महाभारत कथा (३ २)

श्रीकृष्ण धृतराष्ट्राच्या दरबारी धर्मराजाचे दूत म्हणून आले असताना त्यांनी विदुरगृही वास्तव्य केलेले होते असा कथेमध्ये उल्लेख आहे. अमात्य विदुर ज्ञानी आणि विवेकी राजकारणी म्हणून ओळखले जात असत. त्यांना पांडवांविषयी सहानुभूती होती परंतु असे असले तरी ते नेहमीच हस्तिनापूर दरबारातील एक निष्ठावान मंत्री होते. त्यांनी युद्धात प्रत्यक्ष सहभाग घेतला नसला तरी युद्ध आणि राजकारणात डावपेचाशी ते परिचित होते. त्यांनी नेहमी धृतराष्ट्राला सत्य परिस्थितीची जाणीव करून द्यायचा प्रयत्न केला. राजदरबारात त्यांचा, त्यांच्या मतांचा आदर केला जात असे. परंतु राज्यविभागणीबद्दल त्यांचा सल्ला कुणी घेतला नाही अथवा माताही विचारले नाही. युद्ध अटळ आहे ही जाणीव त्यांना होती आणि त्याचे परिणाम काय असणार आहेत हेही त्यांना दिसत होते. 

श्रीकृष्ण एक चतुर आणि मुत्सद्दी राजकारणी होते याबद्दल दुमत असायचे कारण नाही. दरबारातील शिष्टाई विफल झाली म्हणून ते निराश झालेले नव्हते. त्यांनी आता दुसऱ्या एका खेळीची सुरुवात केली होती. श्रीकृष्ण अंगराज कर्णाची भेट घेणार होते. कर्ण महान योद्धा आणि कुशल सेनानी होता, अर्जुनाला तुल्यबळ होता. सगळ्यात महत्त्वाचे म्हणजे तो कुंतीमातेचा ज्येष्ठ पुत्र होता. कर्णाला त्याचे जन्मरहस्य कळले तर तो कदाचित दुर्योधनाची साथ सोडून पांडवांच्या सेनेमध्ये सहभागी होईल आणि कर्ण नसताना कौरवसेना कमजोर झाली असती. सूर्यपुत्र कर्ण हा एक अजिंक्य योद्धा होता. जन्मजात लाभलेल्या कवचकुंडलांमुळे तो अवध्य होता. कृष्णाने तेच रहस्य कर्णाला सांगायचे निश्चित केले होते. 

कर्ण त्याच्या दानशूर स्वभावासाठी प्रसिद्ध आहे. असे म्हणले जाते की त्याच्याकडे आलेला याचक कधीच विन्मुख जात नसे. कर्ण दररोज प्रभातसमयी नदीतीरावर स्नानसंध्या करून उगवत्या सूर्याला अर्ध्य देत असे. अर्ध्य देताना ओंजळीमध्ये नदीचे जल घेऊन तो विचारीत असे "कोण याचक?" मग तिथे आलेला याचक त्याच्याकडे मागणे करत असे, आणि कर्ण त्याला हवे ते दान देऊन संतुष्ट करीत असे. वर्षानुवर्षे चालू असलेला हा प्रघात कृष्णालाही माहीत होता. सूर्यदेवांच्या साक्षीनेच कर्णाची भेट घेण्याचे कृष्णाने निश्चित केले होते. प्रातःकाळी कृष्णाचे नदीतीरावर आगमन झाले होते. 

कर्णाची सूर्योपासना पूर्ण होईपर्यंत श्रीकृष्ण तिथेच थांबून राहिले. ते याचक नव्हते आणि त्यांना काही मागायचे सुद्धा नव्हते. कर्ण जेव्हा कृष्णाला सामोरा आला तेव्हा त्याला आश्चर्य वाटले. दरबारात जे घडले होते त्यानंतरही कृष्णाला अजून काय सांगायचे असेल हेच त्याला समजत नव्हते. कृष्ण काही बोलण्या अगोदर कर्णाने स्पष्ट केले की तो पांडव आणि दुर्योधनामध्ये मध्यस्थी करणार नाही कारण दुर्योधनाचा जो निर्णय आहे तो त्याला मान्य आहे. कृष्णाने सांगितले त्याच्या मध्यस्थीची काहीच जरुरी नाही पण त्याच्याकडे एक रहस्य आहे जे कर्णाला माहिती असणे जरुरीचे आहे. कृष्णाने त्याला त्याची जन्मकथा सांगितली, त्याला सांगितले की कर्ण कुंतीचा ज्येष्ठ पुत्र आणि पांडवांचा ज्येष्ठ बंधू आहे. त्याची कवचकुंडले म्हणजे त्याचे पिता सूर्यदेवाने दिलेला आशीर्वाद आहे. दुर्योधनाचे वर्तन अन्यायी आणि अनैतिक आहे, कर्णाने त्याला साथ देणे म्हणजे त्याच्या पापात भागीदारी करणे असे आहे आणि म्हणून त्याने पांडवांना सहाय्य्य करावे. युद्धात जय पांडवांचाच होणार हे निश्चित कारण त्यांची बाजू न्यायाची आहे, सत्याची आहे. त्याला पांडवांविरुद्ध लढताना पाहणे कुंतीमातेसाठी क्लेशदायी असेल म्हणून कर्णाने त्याच्या मातेला दुःख देऊ नये. युद्धांनंतर युधिष्ठिर त्याला राज्याभिषेक करेल, पांडव त्याच्या आज्ञेत राहतील आणि द्रौपदी त्याची पत्नी होईल. 

कृष्णाचे बोलणे ऐकताना आनंद , दुःख, क्रोध अशा संमिश्र भावना कर्णाच्या मनात उमटत होत्या. अखेर त्याला त्याचे जन्मरहस्य माहिती झाले होते, त्याच्या जन्मदात्या माता, पित्यांची ओळख झाली होती. त्याचे अनाथ असणे आज जणू संपुष्टात आले होते. पण आजवर भोगलेल्या दुःखाचे त्याला स्मरण होत होते, वेळोवेळी सूतपुत्र म्हणून त्याचा झालेला अपमान त्याला आठवत होता. द्रौपदीने भर स्वयंवरामध्ये त्याला दिलेला नकार आणि अर्जुनाकडून स्वीकारावा लागलेला पराभव त्याला त्रासदायक वाटत होता. त्याच वेळी दुर्योधनाने त्याला बहाल केलेले अंगदेशाचे राज्य, राजा म्हणून त्याला केलेला अभिषेक आणि दरबारामध्ये त्याचा केलेला सन्मानही त्याला आठवत होता. दुर्योधनाबरोबर तो अनेक अनैतिक कृत्यांमध्ये सहभागी झालेला होता पण त्याबद्दल त्याला जराही पश्चात्ताप होत नव्हता, त्याच्या दृष्टीने त्याने केले ते मित्रकर्तव्य होते. 

श्रीकृष्ण कर्णाच्या उत्तराची वाट पाहत होते. कर्ण म्हणाला की कृष्णाने त्याचे जन्मरहस्य सांगितले त्याबद्दल तो आभारी आहे, परंतु आता त्याचा मार्ग निश्चित आहे. कौरवांचा पराभव निश्चित असला तरी तो पांडवांच्या विजयात वाटेकरी होऊ इच्छित नाही. 

गृहकलह युद्धामध्ये परावर्तित होऊ नये म्हणून कृष्णांनी केलेल्या प्रयत्नांना अपयश आले होते. इथे एक गोष्ट प्रकर्षाने जाणवते ती म्हणजे कृष्णाची मुत्सद्देगिरी . कर्णाचे जन्मरहस्य कुंतीला आधीपासून माहिती होते, पण तिने ते सर्वांसमक्ष कधी स्वीकारले नाही. श्रीकृष्ण विश्वरूप असल्याने ते सर्व काही आधीच जाणत होते की शिष्टाईसाठी येण्याआधी कुंतीकडून कळले होते हे समजत नाही. कुंतीने जर ते सांगितले असेल तर तिचा हेतू काय असावा याबद्दल तर्क करता येतो. एक कारण असे असेल की तिला तिच्या पुत्रांमध्ये युद्ध व्हावे असे वाटत नसणार. दुसरे म्हणजे कर्णाला कौरवसेनेमध्ये असलेले महत्त्वं ती जाणत असणार. कर्ण पांडवांच्या बाजूने युद्धामध्ये सामील झाला तर दुर्योधनाची बाजू कमकुवत होणार होती. पण निव्वळ पुत्रप्रेम हे कारण असावे असे अजिबात वाटत नाही, कारण तसे असते तर कर्णाची होत असलेली अवहेलना थांबविणे तिला अशक्य नव्हते, पण तिने तसे केले नाही. कर्णाचे जन्मरहस्य कुरुसभेमध्ये शिष्टाईसाठी येण्याअगोदर कृष्णाला माहिती असणार, पण त्याने ते त्याला तेव्हा सांगितले नव्हते. कदाचित शिष्टाई यशस्वी झाली तर युधिष्ठिरा ऐवजी कर्णाला राज्य मिळू नये अशी काही योजना असावी. पण दुर्योधनाने सुईच्या अग्रावर मावेल इतकीही जमीन देणार नाही असे सांगितल्यावर युद्ध अटळ आहे हे स्पष्ट झाले होते. अशावेळी कर्ण दुर्योधनाला सोडून पांडवांकडे आला असता तर शत्रुपक्ष कमकुवत होणार होता, म्हणून त्याने ते रहस्य उघड केले. कृष्णाने आणखी एक खेळी केली होती, ती म्हणजे त्याने किंवा कुंतीने कर्ण कुंतीपुत्र आहे हे रहस्य पांडवांना सांगितलेच नव्हते. युद्धामध्ये सामोरे आल्यावर पांडवांच्या दृष्टीने तो केवळ एक शत्रू होता परंतु कर्ण त्याचे पांडवांशी असलेले नाते जाणून होता. युद्धामध्ये सारे काही क्षम्य असते असे म्हणले तरीही कुंती आणि कृष्ण या दोघांचाही हेतू निःस्वार्थ नाही हे लक्षात येते. या पार्श्वभूमीवर कर्णाने सम्राटपदाचे, द्रौपदीचे आमिष नाकारून दुर्योधनाप्रती दर्शवलेली निष्ठा, मित्रप्रेम उजळून दिसते. 

कर्णाबद्दल अनेक कथा महाभारतामध्ये सांगितल्या जातात, दुर्योधनाच्या कुसंगतीने त्यालादेखील खलनायक दर्शवले जाते. परंतु त्याची जीवनकथा बघितली की जाणवते ते त्याचे दुर्दैव. सूर्यपुत्र असूनही नशिबी आलेली वंचना, योग्यता असूनही नीच कुळीचा म्हणून डावलले जाणे आणि अशा परिस्थितीत त्याचे शौर्य, निष्ठा, वचनभंग न करण्याचा निर्धार आणि विपरीत काळातदेखील युद्धाला सामोरे जाण्याचे धैर्य हे गुण सामोरे येतात. त्याच्या औदार्याला तर जगात तोड नाही. आजही त्याच्या दानशूर स्वभावाचे गुणगान ऐकू येते. औदार्य कसे असावे? तर कर्णासारखे असे आजही म्हणले जाते. काही कथांमध्ये कर्णाचा उल्लेख महात्मा कर्ण असा केलेला आहे. त्याला महात्मा ही उपाधी द्यावी का नाही याबद्दल दुमत असू शकते कारण त्याने दुर्योधनाला साथ देऊन जी कर्मे केली ती निश्चितच निंदनीय आहेत, पण तरीही सर्वगुणसंपन्न असूनही तो दुर्दैवी होता याबद्दल शंका नाही.

***