📜 कथाकथन

गोष्टी ऐकणे आणि सांगणे सर्वांनाच आवडते, कधी सत्यकथा तर कधी दंतकथा. सुरस आणि चमत्कारी कल्पनांच्या मोहमयी विश्वात लहान थोर रमतात. पूर्वी लेखन वाचनाची विद्या समाजातील काही लोकांनाच अवगत होती. त्यासाठी लागणारी साधनेही अल्प प्रमाणातच उपलब्ध होती. अशावेळी संस्कृती आणि इतिहास जनसामान्यां पर्यंत पोहचविणे आणि ते ज्ञान पुढच्या पिढीमध्ये संक्रमित करणे यासाठी कथाकथन हे एकमेव प्रभावी साधन होते. कथा सरित्सागराच्या अविरत प्रवाहातून माझ्या ओंजळीत सामावलेले हे काही अनमोल मोती....

बालकथा लेबल असलेली पोस्ट दाखवित आहे. सर्व पोस्ट्‍स दर्शवा

बाजारात तुरी ....

म्हणी, वाक्प्रचार आणि सुविचार हे तर मराठी भाषेचे अलंकारच. त्यांनी मराठी भाषा समृद्ध केली आहे. म्हणी सहसा रूपकात्मक असतात, कदाचित त्याच्यामागे एखादी कथा जोडलेली असते. या म्हणी वाचकाला किंवा श्रोत्याला शहाणपणाच्या गोष्टी सांगतात.

मी एक कथा लिहिली आहे, मूळ कल्पना अर्थातच माझी नाही, परंतु ती माझ्या शब्दात माझ्या पद्धतीने सांगण्याचा प्रयत्न केला आहे. मी ऐकलेली कथा लहानशीच होती .. जेमतेम चार ओळींची. मी तिचा विस्तार केला आहे आणि चित्र रूपाने साकार करण्याचा प्रयत्न केला आहे.

"बाजारात तुरी आणि भट भटीणीला मारी" अशी म्हण आहे आणि त्यावर आधारित ही कथा आहे.

भट म्हणजे भटजी (पूजाविधी करणारा ब्राम्हण) आणि भटीण म्हणजे भटजीची पत्नी

अनाहूत पाहुणा (३)

म्हणी, वाक्प्रचार आणि सुविचार हे भाषेचे अलंकार आहेत. मराठी भाषा सुंदर आणि अनुभवातून घडलेल्या हिरे माणकांनी समृद्ध झालेली आहे. भाषेची अशी जडणघडण अनुभवी आणि शहाण्या विद्वान आणि विदुषींनी केलेली आहे. केवळ मनोरंजन नाही तर प्रबोधन सुद्धा व्हावे या हेतूंनी त्यांची रचना केलेली आहे. म्हणी आणि वाक्प्रचार हे सहसा सर्वसामान्यांच्या आयुष्यात घडलेल्या प्रसंगावरून आणि आलेल्या अनुभवांच्या आधारे रूढ झालेले असतात. त्यातून काही अनुभवलेल्या, घडलेल्या गोष्टी समजतात आणि "पुढच्यास ठेच मागचा शहाणा" या उक्तीनुसार शहाणपण येते.

अशीच एक पूर्वापार चालत आलेली आणि अनेकांनी स्वतः अनुभवलेली अशी एक म्हण आहे,

"भटाला दिली ओसरी आणि भट हातपाय पसरी"

वरकरणी खट्याळ, खेळकर वाटणारी ही म्हण, आयुष्यातील त्रासदायक घटनेचे, काळाचे अचूक वर्णन करते. कुणाला मदत करायला जावे आणि त्याने आपले घरच काबीज करावे असा अर्थ आहे.

मी ही कथा माझ्या शब्दात लिहिली आहे (मूळ कल्पना माझी नाही, मी कल्पना विस्तार केला आहे फक्त) आणि AI च्या साहाय्याने त्याचे चित्रकथेमध्ये रूपांतर केले आहे.

AI संबंधी अनेक दावे, प्रतिदावे केले जात आहेत. त्या चर्चेमध्ये सहभागी व्हावे इतकी tech savvy मी नाहीये. खरे सांगायचे तर तंत्रज्ञान वगैरे क्षेत्रात मी अडाणी, अशिक्षित आहे. पण तरीही मी ते तंत्रज्ञान माझ्या फायद्याकरता वापरण्याचा प्रयत्न, माझ्या कुवतीनुसार केला आहे (त्या बदल क्षमस्व!). पण असे म्हणायला हरकत नाही की, "AI बडी कामकी चीज है! "

राधाबाईची तब्येत बिघडली होती आणि रामू त्याच्या गावी गेला होता. राधाबाईने घराची आणि शेताची सर्व जबाबदारी गोपाळरावावर सोपवली होती. गोपाळरावाला कष्ट करण्याची अजिबात सवय नव्हती त्यामुळे लवकरच तो त्या जबाबदारीमुळे त्रासून गेला होता.

घरातली शेतातली कामे करून गोपाळराव थकून गेला होता.
शेतावर काम करणाऱ्या कामगारांशी त्याचे नीट पटत नव्हते.
शेतमजुरांनी राधाबाईला गोपाळरावाबद्दल तक्रार केली.
गोपाळरावाला समजत नव्हते, त्याला अवघड वाटणारे काम
रामू इतक्या सहजतेने कसे करू शकत होता?

गोपाळराव त्या परिस्थितून सुटका मिळण्याचा मार्ग शोधत होता.
एक दिवस त्याने राधाबाई आणि तिच्या शेजारणीचे संभाषण ऐकले.
राधाबाईची मुले आणि त्यांचे कुटुंबीय स्वस्तीनगरमध्ये येणार होते.
गोपाळराव चिंतीत झाला.
त्याने तिथून निघून जाण्याचा निर्णय घेतला.
अनाहूत पाहुण्यांपासून राधाबाईची सुटका झाली होती.

राधाबाईने धडा घेतला, "अनोळखी व्यक्तीला घरात घ्यायचे नाही"
दयाळूपणा चांगला गुण आहे पण मदत करताना सावधगिरी बाळगणे जरुरी आहे,
नाहीतर परोपकार करताना फसगत होण्याची शक्यता असते.

***

(संपूर्ण)

अनाहूत पाहूणा (२)

अशीच एक पूर्वापार चालत आलेली आणि अनेकांनी स्वतः अनुभवलेली अशी एक म्हण आहे,

"भटाला दिली ओसरी आणि भट हातपाय पसरी"

वाटसरू गोपाळरावाने एक रात्रीपुरता आश्रय मागितला होता पण तो आता घर सोडून जायला तयारच नव्हता. राधाबाई चिंताग्रस्त झाली होती .....

पंडित दुसर्या दिवशी निघून न जात तिथेच राहिला.
गावात जाऊन त्याने गावकऱ्यांशी ओळखी करून घेतल्या.
"मला ज्योतिष्य कळते, मी पंचांग पाहतो", असेही सांगितले.

गावातली भोळीभाबडी माणसे त्याच्याकडे सल्ला, घ्यायला
भविष्य समजून घ्यायला येऊ लागली.
गावकरी त्याला धान्य, फळे, पैसे इत्यादी देऊ करत होती.
गोपाळरावाने राधाबाईच्या घरातच मुक्काम केला होता.

गोपाळरावाने हळूहळू राधाबाईच्या घरावर स्वामित्व गाजवायला सुरवात केली होती.
राधाबाईची परवानगी न घेता तो घराचा वापर करत असे आणि
त्याला हवे तसे बदलही करून घेत असे.
राधाबाईने तिची कर्मकहाणी त्याच गावातील तिच्या परिचयाच्या
तिच्या मैत्रिणींना सांगितली.

एक दिवस राधाबाई खूप आजारी झाली.
त्यातच तिचा विश्वासू नोकर त्याच्या आजारी वडिलांची सेवाशुश्रुषा करण्याकरता
त्याच्या गावी गेला होता.
राधाबाईने गोपाळरावाला मदत करण्याची विनंती केली.

गोपाळरावाने मदत करण्याचे मान्य केले.
गोळरावाला श्रम आणि कष्टप्रद कामे करण्याची सवय नव्हती.
परंतु रामू गैरहजर हसल्याने त्याची सारी कामे गोपाळरावाला करावी लागत होती.
त्याचा भविष्य आणि मुहूर्त सांगण्याचा व्यवसाय बंद झाला होता.

***

(क्रमशः:)

अनाहूत पाहूणा (१)

अशीच एक पूर्वापार चालत आलेली आणि अनेकांनी स्वतः अनुभवलेली अशी एक म्हण आहे,

"भटाला दिली ओसरी आणि भट हातपाय पसरी"

स्वस्तीनगर हे एक लहानसे गाव होते. गावातील जीवन संथ आणि शांततापूर्ण होते.

त्या गावात राधाबाई नावाची वुद्ध स्त्री राहात असे.
पतिनिधनानंतर घर, शेतीवाडी आणि पाळीव प्राणी या सर्वांची व्यवस्था तिलाच करावी लागत असे.
तिची मुले आणि मुलगी दूर शहरात राहात असत.
तिला घर आणि शेतीच्या कामामध्ये रामू मदत करीत असे.
रामू तिचा विश्वासू नोकर होता.

एके दिवशी मुसळधार पाऊस पडत होता. रात्रीची वेळ होती. जो तो आपापल्या घरी सुखरूप होता.

रस्ते निर्मनुष्य होते. आणि एक वाटसरू आश्रय शोधत होता.

एका घरासमोर तो थांबला. घराच्या ओसरीवर एका कंदील मंद प्रकाश देत होता.
त्याने आवाज दिला, "कोणी आहे का घरात?"

ते घर राधाबाईचे होते. वाटसरूने हात जोडून तिला विंनती केली.
त्याला रात्रीपुरता आश्रय हवा होता.

तिने त्याला रात्रीपुरता आश्रय देण्याचे मान्य केले.

पण उजाडताच त्याने घरातून निघून जायला पाहिजे असेही सांगितले.

वाटसरूने अट मान्य केली. परंतु सकाळी तो काही घरातून निघाला नाही.

उपाशीपोटी वाटचाल करणे त्रासदायक होईल असे त्याने कारण सांगितले

वाटसरूने सांगितले, राधाबाईने त्याला काही द्यायची गरज नाही.
त्याच्यापाशी डाळ, तांदूळ आहे, तो खिचडी शिजवणार आहे. राधाबाईने परवानगी दिली.
खिचडी शिजवण्याकरता पातेले, डाव, तेल, तूप, मीठ मसाला यांची तो मागणी करत होता.
त्याने मागितलेल्या वस्तू पुरवण्याखेरीज राधाबाईंकडे अन्य पर्यायच नव्हता.

खिचडी खाऊन झाली की तो घरातून जाईल या आशेने तिने त्याला पाहिजे त्या सर्व वस्तू दिल्या.
एव्हढे करून उपयोग काहीच नव्हता. वाटसरू घर सोडण्याचे नाव घेत नव्हता.
राधाबाईला कळेना याला त्याच्या घरी कसे पाठवावे.
दया दाखवून अनोळखी वाटसरूला मदत केल्याचा तिला पश्चाताप होत होता.

(क्रमश:)

संगतीचा परिणाम

मराठी भाषेला सालंकृत करणारे अनेक लेखक आणि कवींनी महत्वाचे योगदान दिले आहे. त्यातील एक प्रसिद्ध कवी मोरोपंत आणि त्यांनी लिहिलेली काव्ये प्रसिद्ध आहेत. त्यांनीच लिहिलेल्या काव्यपंक्ती --

सुसंगती सदा घडो - सुजन वाक्य कानी पडो ।

अगदी सध्या शब्दात सांगितलेले हे तत्वज्ञान ... सुसंगती सदा घडो. ..

व्यक्तीची जेव्हा जडणघडण होत असते तेव्हा त्या प्रक्रियेमध्ये अनेक घटकांचा प्रभाव असतो. व्यक्तीची बुद्धिमत्ता आणि स्वभाव हे महत्वाचे घटक आहेतच पण त्याच बरोबर परिस्थिती, परिसर आणि संपर्कांत असलेली माणसे हे घटक पण तितकेच परिणामकारक असतात.

मी एक सोप्पी (अनेकांना माहिती असलेली) आणि अर्थपूर्ण अशी बालकथा इथे चित्ररूपामध्ये लिहिली आहे. मूळ कथा माझी नाहीच ती मी फक्त माझ्या शब्दामध्ये कथन केलेली आहे. AI च्या सहाय्याने ती कथा चित्रांकीत केलेली आहे. लहान मुलांसाठी असली तरी या कथेतून सर्वांनीच बोध घ्यायला हरकत नाही.

--- समाप्त ---

ऐकावे जनाचे -

मराठीतील एक म्हण "ऐकावे जनाचे -- करावे मनाचे" चित्रकथा स्वरूपामध्ये लिहिली आहे. मूळ कल्पना माझी नाही पण माझ्या शब्दामधे त्याचे रूपांतर केलेले आहे. AI च्या सहाय्याने चित्रे रेखाटली आहेत .