महाभारत कथा (२ १ )

शकुनीमामाच्या कपट द्युताने पांडवांना बारा वर्षांचा वनवास भोगावा लागणार होता. पांडवांनी त्या बारा वर्षांचा वापर युद्धाभ्यास करण्यासाठी केला, नवीन शस्त्रे, अस्त्रे मिळविली, अरण्यातील जातीजमातीचे प्रमुख, देशोदेशींचे राजे यांच्याशी सलोख्याचे संबंध प्रस्थापित केले असे उल्लेख आहेत. त्यावरून असे म्हणता येईल की, वनवासाहून परतल्यानंतर धृतराष्ट्र त्यांना त्यांचा हक्क देईलच असा पांडवांना विश्वास वाटत नसावा. मागून मिळाले नाही तर युद्ध करून हक्काचे राज्य मिळवायचे असा त्यांचा निश्चय असावा. 

पांडव वनात असतानाची अजून एक कथा फार प्रसिद्ध आहे आणि ती नेहमीच सांगितली जाते. श्रीकृष्ण आणि द्रौपदीचे सुंदर असे नाते होते. द्रौपदीच्या संकटकाळी श्रीकृष्णच तिचा सहाय्यकर्ता होता. बारा वर्षाच्या वनवासात जाताना कृष्णाने द्रौपदीला अक्षय्य पात्र दिले होते जे नेहमीच अन्नदान करीत असे. त्या पात्राच्या मदतीने द्रौपदीला वनवासात गृहिणीचे कर्तव्य निभावणे शक्य झाले होते. पांडव राजपुत्र होते, त्यांची कीर्ती सर्वत्र पसरलेली होतीच. त्यांचा मुक्काम जेथे असेल तिथे साधू , संन्यासी, ऋषी, मुनी आणि इतरही अनेकजण येत असत. त्या सर्वांचे आदरातिथ्य करणे अक्षय पात्राच्या मदतीने शक्य होत असे. दिवसभर अखंड अन्नदान केल्यानंतर सूर्यास्ताच्या वेळी द्रौपदी ते पात्र स्वच्छं करून झाकून ठेवीत असे. त्यानंतर दुसऱ्या दिवशीच्या सूर्योदयापर्यंत त्यातून अन्न मिळत नसे. 

पांडवांचा वनवास दुर्धर व्हावा, त्यांना जास्तीत जास्त अडचणींचा सामना करावा लागावा यासाठी दुर्योधन निरनिराळ्या युक्त्या वापरात असे. यावेळी त्याने एक वेगळीच शक्कल वापरली होती. दुर्वास ऋषी त्यांच्या शिष्यगणांसह भ्रमण करीत असल्याची वार्ता दुर्योधनाला मिळाली होती. त्याने दुर्वासांना विनंती केली की पांडव अरण्यांमध्ये आश्रम बांधून राहत आहेत. दुर्वासांनी तिथे जाऊन त्यांना आशीर्वाद द्यावेत म्हणजे त्यांचे खडतर आयुष्य सुसह्य होईल. दुर्वासांनी त्याची विनंती मान्य केली. 

दुर्वास ऋषी अती कोपिष्ट म्हणून प्रसिद्ध होते. त्यांची सेवा करणे म्हणजे तारेवरची कसरतच आणि त्यात त्यांच्या समवेत शेकडो शिष्यगणही होते. जरा काही मनाविरुद्ध घडले की दुर्वास ऋषी शाप देतात अशी त्यांची प्रसिद्धी होती. वनवासात राहणारे पांडव त्यांचे आदरातिथ्य कसे करणार होते? ते नक्कीच दुर्वासांच्या क्रोधाला बळी पडणार या कल्पनेने दुर्योधन आनंदात होता. 

पांडवांचा आश्रम दुर्वास ऋषींच्या प्रवासाच्या मार्गावरच होता. खूप मोठी वाटचाल करून सूर्यास्ताच्या वेळेस दुर्वास त्यांच्या शिष्यांसह पांडवांच्या आश्रमात पोहोचले. युधिष्ठिराने स्वागत तर केले पण त्यांचे आतिथ्य कसे करावे? या चिंतेने त्याला घेरले होते. द्रौपदीसमोर मोठेच संकट आले होते. दुर्वास आणि त्यांच्या शेकडो शिष्याच्या क्षुधाशांतीची व्यवस्था तिला करायची होती. द्रौपदी राजकन्या असली तरी कष्ट करण्यासाठी तिचा कधीच नकार नव्हता. परंतु इतक्या साऱ्यांसाठी पदार्थ रांधायचे तर त्याकरता सामग्री कुठून आणायची ? 

भोजन आणि विश्रामाच्या आधी स्नान, संध्या इत्यादी आन्हिके करावीत म्हणून म्हणून दुर्वास आणि त्यांचे शिष्य नदीच्या दिशेने निघाले. द्रौपदीने मनोमन कृष्णाला साकडे घातले, या संकटातून निभावून ने म्हणून विनवणी केली. श्रीकृष्णानी अंतर्ज्ञानाने परिस्थिती जाणली आणि लगोलग ते पांडवांच्या आश्रमस्थळी पोहोचले होते. 

(महाभारत कथेमध्ये अंतर्ज्ञान, दिव्यदृष्टी असे उल्लेख नेहमीच येतात. ते नक्की काय असावे त्याचे वर्णन कुठे आढळत नाही पण दूरच्या ठिकाणी असलेल्या व्यक्तीशी संपर्क साधता येत होता. तसेच विद्युत वेगाने एका ठिकाणाहून कुठेतरी दूर जाणे सुद्धा शक्य होत होते. हे सारे कल्पनेचे खेळ आहेत? की काही तंत्रज्ञान खरोखरीच उपलब्ध होते? हे कळायला मार्ग नाही. पण एक नक्की की हा जर कल्पनाविलास असेल तर त्या लेखकाची, कथाकाराची कल्पनाशक्ती अद्भुत होती. असे उल्लेख फक्त महाभारतामध्येच नाही तर रामायण आणि अन्य पौराणिक कथांमध्येसुद्धा येतात. कुणा एकाचीच कल्पना सर्व कथालेखक वापरत होते असे समजावे का? परंतु त्या काळातील लिखित साहित्याचे अत्यल्प प्रमाण, वाचन, लेखन करू शकतील अशी मोजकीच माणसे असणे आणि संचार साधनांची कमतरता हे सर्व पाहता ते असंभव वाटते.) 

श्रीकृष्ण या संकटातून काही मार्ग काढेल अशी खात्री असल्याने पांडव आणि द्रौपदी निश्चिंत झाले होते. श्रीकृष्णांनी द्रौपदीला विचारले, "इतका दूरचा प्रवास करून मी आलो आहे. माझ्या क्षुधाशांतीची व्यवस्था करशील की नाही?" 

आधीच चिंताग्रस्त असलेल्या द्रौपदीला त्याचे बोलणे ऐकून राग आला. ती म्हणाली, "तू माझी परीक्षा बघणार आहेस का? तू तर सर्व जाणतोस, काय परिस्थिती आहे हे माहिती असूनही असे कसे बोलतोस?"

तरीही श्रीकृष्णांनी सांगितले, "बघ त्या अक्षय पात्रात काहीतरी असेल."

द्रौपदीने ते पात्र कृष्णासमोर ठेवले तर त्या पात्राच्या तळाशी एक कोथिंबीरीचे पान राहिलेले होते. त्या पानाकडे निर्देश करीत श्रीकृष्णांनी ते पान त्यांच्या मुखामध्ये ठेवले. श्रीकृष्णांनी ते पान ग्रहण करताच नदीतीरावर मावळत्या सूर्याला अर्ध्य देत असलेल्या दुर्वास ऋषी आणि शिष्यगणांना भोजनाची तृप्ती अनुभवाला आली. आश्रमात परतल्यानंतर दुर्वासांनी सांगितले भोजन करण्याची कुणालाच इच्छा नाही. रात्री तिथे मुक्काम करून सूर्योदयसमयी ते पुढची वाटचाल करण्यास सुरुवात करतील. मोठे संकट टळले होते. कृष्ण पाठीराखा असेल, तर संकटांचा सामना करणे कठीण नाही हे पुन्हा एकदा सिद्ध झाले होते. दुर्योधनाचे कारस्थान अपयशी झाले होते. 

हा प्रसंग एक चमत्कार म्हणूनच वर्णन केला जातो. त्यात अनेक अविश्वसनीय घटना घडतात ज्याचे स्पष्टीकरण देता येत नाही. श्रीकृष्णांनी घडवलेल्या अशा असंख्य लहान मोठ्या चमत्कारांना कृष्णलीला म्हणता येईल.

***