडलेल्या सर्व घटना कथन केल्या आणि काही क्षणांनंतर त्याचा मृत्यू झाला होता. अठरा दिवस चाललेल्या त्या महाभयंकर युद्धाचा कर्ताकरविता गतप्राण झालेला होता. हस्तिनापूरच्या सिंहासनावर निर्विवाद स्वामित्व प्रस्थापित करण्याच्या त्याच्या महत्त्वाकांक्षेने त्याचे प्राण घेतले होते. 

अश्वत्थाम्याला मित्राच्या मृत्यूचे अतोनात दुःख होतेच आणि पांडवांबद्दलचा क्रोधसुद्धा त्याच्या मनात धुमसत होता. युद्ध संपले असले तरी त्याला पांडवांचा सूड घ्यायचा होता. एक जळता पलिता घेऊन तो पांडवांच्या शिबिरानजीक आला, आणि तिथल्या एका राहुटीवर त्याने जळता पलिता फेकला. शिबिरामध्ये आग पसरू लागली, सगळे सैरावैरा धावत होते. पाच पांडव, श्रीकृष्ण आणि द्रौपदी सुखरूप होते पण त्या आगीत द्रौपदीच्या पाच युवा पुत्रांचा अग्नीमध्ये जळून मृत्यू झाला होता. अचानक घडलेल्या घटनेने गोंधळाची परिस्थिती उद्भवली होती. त्यातच कुणीतरी अश्वत्थाम्याला बंदी केले होते. अश्वत्थामा पांडवांचा गुरुबंधु होता, त्याच्याबद्दल सर्वांना आत्मीयता होती पण त्याने केलेले कृत्य भयानक होते. युद्धसमाप्तीनंतर द्रोणपुत्राला  मृत्युदंड देणे शक्यच नव्हते. त्याच्या कपाळावर जन्मजात असलेला मणी काढून घेऊन त्याला तिथून निघून जाण्यास सांगितले. 

अश्वत्थामा चिरंजीव आहे आणि तो अजूनही त्याच्या कपाळावरील जखमेवर लावण्याकरता तेल मागत फिरत असतो अशी आख्यायिका आहे. 

*** 

महाभारत कथा (४ ३ )

कुरुक्षेत्रावरील युद्ध आता निर्णायक स्थितीपर्यंत पोहोचले होते. खूप मोठ्या संख्येने सैनिक, अश्व, गज यांची जीवित हानी झाली होती. रथ, अस्त्रे, शस्त्रे आणि इतर युद्ध साहित्य यांच्या नुकसानीची तर मोजदादच नव्हती. दोन्ही पक्षांचे अनेक प्रमुख योद्धे मारले गेले होते. अजूनही युद्धाचा निर्णय काय होईल हे निश्चित सांगणे कठीण होते. 

श्रीकृष्णांनी आता एक नवीनच चाल योजली होती आणि त्याचा प्रतिकार कसा करावा हे समजत नसल्याने कौरव सेना गोंधळात पडली होती. भीम आणि हिडिंबा राक्षसीचा पुत्र घटोत्कच याला श्रीकृष्णांनी पाचारण केले होते. घटोत्कचाला मायावी विद्या अवगत होती आणि त्या विद्येचा वापर करून त्याने कौरव सेनेला त्रस्त केले होते. घटोत्कच कधी आकाशमार्गे येताना दिसे तर कधी जमिनीच्या खालून वर येई. कधी तो महाकाय अक्राळविक्राळ रूप धारण करत असे तर कधी अगदी लहान होई जो सहजपणे नजरेत सापडणे कठीण होऊन जाई. कुठलेही शस्त्र त्याला क्षतिग्रस्त करू शकत नव्हते आणि कुणीही त्याला बंदिवान करू शकत नव्हते. प्रतिकार कसा करायचा हे न समजल्याने कौरव सैन्यामध्ये गोंधळाची स्थिती निर्माण झाली होती. घटोत्कच महाकाय रूप धारण करून कौरव सैन्याचा संहार करत होता त्याला रोखणे जरुरीचे होते. घटोत्कचाच्या मायावी शक्तीने तो अवध्य आणि अजिंक्य भासत होता. 

दुर्योधन, कर्ण, शकुनी इत्यादी प्रमुख नेते चिंतेत होते. घटोत्कचाचा निःपात केल्याशिवाय कौरवांचे होत असलेले नुकसान थांबविणे कठीण होते. घटोत्कचासमोर सर्व योद्धे, त्यांचे युद्धकौशल्य, अस्त्रे, शस्त्रे निकामी ठरत होती. दुर्योधनाने कर्णाला विनंती केली की त्याने घटोत्कचावर इंद्राने दिलेल्या अस्त्राचा प्रयोग करावा. कर्णाला त्या अस्त्राचा वापर अर्जुनाबरोबर युद्ध करताना त्याचा करायचा होता आणि म्हणून इंद्रस्त्राचा प्रयोग करून घटोत्कचाचा शेवट करणे त्याला मान्य नव्हते. घटोत्कचाचा प्रतिकार किती काळ करणे शक्य होईल माहिती नव्हते आणि त्या कालावधीमध्ये कौरवसेनेची हानी होणारच होती. दुर्योधनाने कर्णाला सेनेची होत असलेली हानी थांबविण्याची विनंती केली. अखेरीस कर्णाने इंद्रदेवांनी दिलेले अस्त्र वापरण्याचे मान्य केले. कर्ण कौरवांचा सेनापती होता, वैयक्तिक द्वेष, शत्रुत्व बाजूला सारून सैन्याचे होत असलेले नुकसान थांबविणे हेच त्याचे प्रथम कर्तव्य होते. 

कर्णाने इंद्रास्त्र अभिमंत्रित केले आणि मायावी रूपे धारण करून कौरवसैन्याला भयभीत करीत असलेल्या घटोत्कचाच्या दिशेने सोडले. घटोत्कचाने त्याच्या दिशेने येत असलेले इंद्रास्त्र पाहिले, तो त्याचा प्रतिकार करू शकत होता पण असे केल्याने प्रत्यक्ष देवेश्वराचा अपमान झाला असता. कर्णाकडे असलेले इंद्रास्त्र निकामी करणे हाच घटोत्कचाचा एकमेव उद्देश होता जो सफल झाला होता. त्याने हात जोडले आणि अस्त्राला सामोरा गेला. भीमपुत्र घटोत्कचाचा मृत्यू झालेला होता. कर्णाकडे असलेले एकमेव दिव्यास्त्र निकामी झालेले होते. कर्ण आणि अर्जुन जेव्हा युद्धासाठी समोरासमोर येणार होते त्यावेळी अर्जुनाला खात्रीने पराभूत करेल असे कुठलेच अस्त्र कर्णाकडे नव्हते. 

इथे काही मुद्दे लक्षात घेण्याजोगे आहेत ---

-- लाक्षागृहाच्या आगीपासून वाचण्यासाठी पुरोचनाने (बहुदा विदुरांच्या सांगण्यावरून) गुप्त भुयारी मार्ग तयार केला होता. त्या मार्गाने पांडवांनी स्वतःची सुटका करून घेतली. त्यानंतर ते अरण्यामार्गे पांचाळ देशाकडे जात असताना भीमाचा सामना एका राक्षसाबरोबर झाला जो हिडिंबेचा बंधू होता. भीमाने हिडिंबा राक्षसीबरोबर विवाह केला होता. घटोत्कच त्या हिडिंबेचा पुत्र होता. 

-- महाभारत कथेमध्ये हिडिंबेचा उल्लेख नंतर कुठेच आढळत नाही. सुभद्राहरण प्रसंगी आणि कुरुक्षेत्रावरील युद्धसमयी फक्त घटोत्कचाचा उल्लेख दिसतो. ज्याअर्थी संकट समयी त्याला पाचारण करण्यात आले होते त्या अर्थी त्यांचा काहीतरी संपर्क असणारच.

-- मायावी विद्या म्हणजे नक्की काय असावे? केवळ दृष्टिभ्रम का अन्य काही तंत्रज्ञान वगैरे असेल? घटोत्कच हा अचाट ताकदीचा आणि मायावी विद्येमध्ये प्रवीण असलेला राक्षस होता. ती विद्या त्याला कशी प्राप्त झाली? इत्यादी माहिती कुठेच आढळत नाही.

-- हिडिंबेचा बंधू राक्षस जातीचा प्रमुख होता, त्याच्या मृत्यूनंतर हिडिंबा त्यांच्या जातीची प्रमुख असेल का ? आणि युद्धसमयी तिने तिच्या पुत्राला मदतीकरता पाठविले असण्याची शक्यता आहे. 

ही सर्व माहिती इतिहासात नोंदवली गेलेली नाही किंवा केवळ एक उपकथानक म्हणून दुर्लक्षित राहिली असावी. 

दुर्योधनाला पराभव समोर दिसत होता, त्याच्या सैन्याचे अपरिमित नुकसान झालेले होते, अगणित संपत्तीची हानी झालेली होती, अनेक महत्त्वाचे शूरवीर योद्धे धारातीर्थी पडले होते, दुर्योधनाचे असंख्य भाऊ, पुत्र आणि इतर सहाय्यकर्ते राजे देखील युद्धामध्ये मृत्यू पावले होते. पांडवांना पराभूत करू शकेल असा एकमेव योद्धा दुर्योधनाकडे होता, तो म्हणजे कर्ण. 

कर्ण कौरवांचा सेनापती होता परंतु आता कौरवांची सेना फारशी शिल्लकच राहिली नव्हती. कर्णाचा सारथी देखील युद्धात मारला गेला होता, त्याला एका कुशल सारथ्याची जरुरी होती. महाभारतामध्ये युद्धवीरांचा उल्लेख रथी, महारथी असा केलेला दिसतो. युद्धामध्ये पदाती (पायदळ), अश्वदळ, गजदळ आणि रथावर आरूढ होऊन युद्ध करणारे असे सैन्याचे विभाजन असे. कर्ण रथावर आरूढ होऊन युद्ध करीत असे. रथाचे सारथ्य करणारा सारथी उत्तम असेल तर युद्धभूमीवर त्या वीराचा वावर अधिक प्रभावी होत असे. 

कर्ण कौरवसेनेचे नेतृत्व करीत होता आणि त्याला रणभूमीवर सर्वत्र संचार करणे सुलभ व्हावे म्हणून कुशल आणि अनुभवी सारथ्याची जरुरी होती. दुर्योधनाने मद्र देशाचा राजा शल्य याचे नाव सुचविले. हस्तिनापुराचे साम्राज्य प्राचीन आणि प्रतिष्ठित होते. काही राज्ये नातेसंबंधाने जोडलेली होती, काही राज्ये अंकित (युद्धामध्ये पराभूत केलेली) होती तर काही मैत्रीपूर्ण राजनैतिक संबंध असलेली होती. मद्रदेशीचा शल्यराजा हस्तिनापूर साम्राज्याचा हितैषी होता. फार पूर्वी पंडू राजाने त्यांना युद्धामध्ये पराभूत केले होते. शल्यराजाचे पांडवांशी फार जवळचे नाते होते. पंडूराजाची द्वितीय पत्नी आणि नकुल, सहदेव यांची माता माद्री ही शल्यराजाची भगिनी होती. असे असले तरीही हस्तिनापूरच्या सिंहासनाशी एकनिष्ठ असलेल्या शल्याने दुर्योधनाचे समर्थन केले होते. तो निर्विवादपणे उत्कृष्ट सारथी होता आणि म्हणून दुर्योधनाने त्याला कर्णाचे सारथ्य करण्याची विनंती केली होती. 

शल्याने दुर्योधनाची विनंती मान्य केली पण त्याची एक अट होती. रथाचे सारथ्य करताना त्याच्या बोलण्याचा कर्णाने प्रतिवाद करायचा नाही अथवा आक्षेप घ्यायचा नाही. शल्य सारथ्य करणार असला तरी तो राजा होता म्हणून कर्ण त्याला आज्ञा देऊ शकत नाही. कर्णाने शल्याच्या सर्व अटी मान्य केल्या. 

कर्ण युद्धासाठी सिद्ध झाला, ती त्याची अखेरची लढाई असणार होती. तो जिंकला असता तर मित्रकर्तव्याची पूर्तता केल्याचे समाधान मिळणार होते आणि हरला तर मृत्यू अटळ होता. कर्ण त्याचे जन्मरहस्य जाणत होता, स्वतःच्याच बंधूंवर शस्त्र चालविण्यात त्याला कसलाही आनंद नव्हता. द्वेष, ईर्ष्या आणि सूडाची जागा आता एका अनामिक दुःखाने घेतली होती. आयुष्यभर ज्या कोड्याने त्याला छळले होते त्याचे उत्तर मिळाले होते. त्याने त्याच्या जन्मदात्रीला, कुंतीला वचन दिले होते की तिचे पाच पुत्र जीवित राहतील. त्या युद्धात अर्जुन किंवा कर्ण यापैकी कुणा एकाचा मृत्यू निश्चित होता. 

शल्य कर्णाचे सारथ्य करीत होता, रथाला जोडलेल्या अश्वांना नियंत्रित करताना त्याची जिव्हा मात्र अनिर्बंध चालत होती. शल्यराजा निर्भत्सना करीत होता, कर्णाचा तेजोभंग होईल, युद्धापासून त्याचे लक्ष विचलित होईल असे अपशब्द उच्चारित होता. कर्णाचा भूतकाळ, त्याचे झालेले अपमान, त्याला मिळालेले शाप यांची सतत आठवण करून देत होता. पांडवांबरोबर त्याने केलेली युद्धे आणि त्यात झालेली त्याची हार या बद्दल तो बोलत होता. अर्जुनाच्या वेळोवेळी सिद्ध झालेल्या श्रेष्ठत्वाची प्रशंसा करीत होता. असे बोलत असताना बहुदा त्याला कर्णाचे जन्मरहस्य माहिती नसणार. कर्ण शल्याचे सारे बोलणे एक शब्दाचाही प्रतिवाद न करता ऐकून घेत होता. शल्याचे त्रासदायक बोलणे ऐकत युद्धावर लक्ष केंद्रित करणे ही एक परीक्षाच होती परंतु कर्णाचा निश्चय अढळ होता, त्याचे ध्येय निश्चित होते आणि त्यापासून त्याला कुणीही विचलित करू शकणार नव्हते. 

आकाशामध्ये लखलखणाऱ्या विजेप्रमाणे कर्णाचा रथ रणक्षेत्रावर संचार करीत होता. पांडवांचे अनेक योद्धे त्याने निष्प्रभ केले होते. युधिष्ठिर, भीम, नकुल आणि सहदेव यांच्याबरोबर त्याचा सामना झाला आणि कर्णाने त्यांना पराभूतदेखील केले होते, त्यांचा वध करणे त्याला सहज शक्य होते पण त्याने तसे केले नाही. सर्व पांडवांना त्याने जीवदान दिले होते. कर्णाच्या त्या कृत्याचे दुर्योधनाला आश्चर्य वाटत होते. 

कर्ण अर्जुनाच्या शोधात होता, पुन्हा पुन्हा शल्याला अर्जुनाच्या रथासमोर त्याचा रथ घेऊन जाण्यास सांगत होता. श्रीकृष्णांना या सर्व परिस्थितीची कल्पना होतीच. त्यांनी बराच काळ अर्जुनाला कर्णा समोर येऊ दिले नाही पण अखेरीस त्यांनी अर्जुनाचा रथ कर्णाच्या रथासमोर आणला. दोन्ही वीरांनी त्यांची शस्त्रे हाती घेतली आणि घनघोर युद्ध आरंभ झाला. रणांगणावरील सैनिक अचंबित होऊन तो संग्राम बघत होते. कर्ण आणि अर्जुन दोघेही तुल्यबळ होते, दोघेही द्रोणशिष्य होते. कर्ण सूर्यपुत्र होता तर देवराज इंद्र अर्जुनाचे पिता होते. कर्णाला त्याचे अर्जुनाशी असलेले नाते माहिती होते पण अर्जुन त्याबाबतीत अनभिज्ञ होता. 

कर्णाला ब्रह्मास्त्राचा वापर करायचा होता परंतु त्याचे गुरु परशुरामांनी दिलेला शाप प्रभाव दाखवत होता. कर्णाला विस्मरण होत होते, तो ब्रम्हास्त्र सिद्ध करू शकत नव्हता. त्याच्याकडील अन्य अस्त्रे अर्जुनासमोर निष्प्रभ ठरत होती. कवचकुंडल विरहित कर्णाच्या शरीरावर अनेक जखमा होत्या परंतु त्याची पर्वा ना करता तो युद्ध करीत होता. अखेरीस त्याने त्याच्या भात्यातील अमोघ बाण निवडला, सूर्यदेवाचे स्मरण करून प्रत्यंचा ताणली, तितक्यात त्याचे रथचक्र जमिनीमध्ये रुतले होते, रथ एका बाजूला कलला होता. कर्ण रथामधून खाली उतरला, अर्जुनाने त्याचे धनुष्य खाली ठेवले. निःशस्त्र शत्रूवर तो बाण चालवणार नव्हता. 

कर्ण धरणीमध्ये फसलेले रथचक्र बाहेर काढण्याचा आटोकाट प्रयत्न करीत होता, रथाचे सारथ्य करणारा शल्य मात्र निर्विकारपणे ते बघत होता. कर्णाला मदत करण्याचा त्याने जराही प्रयत्न केला नव्हता. कर्ण रथविहीन आणि निःशस्त्र आहे हे पाहून अर्जुनाने धनुष्य खाली ठेवले. अर्जुन धर्मयुद्ध करणार होता आणि त्याच्या नियमात निःशस्त्र शत्रूवर शस्त्र चालविणे निषिद्ध होते. 

सर्व परिस्थितीचे साक्षी असणारे श्रीकृष्ण अर्जुनाला म्हणाले, "अर्जुना धनुष्यावर चढवलेला बाण पुन्हा भात्यामध्ये ठेवणे तुझ्यासारख्या धनुर्धराला शोभत नाही. समोर तुझा शत्रू आहे, तुझ्या बाणांनी त्याला यमसदनी पाठव". 

श्रीकृष्णाचे बोलणे ऐकताना कर्णाला आश्चर्य वाटले. युद्ध आरंभ होण्या अगोदर कृष्णाने त्याच्याबरोबर केलेले मित्रत्वाचे संभाषण, पांडवांच्या पक्षात सामील होण्याचे त्यांनी केलेले आवाहन त्याला आठवत होते. कर्ण म्हणाला, "प्रत्यक्ष योगेश्वर कृष्ण अधर्माला उत्तेजन देत आहेत यावर विश्वास कसा ठेवायचा? माझा रथ सिद्ध होऊ दे मग मी युद्धास तयार आहेच."

कर्णाचे बोलणे ऐकून श्रीकृष्ण म्हणाले, "हे सुर्यपुत्रा तू तर नेहमीच अधर्माचा सहाय्यकर्ता होतास. पांडवांचे राज्य हिरावून घेताना तू न्याय आणि नीतीची पर्वा केली नाहीस. आणि आज तू मला धर्माची आठवण करून देत आहेस? भरदरबारी द्रौपदीची विटंबना होताना नुसती पाहिली नाहीस तर ती करण्यासाठी दुर्योधनाला तू उत्तेजन देत होतास. दुर्योधनाचे उद्दाम आणि अनैतिक वर्तन माहिती असूनही मित्र म्हणून त्याची पाठराखण करीत होतास. आता तुला दया, धर्म, नीतीची आठवण का व्हावी?" 

श्रीकृष्ण पुनःपुन्हा अर्जुनाला बाण चालविण्यास सांगत होते, परंतु अर्जुनाला ते मान्य नव्हते. श्रीकृष्णांनी अर्जुनाला कर्णाच्या कुकर्माचें स्मरण दिले, त्याच्या सहाय्याने दुर्योधनाने केलेल्या अन्यायाची उजळणी केली, द्रौपदीचा अपमान, अभिमन्यूचा मृत्यू यांचीही आठवण दिली, तरीही अर्जुन निःशस्त्र असलेल्या कर्णावर शस्त्र चालविण्यास नकारच देत होता. परोपरीने विनवणी करूनही अर्जुन शस्त्र हाती घेत नाही हे बघून श्रीकृष्णांचा क्रोध अनावर झाला, हातामध्ये सुदर्शन चक्र घेऊन ते स्वतःच रथाखाली उतरले. त्यांनी अर्जुनाला सांगितले की तू शस्त्र उचलले नाहीस तर मला ते करायला लागेल, शस्त्राचा वापर न करण्याची माझी प्रतिज्ञा भंग होईल, परंतु कर्णाचा वध करणे आवश्यक आहे, ती संधी गमावली तर पुनः अधर्माचेच राज्य स्थापन होईल. शत्रू सामोरा असताना शस्त्रे खाली ठेवणे म्हणजे पराभव कबूल करणे आहे. जो स्वतः अधर्माचा सहाय्यक आहे, ज्याने सूड बुद्धीने, फसवणूक करून शत्रूचा नि:पात करण्याचे निरंतर प्रयास केलेले आहेत, असा हा अंगराज कर्ण दयेस पात्र नाही.

कर्णाने धरतीमध्ये फसलेले रथचक्र जमिनीवर आणण्याचे प्रयत्न थांबवले होते. श्रीकृष्णांचे भाषण ऐकताना त्याच्या चेहऱ्यावर दुःख, वेदना, निराशा अशा भावना उमटत होत्या. अर्जुनाने त्याचे धनुष्य हाती घेतले, भात्यातील बाण निवडला आणि कर्णाचा अचूक वेध घेतला. 

कर्ण पांडव द्वेष्टा होता, आयुष्यभर त्याने अर्जुनाचा द्वेष केला होता, अर्जुनाचा मृत्यू हेच त्याचे उद्दिष्ट होते. तो जीवित राहिला असता आणि अर्जुनाचा वध करण्यात सफल झाला असता तर कदाचित त्याने दुर्योधनाला विजय मिळवून दिला असता. धर्मस्थापना व्हावी आणि अन्यायी, पापी शक्तींचा विनाश व्हावा म्हणून कर्णाचा मृत्यू होणे आवश्यक होते. 

परंतु कर्ण दुर्दैवी होता हेही तितकेच खरे होते. तेजाचा अंश घेऊन जन्मलेल्या कर्णाला नेहमीच सूतपुत्र म्हणून हिणवले गेले होते. योग्यता असूनही दुय्यम स्थान स्वीकारावे लागले होते. विपरीत परिस्थितीमध्ये दुर्योधनाने केलेल्या मदतीसाठी कर्ण कृतज्ञ राहिला. दुर्योधन खलप्रवृत्तीचा आहे हे ज्ञात असूनही त्याने त्याची साथ सोडली नाही हीच त्याची चूक होती. त्याच्यासारख्या उच्चतम योग्यता असलेल्या योद्ध्याचा असा शेवट व्हावा हे दुःखदच होते. 

कर्णाचा मृत्यू झाला तो युद्धाचा सतरावा दिवस होता. 

दुर्योधनाचा पराभव अटळ होता. कौरव सैन्याची अपरिमित हानी झालेली होती. सर्व ज्येष्ठ आणि श्रेष्ठ योद्ध्यांचा मृत्यू झालेला होता. सैन्याचे नेतृत्व करण्यासाठी कुणीही सेनानी नव्हता. दुर्योधनाने त्याचे सर्व बंधू, पुत्र, पौत्र युद्धामध्ये गमावले होते आणि आता त्याच्या जीविताचे रक्षण करू शकेल असा कुणीही वीर नव्हता. 

*** 

महाभारत कथा (४ २)

कुरुक्षेत्रावर घडलेल्या युद्धाचे वर्णन धर्मयुद्ध असे केले जाते, धर्मयुद्ध म्हणजे युद्धाच्या नियमानुसार, शत्रूवरदेखील अन्याय होणार नाही अशा रितीने केलेले युद्ध. परंतु महाभारतामधील त्या युद्धकाळामध्ये अनेकवेळा नियमांचे उल्लंघन होताना दिसते. धर्म, न्याय , नीतिमत्ता यांच्यापेक्षा सत्तालालसा आणि युद्ध जिंकण्याची ईर्ष्या अधिक प्रभावशाली ठरतात.

कौरव आणि पांडव तुल्यबळ होते. कौरवांकडे भीष्म, द्रोण, कर्ण यासारखे धुरंधर योद्धा आणि कुशल सेनानी होते. भारतामध्ये कुरु साम्राज्याची प्रतिष्ठा होती आणि म्हणून युद्धामध्ये अनेक राजे, महाराजे कौरवांच्या सहाय्यार्थ ससैन्य सामील झाले होते. हस्तिनापूर आणि इंद्रप्रस्थ साम्राज्याची साधन संपत्तीवर कौरवांचे स्वामित्व होते. हस्तिनापूरच्या साम्राज्यावर जन्मसिद्ध हक्क असल्याचा दावा दुर्योधन करीत होता. शकुनीमामा दुर्योधनाला सत्ताधीश करण्याची स्वप्ने बघत होता, आणि सूर्यपुत्र कर्णाच्या बुद्धीवर सूड आणि द्वेषभावनेचे भावनेचे वर्चस्व होते. अमात्य विदुरांचे अनुभवी द्रष्टे बोल ऐकण्याच्या मन:स्थितीत कुणीच नव्हते.

पांडवांची परिस्थिती थोडी वेगळी होती. पांडवांकडे स्वतःचे राज्य, सैन्य आणि अन्य साधने नव्हती कारण ते १२ वर्षाचा वनवास आणि एक वर्षांचा अज्ञातवास पूर्ण करून परतलेले होते. पाचही पांडव युद्धकुशल आणि अनेक उत्तम गुणांनी परिपूर्ण होते. पाचही बंधूंमध्ये एकोपा अखंड राहील याकरता द्रौपदी जागरूक होती. पांडवांप्रती सहानुभूती असणारेही अनेक राज्यकर्ते होते. आणि सर्वात महत्त्वाचे म्हणजे स्वतः चक्रपाणी श्रीकृष्ण पांडवांचे सहाय्यकर्ते होते. 

महाभारत कथेमध्ये कौरव पक्षाचे चित्रण नेहमी काळ्या रंगामध्ये केलेले आहे. कौरव अन्यायी होते तर पांडव सहनशील होते. कौरव उद्दाम, उन्मत्त, लालची तर पांडव विनम्र, निगर्वी आणि चारित्र्य संपन्न होते. पांडव अनाथ होते, एकाकी, विधवा कुंतीमातेवर त्यांच्या संगोपनाची जबाबदारी होती. पांडवांचे सुरुवातीचे बालपण रानावनात, दैन्य आणि कष्टामध्ये व्यतीत झाले होते. प्रौढावस्थेत विविध कारणांनी त्यांना खूप मोठा काळ वनवास भोगावा लागला होता. पांडवांची बाजू नेहमीच सत्याची आणि न्यायाची होती असेच चित्रण दिसते ते बहुतांशी खरे आहे. गुणवत्तेमध्ये पांडव नेहमी सरस सिद्ध झालेले होते, पांडवांनी स्वतःहून कधीच कौरवांची कुरापत काढली नव्हती हे देखील सत्य आहे. कुरुक्षेत्रावरील युद्धप्रसंगापर्यंत पांडव नेहमीच अन्याय आणि त्रास सहन करणारे आणि कौरव म्हणजे छळवादी असेच चित्र दिसते. 

या भावंडांच्या स्वभावातील तफावत इतकी ठळकपणे दिसून येते त्याचे कारण त्यांच्या परिस्थितीमध्ये असावे. युधिष्ठिर, भीम, अर्जुन, नकुल आणि सहदेव हे जरी पंडुपुत्र म्हणून ओळखले जात असले तरी पंडुराजा त्यांचे जन्मदाते पिता नव्हते हे सत्य आहे. पाचही पांडव (आणि कर्ण) दैवी अंश होते हे सर्वांना माहिती असणे शक्य आहे. पांडवांचा हस्तिनापुरामध्ये प्रवेश होईपर्यंत दुर्योधन हाच युवराज आणि भावी सम्राट आहे असे समजले जात होते. परंतु पांडवांच्या, विशेषतः युधिष्ठिराच्या आगमनाने परिस्थिती पूर्णतः बदलली होती, ज्येष्ठतेनुसार युधिष्ठिर सिंहासनाचा वारस होता. हा बदल स्वीकारणे दुर्योधन, दुःशासन, शकुनीमामा इत्यादींना कठीण होतेच. स्वतः धृतराष्ट्र आणि गांधारी देखील या सत्याला सहमत होऊ शकत नव्हते. पुत्रप्रेम आणि सत्तालालसा यामुळे पांडवांचे न्याय्य हक्क देण्याची त्यांची तयारी नव्हती. दुर्योधनाच्या पांडवांविषयी असलेल्या द्वेषाला खतपाणी मिळत गेले ज्याचे पर्यवसान अखेर युद्धामध्ये झाले आणि सर्व कुरुवंश संपुष्टात आला. 

गुरु द्रोणांच्या मृत्यूनंतर कौरव पक्ष कमकुवत झालेला होता. भीष्म, द्रोण सैन्याचे श्रद्धास्थान होते, ते अग्रभागी असताना सैनिक त्यांच्याकडून प्रेरणा घेऊन वीरश्रीने युद्ध करीत. भीष्म आणि द्रोण रणांगणावर धराशायी झाले होते त्यामुळे सैन्याची निर्नायकी अवस्था झाली होती. त्या दोन्ही सेनानायकांच्या अनुपस्थितीत दुर्योधनाने कर्णाला सेनापतिपदाचा सन्मान दिला होता. कर्ण शूर योद्धा होता अनेक उत्तम गुणांनी युक्त असा सूर्यपुत्र होता. रथशाळेमध्ये कार्यरत असणाऱ्या अधिरथाने त्याचा प्रतिपाळ केला होता आणि म्हणून त्याला नेहमीच सूतपुत्र म्हणून हिणवण्यात आले होते. थोर योग्यता असूनही नेहमी दुय्यम स्थान स्वीकारावे लागले होते. अशा परिस्थितीमध्ये दुर्योधनाने त्याला अंगदेशाचे राज्य बहाल केले आणि दरबारामध्ये मानाचे स्थान दिले. त्याला मानसन्मान बहाल करणाऱ्या दुर्योधनाप्रती कर्ण नेहमीच कृतज्ञ राहिला होता. स्वतः श्रीकृष्णांनी त्याचे जन्मरहस्य सांगून त्याला सम्राटपद लाभेल असे वचन दिले होते पण कर्णाने ते नाकारले होते. कर्ण स्वाभिमानी होता आणि दीर्घद्वेषीसुद्धा होता. दुर्योधनाहून काकणभर अधिकच पांडवांचा तो द्वेष करीत असे. युद्धाचे पहिले अकरा दिवस कर्ण युद्धभूमीपासून दूर होता. कर्ण महारथी होता परंतु शापित होता. त्याच्याकडे ब्रम्हास्त्रविद्या होती आणि सूर्यदेवांनी बहाल केलेली जन्मजात कवचकुंडले त्याच्यापासून हिरावली गेलेली होती. युद्धामध्ये त्याच्या पुत्रांचा मृत्यू झालेला होता आणि ते दुःख बाजूला सारून त्याला सेनेचे नेतृत्व करायचे होते. 

सूर्योदय होताच युद्धाला प्रारंभ झाला. कर्णाने त्याचे ज्ञान आणि कौशल्य वापरून व्यूहरचना केली होती. द्रोणांच्या मृत्यमुळे सेनेचे मनोधैर्य खचलेले होते आणि अशा परिस्थितीत सैन्याचे नेतृत्व करणे ही एक कसोटीच होती. द्रोणपुत्र अश्वत्थाम्याला त्याच्या पित्याच्या मृत्यूची वार्ता मिळालेली होतीच. त्यांच्या मृत्यूचा सूड घेण्याची ईर्ष्या मनाशी बाळगूनच तो दुसऱ्या दिवशी युद्धात सामील झालेला होता. त्याच्या मनात दुःख होतेच, त्याहूनही अधिक क्रोध होता. पांडवांचा सर्वनाश करण्याचा त्याने निश्चयच केलेला होता. त्याने त्याच्याकडे असलेल्या ब्रम्हास्त्राचा प्रयोग पांडव सेनेनवर करण्याचे ठरवले होते. दुर्योधन, कर्ण आदींनी त्याला थांबविण्याचा प्रयत्न केला जो विफल झाला होता. ब्रम्हास्त्राचा प्रयोग करण्याची ती योग्य वेळ नाही असे त्या दोघांचे मत होते. परंतु अस्वत्थाम्याने त्या सल्ल्याकडे दुर्लक्षच केले होते. 

श्रीकृष्णासारखा चाणाक्ष आणि धोरणी सारथी सारथी अर्जुनाला लाभलेला होता. श्रीकृष्णाने शस्त्र हाती न घेता पांडव सेनेला विजयाच्या समीप आणलेले होते. त्या दिवशी श्रीकृष्णाने जाणूनबुजून अर्जुनाचा रथ सैन्याच्या अग्रभागी न आणता खूप दूर चालवलेला होता. द्रोणवधाचा काहीतरी परिणाम होणारच याची त्यांना जाणीव होती आणि ती खरी होती. अश्वत्थाम्याने मृतपित्याचे स्मरण करून ब्रम्हास्त्राचा प्रयोग सुरू केला होता, आता पांडवांचा विनाश अटळ होता. कुरुक्षेत्रीच्या रणाचे वर्णन करणारे महामंत्री संजय, युद्धवार्ता ऐकणारे सम्राट धृतराष्ट्र आणि अमात्य विदुर होणाऱ्या विनाशाच्या कल्पनेने धास्तावले होते. 

ब्रह्मास्त्र एक विनाशकारी अस्त्र होते आणि त्याचा प्रतिकार करू शकणारे अस्त्र हे ब्रम्हास्त्रच असणार होते. अर्जुनाकडे देखील ब्रह्मास्त्र होते आणि आता त्याचा वापर करण्याची वेळ आलेली होती. सर्वनाश टाळण्यासाठी एकमेव मार्ग अर्जुनाच्या हाती होता आणि त्याने त्याचा उपयोग करणे अपरिहार्य होते. ब्रह्मास्त्र एक वैशिष्ट्यपूर्ण आणि विनाशकारी अस्त्र होते ज्याचा प्रयोग एकदाच करणे शक्य होते. ब्रह्मास्त्र विद्या अवगत असणारे जे मोजके वीर होते त्यांच्यापैकी कुणीही त्याचा आजवर प्रयोग केलेला नव्हता. अश्वत्थाम्याने सोडलेल्या ब्रम्हास्त्राचा वेध घेण्यासाठी अर्जुन सिद्ध होताच. त्याने मनोमन गुरुवर्याचे स्मरण केले आणि ब्रम्हास्त्राचा प्रयोग केला. अर्जुनाने सोडलेले अस्त्र वेगाने मार्ग आक्रमीत होते, अश्वत्थाम्याचे अस्त्र पांडव सेनेपर्यंत पोहोचण्याच्या आधीच अर्जुनाच्या अस्त्राने त्याचा वेध घेतला होता. खूप मोठा स्फोट झाला, सर्वत्र धूम्राचे लोट उसळत होते, आकाशातून जणू अग्निवर्षाव होत होता, अनेक विजा एकाचवेळी चमकत असल्याचा भास होत होता आणि काही काळानंतर तो प्रलय मंदावला, नष्ट झाला. द्रोनपुत्र अश्वथाम्याने क्रोधाधिन होऊन एक अमोलिक अस्त्र विफल केले होते, परंतु अर्जुनालाही अस्त्राचा प्रयोग करावा लागला होताच, हे यश देखील काही थोडके नव्हते. 

***

महाभारत कथा (४ १ )

कुरुक्षेत्रावर लढल्या गेलेल्या युद्धामध्ये मानवी स्वभावाचे यथार्थ चित्रण दिसून येते. आदर्श वर्तन, नीतिमूल्ये शिरोधार्य मानून आणि त्याच प्रमाणे आचरण करण्याच्या निश्चयाने धर्मयुद्धाला सिद्ध झालेले वीर, युद्धाची सुरुवात होताच युद्ध जिंकणे, शत्रूंवर मात करणे हेच एकमेव लक्ष्य नजरेसमोर ठेवून वर्तन करताना दिसतात. आदर्श नीतिमूल्याचे गोडवे नेहमीच गायले जातात परंतु वेळप्रसंगी परिस्थितीवर मात करण्याच्या बहाण्याने ती नीतिमूल्ये बाजूला सारलेली दिसून येतात. शत्रू अन्यायी आहे, दुराचारी आहे अशी कारणे सांगून प्रसंगी नीतिनियम पायदळी तुडवले जातात. 

पितामह भीष्म धारातीर्थी होऊन रणांगणापासून दूर झाले होते आणि सेनापतिपदाची जबाबदारी गुरुवर्य द्रोणाचार्याकडे सोपविण्यात आलेली होती. गुरु द्रोणांनी त्यांचे युद्धकौशल्य वापरून पांडव सेनेचे खूपच नुकसान केले होते. अर्जुन आणि द्रोण अजूनही समोरासमोर आलेलेच नव्हते, द्रोणांच्या सारथ्याने त्यांचा रथ नेहमीच अर्जुनाच्या रथापासून दूर राहील याची काळजी घेतली होती. युद्धामध्ये द्रोणपुत्र अश्वत्थामा देखील सामील झालेला होता. अर्जुनाव्यतिरिक्त ब्रह्मास्त्र विद्या अवगत असलेला तोच एक योद्धा होता. त्या दोघांव्यतिरिक्त कर्णाकडेही ब्रह्मास्त्राचे ज्ञान होते परंतु तो तर शापित होता. कौरव सेनेमधील गजदळामध्ये एक हत्ती होता, त्याचे नाव देखील अश्वत्थामा होते. रणक्षेत्रावरील रणधुमाळीमध्ये अश्वत्थामा हत्तीचा कुणाच्यातरी वज्राने वेध घेतला आणि तो धराशायी झाला. सर्वत्र वार्ता पसरली (किंवा पसरवली गेली असेल कदाचित ) अश्वत्थामा मृत्यू पावला. गुरुद्रोणांपर्यंत ती वार्ता पोहोचली आणि प्रिय पुत्राच्या काळजीने त्यांच्या काळजाने ठाव सोडला. "मन चिंती ते वैरी न चिंतती" असे म्हणतात ते अगदी खरे आहे. द्रोणाचार्य ज्ञानी होते, अनुभवी सेनानी होते परंतु पुत्राच्या चिंतेने त्यांना त्यांच्या जबाबदारीचा जणू विसर पडला होता. ज्याला त्याला ते एकच प्रश्न विचारत होते मृत्यू झाला तो अश्वत्थामा गज होता की त्यांचा पुत्र अश्वत्थामा? समाधानकारक उत्तर त्यांना मिळतच नव्हते, युद्धाच्या गर्दीत कुणालाच नक्क्की काय घडले ते माहिती नव्हते. 

पांडवांच्या शिबिरामध्ये ती वार्ता पोहोचली होतीच आणि मृत्यू झाला तो हत्ती होता हे सुद्धा कळलेले होते. श्रीकृष्णांना परिस्थितीचे तात्काळ आकलन झाले होते आणि दूरदृष्टीने यापुढे काय घटना घडतील हेही समजलेले होते. त्यांनी धर्मराजाबरोबर सल्लामसलत केली आणि काय करायचे तेही समजावले होते. द्रोणाचार्याचे समाधान होऊ शकेल असे उत्तर त्यांना कुणी देऊ शकत नव्हते म्हणून गुरु द्रोण यांनी धर्मराजाच्या रथासमोर रथ नेण्याची सारथ्याला आज्ञा केली. धर्मराजा समोर दिसताच द्रोणांनी त्याला विचारले, 

"हे धर्मराजा, अश्वत्थाम्याच्या मृत्यूची वार्ता मला मिळाली आहे, मृत झालेला हत्ती होता? का माझा पुत्र होता? ते मला सांग". 

धर्मराजाची कीर्ती अशी होती की शत्रुसेनेचे सेनापतीसुद्धा त्याच्याच सांगण्यावर विश्वासण्यास तयार होते. धर्मराजा काही क्षण अडखळला, प्रत्यक्ष गुरुदेव त्याला प्रश्न विचारीत होते आणि खरे उत्तर माहिती असूनही तो ते सांगणार नव्हता. गुरुद्रोणांचा पराक्रम रोखण्यासाठी त्यांना रणातून बाजूला हटविणे आवश्यक होते, जे फक्त अर्जुन करू शकत होता. परंतु गुरुदेवांवर बाण चालविण्यास अर्जुन कचरत होता, या सर्व परिस्थितीचे भान धर्मराजाला होतेच. काही क्षण त्याने त्याची नैतिकता बाजूला सारली आणि म्हणाला, "अश्वत्थामा हतो नरो वा कुंजरो वा". याचा अर्थ अश्वत्थाम्याच्या मृत्यू झाला आहे पण तो नर होता की गज (माहिती नाही). हे बोलताना देखील "नरो वा कुंजरो वा" हे शब्द अगदी हलक्या आवाजात उच्चारले होते जे बहुदा युद्धाच्या गदारोळामध्ये द्रोणांनी ऐकलेच नसावेत. द्रोणांवर वज्राघात झाला होता, धर्मराजा कधीही असत्य भाषण करणार नाही यावर त्यांचा पुरेपूर विश्वास होता. निराश झालेल्या द्रोणांनी शस्त्रे खाली ठेवली, प्रियपुत्राच्या मृत्यूचा आघात त्यांना सहन करता येत नव्हता, युद्ध, जय, पराजय यातील काहीच त्यांना महत्त्वाचे वाटत नव्हते. श्रीकृष्णांनी त्याचवेळेस अर्जुनाचा रथ द्रोणांच्या समोर नेला. शोकाकुल अवस्थेमधे असलेल्या द्रोणांवर बाण चालवण्यास अर्जुनाने नकार दिला. श्रीकृष्णांनी अनेकप्रकारे त्याची समजूत काढली आणि अखेर अर्जुनाच्या बाणांनी द्रोणांचा वेध घेतला. कसलाही प्रतिकार न करता द्रोणाचार्यांनी रणांगणावर मृत्यू स्वीकारला होता. 

ज्येष्ठ पांडव युधिष्ठिर याला धर्मराज म्हणून संबोधिले जाते कारण संपूर्ण आयुष्यात त्याने कधीही अनैतिक वर्तन केले नाही. त्याचे आचरण नेहमीच धर्माला अनुसरूनच, नीती-नियमांचे काटेकोर पालन करूनच केलेले असे. द्यूतक्रीडेमध्ये नियमभंग, वचनभंग होऊ नये म्हणून पत्नीचे वस्त्रहरण होत असताना विरोध न करता मस्तक झुकवून, हात बांधून तो उभा राहिला होता. धर्मराजा आदर्श पुत्र, बंधू , पती आणि राज्यकर्ता होता. सर्वजण, अगदी शत्रुपक्ष देखील त्याच्या शब्दावर डोळे झाकून विश्वास ठेवीत होते. पण युद्धसमयी त्याची नैतिकता किंचित ढळली आणि स्वर्गाचे दरवाजे त्याच्यासाठी कायमचे बंद झाले होते. 

हा एकच प्रसंग होता जेव्हा धर्मराजाने गुरुदेवांना अर्धसत्य सांगितले. युधिष्ठिराला पूर्णसत्य माहिती होते परंतु ते माहिती नाही असे दाखवून त्याने अर्धीच माहिती सांगून गुरुदेवांची दिशाभूल केली होती. पूर्णसत्य माहिती असताना अर्धसत्य सांगणे म्हणजे असत्य कथन ज्याच्या परिणामस्वरूप पांडवसेनेसाठी काळ बनलेले युद्धकुशल, पराक्रमी सेनानी द्रोणाचार्य मृत्यूमार्गे निघून गेले आणि पांडवांच्या विजयाचा मार्ग निष्कंटक झाला होता. 

द्रोण पराजयाचा प्रसंग वाचत / ऐकत असताना साहजिकच काही प्रश्न उद्भवतात --

-- गुरु द्रोण हे कौरवांचे सेनापती होते. खरी, खात्रीशीर माहिती मिळविण्याची साधने त्यांना उपलब्ध होती. असे असताना त्यांनी शत्रुपक्षातील प्रमुख योद्ध्याच्या बोलण्यावर विश्वास का ठेवला असेल? 

सदा "सत्यवचनी" असा युधिष्ठिराचा लौकिक होता हे खरे आहे, परंतु युद्धकाळामध्ये देखील शत्रुसेनेच्या प्रमुखावर असा विश्वास दाखविणे योग्य होते का? 

-- गुरु द्रोण जेव्हा निराश होऊन, दुःखभराने सर्वांना अश्वत्थाम्याच्या मृत्यूविषयी विचारणा करीत होते तेव्हा कौरवसेनेतील कुणीही जबाबदारीने आवश्यक माहिती मिळवून त्यांचे समाधान का केले नसावे? 

-- द्रोणाचार्य कौरव सेनेचे नेतृत्व करीत होते आणि म्हणून त्या दिवसाचे युद्ध संपल्यानंतर माहितीची शहानिशा करणे अधिक योग्य ठरले नसते का? पुत्र सुखरूप आहे? का नाही? ते त्यांना कळले असतेच, मग त्यांनी धर्मराजाच्या शब्दावर विसंबून मृत्यू का स्वीकारला असेल ? 

-- द्रोण हे कौरव आणि पांडवांचे गुरु असले तरी पांडवांविषयी त्यांना अधिक सहानुभूती होती हे सत्य होते. अर्जुन त्यांचा प्रिय शिष्य होता आणि त्याचा पराभव होणे म्हणजे त्यांनी दिलेल्या ज्ञानाचा पराभव असे झाले असते. परंतु ते कौरवांचे एकनिष्ठ सेनानी असल्याने कर्तव्यात कसूर करणे त्यांना शक्य नव्हते म्हणून त्यांनी मृत्यू स्वीकारला असेल का ? 

-- सर्वात महत्त्वाचे, अश्वत्थामा चिरंजीवी होता/आहे असे म्हणतात. त्याच्या कपाळावर जन्मतः एक मणी होता ज्यायोगे त्याला काही सिद्धी प्राप्त होत्या (म्हणे). गुरु द्रोणांना त्यांच्या पुत्राबद्दलचे हे सत्य माहिती नसेल का? चिरंजीवी असलेल्या अश्वत्थाम्याचा मृत्यू होऊच शकत नाही हे त्यांना माहिती नव्हते का? 

असे सर्व प्रश्न अनुत्तरित आहेत, सत्य एकच आहे की पुत्रनिधनाच्या दुःखात द्रोणांनी मृत्यूला कवटाळले होते. एका महान योद्ध्याचा असा दुःखद अंत झालेला होता. असत्य भाषणाचे पाप धर्मराजाला भोवले होते आणि त्याला स्वर्गामध्ये स्थान मिळाले नाही. 

धर्मराजाच्या कृतीचे समर्थन करताना काहीजण म्हणतात, 

-- धर्मराज म्हणवून घेणाऱ्या युधिष्ठिराने जाणूनबुजून अर्धसत्य उत्तर दिले होते. धर्मराजाला नैतिक-अनैतिक, योग्य- अयोग्य या सर्वांचे उत्तम ज्ञान होते. द्रोणाचार्यामूळे पांडव सेनेचे नुकसान होत होते. एक राजा आणि सेनानी या नात्याने शत्रुपक्षाचा पराजय करणे ही त्याची जबाबदारी होती, म्हणून त्याने द्रोणांसमोर पूर्णसत्य कथन केले नाही आणि युद्धात सर्वकाही क्षम्य असते. 

अर्थात हा तर्क अजिबातच योग्य वाटत नाही.

युधिष्ठिराच्या सद्सद्विवेक बुद्धीने अर्धसत्य सांगून दिशाभूल करणे कदापिही धर्मसंमत नाही असे सांगितले नाही का? युधिष्ठिर स्वतः चक्रवर्ती सम्राट होता, कुणाच्या सांगण्यावरून (आणि काही लाभ मिळविण्याकरता) जर तो प्रत्यक्ष गुरुदेवांसमोर असत्य भाषण करत असेल तर धर्म, नीती, न्याय या शब्दांना काही अर्थच राहत नाही. 

-- काहीजण सांगतात धर्मराजाने असत्य उत्तर दिलेच नाही, त्याने असे म्हणलेच नाही की द्रोणपुत्र अश्वत्थाम्याचा मृत्यू झाला आहे, त्याने सांगितले मृत्यू पावला तो हत्ती का नर माहिती नाही. 

पण हे सुद्धा असत्यच आहे ना? युधिष्ठिराला माहिती होते की मरण पावला तो हत्ती होता, द्रोणपुत्र सुखरूप आहे ही माहिती त्याने लपविली. पूर्णसत्य माहिती असूनही सांगितले नाही, अर्धसत्य सांगून द्रोणांची दिशाभूल केली. असे करणे आदर्श नैतिकतेच्या चौकटीमध्ये बसत नाही. स्वर्गारोहण प्रसंगी धर्मराजा स्वर्गाच्या द्वारापर्यंत पोहोचला आणि त्याच्यासमोर स्वर्गाचे द्वार बंद झाले. पापपुण्याचे समर्थन मानवाने केले तरी ते ईश्वरसंम्मत असेलच असे नाही. कारण परिस्थिती काहीही असो, पाप हे पाप म्हणूनच नोंदवले जाते हेच त्रिवार सत्य आहे. 

*** 

महाभारत कथा (४ ०)

पांडवांच्या शिबिरामध्ये दुःखाचे आणि चिंतेचे वातावरण होते. अभिमन्यूला व्यूहभेद करण्याची परवानगी दिल्याचा युधिष्ठिराला घडोघडी पश्चात्ताप होत होता. अर्जुन दुःखाने वेडापिसा झाला होता. अर्जुनाला आता युद्धामध्ये विजय मिळविण्यामध्ये काहीच स्वारस्य नव्हते. हातात शस्त्र असूनही तो त्याच्या पुत्राचे रक्षण करू शकला नाही याचेच त्याला शल्य होते.

सर्वजण परोपरीने अर्जुनाला समजावण्याचा प्रयत्न करीत होते परंतु अर्जुन त्याचे दुःख विसरून लढण्यासाठी सज्ज होऊ शकत नव्हता. श्रीकृष्णांनी देखील अर्जुनाचे सांत्वन केले, त्याला त्याच्या कर्तव्याची जाणीव करून दिली. श्रीकृष्णांनी विचारले,

"अर्जुना, पुत्रनिधनाचे दुःख होणे साहजिक आहे परंतु तू सामान्य पिता नाहीस आणि अभिमन्यू देखील असामान्य पुत्र होता, त्याला रणांगणावर वीरगती प्राप्त झाली. तू हे रण सोडून गेलास तर त्याचे बलिदान व्यर्थ ठरेल. आणि ज्यांनी तो एकाकी असताना त्याच्यावर वार केले, त्याच्या मृतदेहाची विटंबना केली त्यांना काहीही शासन न करता असेच जाऊ द्यायचे का? अभिमन्यूच्या मृत्यूचा तू सूड घेणार नाहीस का?"

श्रीकृष्णाचे भाषण ऐकून अर्जुन दुःखातून जरा सावरला. श्रीकृष्णांनी अभिमन्यूच्या मृत्यूच्या प्रसंगाचे पुन्हा एकवार वर्णन केले, अभिमन्यूवर झालेल्या अन्यायाची अर्जुनाला आठवण करून दिली. ते सर्व ऐकताना अर्जुनाचे दुःख कमी झाले होते तो सावध होऊन कृष्णांचे बोलणे ऐकू लागला. अभिमन्यूच्या मृतदेहाची विटंबना करण्यात आली ते ऐकून तो क्रोधित झाला आणि त्याने सर्वांसमक्ष प्रतिज्ञा केली, म्हणाला अभिमन्यूच्या मृत्यूला जे कारणीभूत झाले त्यांना मी जीवित राहू देणार नाहीच पण त्याच्या मृतदेहाची विटंबना करणाऱ्या जयद्रथाला सर्वप्रथम यमसदनी पाठवीन. उद्या सूर्यास्तापूर्वी जयद्रथाला मी मृत्यू देऊ शकलो नाही तर अग्निकाष्ठं भक्षण करीन (म्हणजे स्वतःला अग्नीच्या स्वाधीन करीन ). 

अर्जुनाचे बोलणे ऐकताना पांडवांच्या शिबिरावरील चिंतेचे सावट जास्तच गहिरे झाले होते. त्याच्या प्रतिज्ञेची वार्ता (गुप्तहेरांमार्फत) कौरवांच्या शिबिरामध्ये पोहोचलेली होती आणि तिथे आनंदोत्सव सुरू झालेला होता. 

दुसऱ्या दिवशीच्या सूर्योदय होताच युद्ध सुरू झाले, दोन्ही सेना पुन्हा एकवार आमनेसामने उभ्या होत्या. आजचा दिवस दोन्ही सेनांसाठी महत्त्वाचा होता. जयद्रथाला अर्जुनाच्या युद्ध कक्षेपासून दूर ठेवण्याचा कौरव आटोकाट प्रयत्न करणार होते आणि जयद्रथाला शोधून अर्जुनासमोर आणण्याकरता पांडवसेना प्रयत्नशील राहणार होती. जयद्रथाच्या जीवनमरणाचा प्रश्न होताच पण पांडवसेनेचे भवितव्यदेखील पणाला लागले होते. 

इथे नमूद करावे लागेल की जयद्रथ हा कुणी परका, केवळ युद्धाला सहाय्यक म्हणून आलेला राजा नव्हता. दुर्योधनाची सख्खी बहीण दु :शला हिचा तो पती. म्हणजे कौरवांप्रमाणेच पांडवांशीदेखील त्याचे जवळचे नाते होते. पण वैराग्नी इतका प्रखर होता की त्यात सर्व नातीगोती जाळून राख झालेली होती. 

पुत्रनिधनाचा सूड घेण्यासाठी अर्जुन त्वेषाने शत्रूवर शरवृष्टी करीत होता. अभिमन्यूला घेरून मारण्याच्या कुकर्मात सामील असणाऱ्या शत्रूंना बाणांनी टिपत होता. परंतु जयद्रथ मात्र अर्जुनासमोर आलेलाच नव्हता, कौरव योद्ध्यांनी त्याला सतत अर्जुनाच्या रथापासून दूर कुठेतरी झुंजत ठेवले होते. जयद्रथापर्यंत पोहोचण्याचे श्रीकृष्णाचे सर्व प्रयत्न विफल झाले होते. सूर्यास्तसमय नजीक आला होता आणि जयद्रथ अजूनही जिवंत होता. कौरव योद्धे आणि सेनापती त्यांना मिळत असलेल्या यशाने आनंदीत झालेले होते. आजवर मिळणारा अर्जुनाचा काटा विनासायास निघणार होता. एक अजिंक्य योद्धा त्याच्याच सूडाच्या अग्नीमध्ये नाश पावणार होता. धनुर्धारी अर्जुन युध्दक्षेत्री नसणे पांडवसेनेसाठी हानिकारक होते. कदाचित पांडवांचा पराजय होऊन विजयश्री दुर्योधनाच्याच गळ्यात माळ घालणार होती. 

अर्जुनाच्या रथाचे सारथ्य करताना श्रीकृष्ण देखील चिंतामग्न झाले होते. त्यांनी त्यांचे सर्व सारथ्य कौशल्यं पणाला लावत अर्जुनाचा रथ रणांगणाच्या चहूदिशांना नेला पण जयद्रथ काही सापडत नव्हता. 

अखेर ती अशुभ घटिका आलीच, नभातील सूर्यकिरणे पूर्णतः दिसेनाशी झालेली होती. दशदिशा काळोखामध्ये बुडाल्या होत्या, सूर्यबिंब दृष्टीआड झालेले होते. युद्धसमाप्तीची सूचना देणारी रणवाद्ये वाजू लागली होती, आता युद्धविराम होणार होता. सर्व पांडव हताश, निराश झालेले होते, सेना भयभीत झालेली होती. 

पांडवांच्या शिबिरामध्ये आज विश्रामाकरता कुणीही राहुटीमध्ये गेलेच नव्हते. शिबिरातील मोकळ्या जागेत चंदनाच्या लाकडाची चिता रचलेली होती, ब्राह्मण मंत्रपठण करीत होते. सभोवताली दाटी करून उभ्या असलेल्या सैनिकांच्या डोळ्यात अश्रू होते. युधिष्ठिर, भीम, नकुल आणि सहदेव यांच्या चेहऱ्यावर दुःख आणि निराशा दिसत होती, द्रौपदीच्या दुःखाला पारावार नव्हता. 

अर्जुनाच्या अग्निप्रवेशाची घटिका समीप आली तसा अर्जुन पुढे आला, त्याने युधिष्ठिर आणि भीमाला वंदन केले, नकुल सहदेव आणि द्रौपदीला धीराचे चार शब्द बोलला, श्रीकृष्णाचा निरोप घेऊन तो पेटलेल्या चितेकडे निघाला. तिथे जमलेले सैनिक, आणि इतर कर्मचारी शोकाकुल होऊन अर्जुनाच्या नावाचा जयजयकार करीत होते. अर्जुनाने त्याचा निर्णय बदलावा म्हणून सगळे विनवणी करीत होते. त्या गर्दीमध्ये काही कौरव वीर देखील उपस्थित होते. अर्जुनाला मृत्यूच्या स्वाधीन होताना प्रत्यक्ष पाहण्याची त्यांना उत्सुकता होती, त्याच्यातच जयद्रथ देखील आलेला होता. त्याच्या चेहऱ्यावरचा आनंद लपत नव्हता. 

धडाडून पेटलेल्या चितेभोवती प्रदक्षिणा घालून अर्जुनाने पुन्हा एकदा सर्वांकडे बघत हात जोडले. आता तो चितेमध्ये प्रवेश करणार होता आणि त्याचवेळी आकाशातील अंध:कार दूर होऊ लागला होता, मावळतीच्या तांबूस किरणांचा प्रकाश सर्वत्र पसरू लागला आणि बघता बघत पश्चिमेकडे झुकलेल्या तेजोनिधीच्या दर्शनाने आसमंत उजळून गेला. श्रीकृष्णाचे सुदर्शनचक्र काही क्षण प्रकट होऊन दिसेनासे झाले होते. कृष्णांनी तिथे उभ्या असलेल्या रक्षकांना सूचना दिली आणि ते रक्षक त्वरेने गर्दीच्या दिशेने निघाले. सैनिकांच्या जमावामध्ये वेष पालटून, चेहरा झाकून उभ्या असलेल्या जयद्रथाला त्यांनी पुढे खेचत आणले. जयद्रथाकडे हाताने निर्देश करीत श्रीकृष्णांनी अर्जुनाला सांगितले,

"अर्जुना आकाशात तळपणारा सूर्य अजून मावळलेला नाही आणि अभिमन्यूच्या मृतदेहाची विटंबना करणारा जयद्रथ तुझ्यासमोर आहे". 

अर्जुनाला अजून कुणी काही सांगण्याची आवश्यकताच नव्हती. कुणीतरी अर्जुनाच्या हाती त्याची शस्त्रे दिली आणि अर्जुनाने स्वहस्ते जयद्रथाचा वध केला, पुत्रनिधनाचा त्याने सूड घेतला होता. तिथे जमा झालेले सैनिक आश्चर्याने स्तब्ध झाले होते. अर्जुनाचा मृत्युसोहळा बघण्याकरता आलेल्या कौरववीरांनी कधीच काढता पाय घेतला होता.

महाभारत कथेमध्ये जयद्रथ वधाच्या प्रसंगाचे वर्णन अशातऱ्हेनेच केलेले आढळते. काही कथाकारांचे मत आहे की श्रीकृष्णांनी सुदर्शनचक्राने काही काळ सूर्यबिंब झाकले होते आणि जयद्रथ दिसताक्षणी ते परत घेऊन अर्जुनाला सूर्यदर्शन घडवून जयद्रथावर वार करण्यास सांगितले. 

असे घडले असेल तर प्रश्न निर्माण होतो की असे करणे धर्मयुद्धाच्या नियमानुसार आहे का? तर नक्कीच नाही. परंतु कृष्णनीतीने दाखवले आहे शत्रूचा विनाश करणे महत्त्वाचे त्यासाठी मार्ग कुठला निवडला ते दुय्यम आहे. 

परंतु महाभारताच्या काही अभ्यासकांचे म्हणणे आहे की जे घडले तो चमत्कार नव्हता अथवा श्रीकृष्णाची मायावी खेळी नव्हती. घडलेला प्रसंग एक पूर्णतः नैसर्गिक आणि नियमित घडणारी घटना होती. त्या घटनेचे अशा पद्धतीने वर्णन करण्याचे कारण 

-- एक म्हणजे कथेची रंजकता वृद्धींगत व्हावी असा हेतू असावा. 

-- कदाचित कृष्णासारखा दैवी युगपुरुष तिथे उपस्थित असताना असे आश्चर्य घडले म्हणजे त्यांनीच काही चमत्कार घडविला असणार अशी कथाकारांना खात्री असावी किंवा तसेच सांगितले तर लोक विश्वास ठेवतील असे वाटले असावे. 

-- त्या घटनेचा अन्वयार्थ सांगणारे पुरावे कालौघात नाहीसे झाले असणार, किंवा ते सामान्य श्रोत्यांना समजणे कठीण म्हणून सुलभ स्वरूपात वर्णन केले गेले असणार. 

अभ्यासकांचे म्हणणे आहे की त्या वेळेस जे घडले तो मानवी किंवा दैवी चमत्कार नव्हता तर निसर्गाची किमया होती. भारतीय पंडितांना दिशा, नैसर्गिक घटना, आकाशस्थ ग्रह, नक्षत्रे, तारे इत्यादींचे उत्तम ज्ञान होते. रामायण आणि महाभारत कथांमध्ये वेळोवेळी तिथी, ग्रह, तारे नक्षत्रांची स्थिती इत्यादींचा उल्लेख कथेच्या अनुषंगाने येत राहतो आणि त्यानुसार काल आणि स्थान निश्चिती करता येते. वर्तमान काळातील जाणकारांनी कथेमध्ये वर्णिलेल्या तिथी आणि स्थितीचा अभ्यास करून कालनिश्चिती केलेली आहे. अशा जाणत्या अभ्यासकांचे मत आहे की जयद्रथ वधाची घटना घडली तो दिवस सूर्यग्रहणाचा होता ( श्रीकृष्ण सर्वज्ञानी असल्याने त्यांना नियमित घडत असलेल्या नैसर्गिक घटनेचे ज्ञान होते). ग्रहण लागल्यानंतर सूर्यबिंब पूर्णतः दिसेनासे झाले म्हणजे ते (माझ्या अल्पज्ञानानूसार) खग्रास सूर्यग्रहण असणार. ग्रहण समाप्तीनंतर सूर्यबिंब पूर्ण तेजाने आकाशात दिसू लागले होते.    

मग असा प्रश्न उद्भवतो, युद्धविराम झाला होता म्हणूनच जयद्रथ नि:शंक मनाने शत्रू शिबिरामध्ये आलेला असणार आणि बहुदा निःशस्त्र आणि बेसावध असणार. अश्या वेळेस त्याच्यावर वार करणे योग्य की अयोग्य ? असे करणे धर्मयुद्धाच्या नियमानुसार योग्य नाहीच हे खरे आहे. पण त्याकरता असे स्पष्टीकरण देता येईल की अभिमन्यूची हत्या करताना आणि त्याच्या मृतदेहाची विटंबना करताना जयद्रथाने तरी हे धर्म-अधर्माचे भान ठेवले होते का? जयद्रथ आणि इतर योद्ध्यांनी अभिमन्यूच्या घात केला तेव्हा तो एकाकीच होता. एक विरुद्ध अनेक अशी लढत धर्मसंमत नाहीच. आणि त्यातही अभिमन्यू जखमी होता त्याची शस्त्रे विखुरलेली होती, शस्त्र हाती घेण्याचे त्राण त्याच्याकडे शिल्लक नव्हते. अशावेळी अभिमन्यूचा वध करण्यात आला इतकेच नाही तर त्याच्या मृतदेहाची विटंबना करण्यात आली होती. म्हणून अर्जुनाने जयद्रथावर शस्त्र चालविणे सर्वथा योग्य आहे. 

अर्थात हे झाले मानवी समर्थन, परंतु पापपुण्याच्या ताळमेळामध्ये ते अर्जुनाच्या खात्यावर पाप म्हणूनच नोंदले गेले असणार. स्वर्गारोहण प्रसंगी त्याला या अशा सर्व घटनांचा हिशेब द्यायलाच लागला होता म्हणे. 

***

महाभारत कथा (३ ९ )

रणांगणावर जखमी झालेले पितामह भीष्म शरशय्येवर अंतिम घटिका मोजत होते. महापराक्रमी भीष्म धराशायी झाल्यांनतर त्यांच्या तोडीच्या सेनानीला कौरव सैन्याचे सेनापतिपद बहाल करण्यात आले होते. राजगुरू द्रोणाचार्य युद्धकलेत निपुण होते आणि आता तेच सैन्याचे नेतृत्व करणार होते. गुरु द्रोण कौरव आणि पांडवांचेही गुरु होते आणि आणि त्यामुळेच दोन्ही पक्षाच्या आदरास पात्र होते. सर्वश्रेष्ठ धनुर्धर असा अर्जुनाचा नावलौकिक व्हावा याकरता सर्वोतोपरी प्रयत्न करणारे गुरु द्रोण आता त्यांच्या शिष्योत्तमाचा पराजय व्हावा याकरता व्यूहरचना करणार होते. त्यांच्या नेतृत्वाखाली कौरवसेना पराक्रमाची शर्थ करीत होती. महारथी कर्ण युद्धामध्ये सामील झालेला होता आणि द्रोणपुत्र अश्वत्थामा देखील . 

द्रोणांनी सैन्याची चक्रव्यूह रचना केली होती. त्यांना माहिती होते, अर्जुनाव्यतिरिक्त अन्य कुणाही योद्ध्याला व्यूह भेदण्याचे ज्ञान नाही. त्यांनी कौरव सेनानींना अर्जुनाला युद्धात गुंतवून दूरवर नेण्याची सूचना केली होती. व्यूहभेद करण्याकरता तो तिथवर पोहोचू शकणार नव्हता. कौरव सेनेची आता सरशी होताना दिसत होते, पांडव सैन्याची अपरिमित जीवितहानी होत होती. 

पांडवांच्या शिबिरामध्ये चिंतेचे वातावरण पसरलेले होते. ते चक्रव्यूह किती सैनिकांचा बळी घेईल? सांगता येत नव्हते. अशा संकटकाळी अर्जुनपुत्र अभिमन्यू पुढे सरसावला. व्यूहभेद करण्याची परवानगी देण्यात यावी अशी त्याने युधिष्ठिराला विनंती केली. युधिष्ठीराने प्रथम नकार दिला परंतु अभिमन्यूने मोठ्या आत्मविश्वासाने सांगितले की चक्रव्यूह भेदण्याचे ज्ञान त्याच्याकडे आहे. युधिष्ठिराने अखेर त्याची विनंती मान्य केली आणि अभिमन्यू रणांगणावर जाण्याकरता शस्त्रसज्ज झाला. 

राजपुत्र अभिमन्यूला प्रत्यक्ष युद्धाचा अनुभव नव्हता. त्याला व्यूहभेद करण्याचे ज्ञान होते परंतु त्यातून बाहेर कसे यावे याबद्दल तो अनभिज्ञ होता आणि हे त्याने युधिष्ठिराला सांगितले नव्हते. 

राजपुत्र अभिमन्यू रणांगणावर पराक्रमाची पराकाष्ठा करीत होता. कौरव सैनिक अष्टदिशांनी त्याच्यावर वार करीत होते. त्याच्या समवेत असलेले सैनिक, सेनानी दूरवर राहिले होते आणि अभिमन्यूने चक्रव्यूहामध्ये प्रवेश केला. त्याच्याबरोबर फार थोडे योद्धे तिथवर पोहोचले होते आणि दुर्दैवाने एक एक करीत सर्वजण मारले गेले होते. अभिमन्यूने जणू रुद्रावतार धारण केला होता, त्याच्यासमोर कुणीही योद्धा फार काळ जीवित राहू शकत नव्हता. अनेकजण धारातीर्थी झाले होते आणि अभिमन्यूची शस्त्रे अजूनही तितक्याच जोमाने प्रहार करीत होती. 

अखेरीस धर्मयुद्धाचे सर्व नियम बाजूला सारले गेले आणि त्या एकाकी योद्ध्याला अनेकांनी घेरले होते. अभिमन्यूला संगनमताने पराभूत करण्याकरता एकवटलेल्या वीरांमध्ये कर्ण, आणि जयद्रथ हे प्रमुख सेनानीसुद्धा होते. चहूबाजूंनी त्याच्यावर प्रहार होत होते. अखेरीस अभिमन्यू धरणीवर कोसळला, त्याच्या शरीरावर अनेक जखमा होत्या, सर्वांग रुधिराने माखलेले होते. अभिमन्यूचा मृत्यू होताच कौरव योद्ध्यांनी जल्लोष केला, अवध्य भासणारा वीर मृत होऊन पडलेला होता आणि तो कुणी सर्वसामान्य योद्धा नव्हता तर कौरवांचा आणि कर्णाचा कट्टर शत्रू अर्जुनाचा तो सुपुत्र होता. कर्ण आणि जयद्रथ हे दोघेसुद्धा त्या जल्लोषामध्ये सामील झालेले होते. 

मरणान्तानि वैराणि निर्वृत्तं नः प्रयोजनम्।

क्रियतामस्य संस्कारो ममाप्येष यथा तव। । 

रावणाचा वध केल्यांनतर श्रीरामांनी बिभीषणाला असे सांगितले होते.

(अर्थ : मृत्यूपश्चात शत्रुत्व संपले आणि आता (मृताचा) अंत्यसंस्कार करा कारण तो जसा तुझा बंधू आहे तसाच आता तो माझाही बंधू आहे. )

भारतीय संस्कृतीची शिकवण अशी आहे, परंतु वैर, द्वेष, सूडभावना माणसातील माणुसकी संपवते हेच खरे. आकाशात तळपणारा दिनमणी त्याच्या पुत्राचे ते दुष्कर्म बघताना लज्जित झाला असणार. ... नक्कीच. 

राजा जयद्रथही अत्यानंदाने बेहोष झालेला होता. आजपर्यंत नेहमीच कौरवांना अजिंक्य असलेल्या अर्जुनाला दुखावण्याची संधी त्यांनी साधलेली होती. अभिमन्यूच्या मृत्यूच्या वार्तेने आनंदित झालेल्या जयद्रथाने अभिमन्यूच्या मृत शरीरावर लत्ताप्रहार केला. अभिमन्यू जीवित असताना त्यांच्यासाठी काळ झालेला होता आणि म्हणूनच उन्मादाच्या भरात त्याच्या मृत शरीराची विटंबना करीत होता. 

या दृश्याचे वर्णन करताना महामंत्री संजयचा आवाज थरथरला असेल का? आणि ते ऐकताना धृतराष्ट्राची अवस्था काय झाली असेल? महाभारतामध्ये त्याची नोंद नाही. अभिमन्यूच्या मृत्यूची वार्ता सर्वदूर पसरली, अर्जुनापर्यंत पोहोचली होती. अर्जुनाच्या शोकाला पारावार नव्हता. तो पराक्रमी सामर्थ्यशाली योद्धा पुत्रनिधनाच्या वार्तेने खचून गेला होता. शस्त्रे हाती असताना मी माझ्या पुत्राचे रक्षण करू शकलो नाही अशा शस्त्रांचा काय उपयोग? असे म्हणत त्याने हातातील शस्त्रे खाली ठेवून दिली.

अभिमन्यूच्या मृत्यूच्या वार्तेने पांडवसेनेवर शोककळा पसरली होती, अर्जुनाचा शोक पाहताना सर्वजण निःशब्द झाले होते. युद्धाचे भवितव्य आता काय असेल या चिंतेत सर्वजण होते. अर्जुनाने युद्ध करण्यास नकार दिला तर काय होणार? या कल्पनेने सर्वांच्या काळजाचा थरकाप झालेला होता. काळोख्या भवितव्याच्या चाहुलीबरोबरच सूर्याचा अस्त होत होता. 

*** 

महाभारत कथा (३ ८)

कुरुक्षेत्रावर घडलेले युद्ध महाभारत कथेतील सर्वात महत्त्वाची घटना आहे. कौरव आणि पांडव निर्णायक युद्धासाठी सज्ज झाले त्याला अनेक कारणे सांगितली जातात.

** सर्वात महत्त्वाचे म्हणजे कौरव पांडवांमधील वैर जे अगदी सुरवातीच्या काळापासून दिसून येते. दुर्योधनाने पांडवांचा नेहमी दुःस्वास केला, अनेक कारस्थाने करून पांडवांचा सर्वनाश करण्याचा त्याने प्रयत्न केला आणि त्यात तो यशस्वी झाला होता. परंतु सर्वस्व हरल्यानंतरही पुन्हा एकवार पराक्रम आणि कर्तृत्वाच्या जोरावर पांडवांनी एक अजिंक्य राज्य स्थापित केले होते. पांडवांच्या या गुणामुळेच त्यांचे श्रेष्ठत्व सिद्ध होते. सुरुवातीपासून पांडवांनी दुर्योधनाच्या कारस्थानामुळे कष्ट सोसले, नुकसान सहन केले परंतु कधीही प्रतिहल्ला केला नाही. वेळप्रसंगी स्वसंरक्षणार्थ शस्त्रे हाती घेतली आणि संधी मिळूनही दुर्योधनाला जीवदान दिले, इजा न करता सुखरूप जाऊ दिले. परंतु जेव्हा अंतिम युद्धसमय आला त्यावेळी मात्र त्यांनी पराक्रमाची शर्थ केली आणि विजय प्राप्त केला. 

** राज्यविभागणी आणि वारसा हक्क हे आणखी कारण आहे असे समजले जाते. 

** द्रौपदीचा भर दरबारात करण्यात आलेला अपमान हे युद्धाचे महत्त्वाचे कारण आहे असेही सांगितले जाते.

** संपूर्ण इतिहास पाहिला तर अशी अनेक कारणे लक्षात येतात आणि असे असले तरीही घडलेले युद्ध हे विधिलिखित होते असेही म्हणतात. 

कुरुक्षेत्राच्या रणभूमीवर लढले गेलेले युद्ध धर्मयुद्ध होते पण तरीही त्यात अशी अनेक कथानक आहेत जी युद्धनियमांना उल्लंघून घडलेली दिसतात. युद्धामध्ये अंतिम विजय प्राप्त करणे याच एकमेव हेतूने प्रेरित होऊन निर्णय घेतलेले दिसतात. तसे करताना धर्मयुद्धाच्या नियमांचे दोन्ही बाजूंकडून उल्लंघन केलेले दिसते. त्यावर आक्षेप घेतला गेला नाही तरी अशा अधर्मी वागण्याचे परिणाम सर्वांना भोगायला लागलेले आहेत,  स्वयं भगवान श्रीकृष्णांचाही त्याला अपवाद नाही. याचाच अर्थ ईश्वरी न्यायासमोर सर्वजण समान आहेत असाही निष्कर्ष निघू शकतो. 

कुरुक्षेत्रावरील युद्ध जरी राज्यविभागणीकरता लढले गेले असले तरी त्याला इतरही अनेक कारणे आहेत. सूडभावना, परस्परांविषयी द्वेष, श्रेष्ठत्वासाठीची स्पर्धा असे अनेक आयाम आहेत. युद्धकाळात कृष्ण पांडवांच्या पक्षात तर त्यांची यादवसेना कौरवांच्या बाजूने लढत होती हे देखील आश्चर्यकारक वाटते. 

कृष्णनीतीमुळे अनेकदा पांडवांची सरशी झालेली दिसते. अर्जुनाच्या मनातील गोंधळ आणि त्याचे खचलेले मनोधैर्य सावरण्याचे श्रेय कृष्णाचेच. कृष्ण जरी अर्जुनाचे सारथ्य करीत होते तरी त्यांचे त्या युद्धातील योगदान निश्चितच अधिक आहे.

भीम आणि अर्जुन या युद्धातील प्रमुख योद्धे होते आणि काही निर्णायक प्रसंगी त्यांच्या युद्धकौशल्याने पांडवांची जीत झालेली दिसते. या युद्धात भीम आणि हिडिंबा राक्षसीचा पुत्र घटोत्कच, तसेच सुभद्रा - अर्जुनाचा पुत्र अभिमन्यू ह्या दोघांनाही वीरगती प्राप्त झाली. अंतत: द्रौपदीचे पाचही पुत्र देखील मृत्युमुखी पडले होते. कौरवांप्रमाणे पांडवांचादेखील निर्वंश झाला होता. युद्धासमयी अभिमन्यूची पत्नी उत्तरा हिच्या गर्भात असलेला त्याचा पुत्र परीक्षित हाच हस्तिनापूर साम्राज्याचा एकमेव वारस होता. युद्धामुळे कुणाच्याही आयुष्यात काहीच चांगले घडले नाही, दुःख आणि सर्वनाश हेच केवळ युद्धाचे फलित होते. 

युद्ध घडण्याचे एक प्रमुख कारण सांगितले जाते ते म्हणजे द्रौपदीचा दरबारात सर्व ज्येष्ठ आणि श्रेष्ठांच्या साक्षीने झालेला अपमान. द्रौपदीला दुःशासनाने केसांना धरून ओढत दरबारात आणले होते आणि दुर्योधनाने स्वतःच्या मांडीकडे निर्देश करीत द्रौपदीचा असभ्य भाषेत अपमान केलेला होता. त्या अपमानाचे शल्य सर्वांच्याच मनात होतेच, विशेषतः भीमाच्या. भीम कुशल योद्धा होता आणि राजपुत्र असूनही कसलीही भीड ना बाळगता मनात असेल ते स्पष्टपणे बोलणारा होता. मनातले उघड होऊ न देता संवाद साधण्याचे राजनैतिक कौशल्य त्याच्यापाशी नव्हते म्हणा किंवा त्याचा स्वभावच पारदर्शी होता असेही म्हणता येईल. त्याने दरबारामध्ये जाहीर प्रतिज्ञा केली होती की तो दुर्योधन आणि दुःशासनाचा वध करेल, इतकेच नाही तर दुःशासनाच्या रक्तामध्ये हात भिजवून त्या हातांनी द्रौपदीची वेणी घालेल आणि जी मांडी दाखवत दुर्योधनाने द्रौपदीला लज्जा उत्पन्न होईल असे अश्लाघ्य भाष्य केले ती मांडी तो त्याच्या गदेने फोडेल. 

आज हे सर्व वाचताना, ऐकताना भयंकर क्रूर वाटते कारण आधुनिक काळामध्ये हिंसा करणे गुन्हा आहे आणि त्याच्यासाठी शिक्षा आहेत. वर्तमान काळात एखादा व्यक्ती अपराधी असेल तर शिक्षा करण्याचा अधिकार फक्त न्यायसंस्थेलाच आहे, कायदा हातात घेऊन शिक्षा देणारा न्यायदेवतेसमोर अपराधी समजला जातो. पण इथे लक्षात घ्यायला पाहिजे की महाभारताचा काळ अती प्राचीन आहे. त्या काळातील समाजव्यवस्था, न्याय, नीती वर्तमानकाळापेक्षा सर्वस्वी भिन्न आहेत. 

द्रौपदीने दरबारातील वस्त्रहरण प्रसंगानंतर वेणी घातली नाही आणि केस कायम मोकळेच ठेवले होते. कुरुक्षेत्रीच्या रणांगणावर भीमाने दुःशासनाला युद्धाचे आव्हान दिले, त्याला रथातून खाली खेचून त्याचा वध केला, त्याच्या शरीरावर गदेने प्रहार करून त्याच्या शरीरातील रक्त काढले आणि ते रक्त ओंजळीमध्ये घेऊन रणांगणाजवळ असलेल्या त्यांच्या शिबिरामध्ये जाऊन द्रौपदीच्या मुक्त केसांची रक्तरंजित हातांनी वेणी घातली, एक प्रतिज्ञा त्याने पूर्ण केली होती. प्राणभयाने एका तलावामध्ये  लपून बसलेल्या दुर्योधनाचा वध करून त्याच्या दुसर्या प्रतिज्ञेची देखील त्याने पूर्तता केली होती. 

***