महाभारत कथा (२ २)

बारा वर्षे उलटली, आणि पांडव मायदेशी परतले. आश्चर्य म्हणजे हस्तिनापुरातील नागरिकांनी त्यांचे आनंदाने स्वागत केले. दुर्योधनाला वाटत होते तसे त्यांना पांडवांचे विस्मरण झाले नव्हते. 

युधिष्ठिराने पुन्हा एकदा राज्याची विभागणी करावी अशी मागणी केली. दरबारातील सर्व मंत्रीगण, पितामह भीष्म, आमात्य विदुर, गुरु द्रोणाचार्यासारखे ज्येष्ठ देखील त्यांस अनुकूल होते. दुर्योधनाची अनेक कपट कारस्थाने अयशस्वी झालेली होती आणि तीही सर्वांसमक्ष. त्याचे सर्व कुटील डावपेच जगासमोर आले होते आणि जनलोकांमध्ये कौरव अधिकच अप्रिय झालेले होते. काहींचे म्हणणे होते अर्धे नाही तर संपूर्ण राज्यच युधिष्ठिराला द्यावे कारण तो त्या पदास योग्य आहे आणि त्याचा तो हक्क सुद्धा आहे. 

धृतराष्ट्राला सर्व घडामोडींची कल्पना होती. त्याला सल्ल्ला देण्यासाठी महात्मा विदुर असत आणि आणखी एक मंत्री ज्याचा उल्लेख पुढे युद्धप्रसंगाचा वर्णनकर्ता म्हणून सतत येतो ते म्हणजे संजय. धृतराष्ट्राने पूर्ण विचारांती निर्णय घेतला आणि युधिष्ठिराला राज्याचा अर्धा भूभाग देण्याचे मान्य केले. पण तसे करताना देखील त्याचा धूर्तपणा दिसून येतो. लोकवस्तीस सर्वथा प्रतिकूल परिस्थिती असलेला खांडववनाचा भाग त्याने पांडवांना दिला होता. त्या भूभागावर निबिड अरण्य होते, अनेक हिंस्त्र श्वापदांचा तिथे वावर असे. भरदिवासा देखील सूर्यकिरण जमिनीपर्यंत पोहोचणार नाहीत अशी दाट झाडी तिथे होती. तिथे अनेक भयंकर सर्प वस्ती करून होते, त्यांच्या राजाचे नाव होते तक्षक. तसेच कुशल म्हणून देव दानवांमध्ये नावाजला गेलेला एक वास्तुशिल्पी त्या अरण्यात वास्तव्यास होता .. त्याचे नाव मयासूर. 

एकूण परिस्थिती बिकट होती, पांडवांच्या लक्षात आले होते की उदार, न्यायीपणाचा आव आणून धृतराष्ट्राने त्यांना फसवले होते. पण युधिष्ठिराने विरोधाचा एकही शब्द न उच्चारता मिळालेल्या राज्याचा स्वीकार केला. आता पांडव त्या अरण्यामध्ये राज्यनिर्मिती कशी करणार? हे बघण्याची उत्सुकता दुर्योधनाला होती. 

खांडववनाच्या सीमेवर कृष्णाने अर्जुनाचा रथ थांबविला होता. समोरचे अफाट अरण्य पाहताना जीव दडपून जात होता. श्रीकृष्णाने त्यांचा पांचजन्य शंख फुंकला, तो शंखनाद ऐकून सर्व प्राणी सावध झाले होते. श्रीकृष्णाने सर्वांना ते जंगल सोडून अन्यस्त्र जाण्याचे आवाहन केले, तक्षक आणि मयासुराला विनंती केली पण कुणीही जंगल सोडण्यास तयार नव्हते. आता नाईलाज होता, अर्जुनाने त्याच्या धनुष्यातून अखंड शरसंधान सुरू केले होते. लहानमोठे प्राणी प्राणभयाने सैरावैरा धावत होते, पण अजूनही तक्षक आणि त्याचे सर्प बाहेर येत नव्हते. श्रीकृष्णाने अर्जुनाला अग्निअस्त्राचा प्रयोग करण्यास सांगितला. ते विस्तीर्ण अरण्य धडाडून पेटले होते. सर्वत्र महाकाय ज्वाळा उसळत होत्या, त्यातून उठणाऱ्या काळ्या धूम्राने आसमंत व्यापला होता, सर्वकाही दिसेनासे झाले होते, रानातील वन्यजीव होरपळून मृत्युमुखी पडत होते. तक्षकराजाने वरुण देवाची प्रार्थना केली आणि आकाशात अजस्त्र काळे मेघ गर्दी करू लागले होते. अविरत पर्जन्यधारांनी आसमंत कोंदून गेला होता, अर्जुनाने केलेले सर्व श्रम अक्षरश: पाण्यात जात होते. 

अर्जुनाने परत एकदा धनुष्य तोलले आणि अखंड शरवृष्टी सुरू केली. एकापाठोपाठ एक सोडलेल्या बाणांनी खांडववनावर एक छतच अंथरले गेले. पर्जन्यधारा त्या बाणांच्या छतावरून चहुदिशांनी ओघळत होत्या आणि छताखाली ज्वाळांनी वेढलेले अरण्य जळत होते. 

या संपूर्ण प्रसंगात कुठला चमत्कार असल्याचे वर्णन नाही तर अर्जुनाच्या धनुर्विद्येचे कौतुक आहे. पण तरीही प्रश्न येतोच की त्याच्याकडे अशी कोणती अस्त्रे असावीत? ज्या योगे त्याने सर्व अरण्य भस्मसात केले, पर्जन्यालाही थांबविले, मयासूर आणि तक्षकाला शरण येण्यास भाग पाडले (तक्षक हा सर्पराज होता म्हणजे साप अथवा नाग नसावा, तर सर्प जमात किंवा नाग जमातीचा प्रमुख असावा.)

तक्षकाने शरणागती पत्करली, त्याने अर्जुनाला अनेक शस्त्रे दिली आणि युद्धप्रसंगी साहाय्य करण्याचे आश्वासनही दिले. भयभीत झालेल्या मयासूराने अरण्याच्या अग्निकांडातून बाहेर येऊन जीवदान द्यावे अशी विनंती केली. अर्जुन आणि कृष्णाने त्याला अभय दिले आणि पांडवांच्या नव्या राजधानीच्या नगररचनेचे कार्यही त्याच्यावर सोपवले. 

निष्णात वास्तुशिल्पी मयासूराने, आगीत जळून राख झालेल्या अरण्याचे रूपांतर, एका सुंदर ऐश्वर्यसंपन्न नगरीमध्ये केले. त्या नगरीला नाव देण्यात आले इंद्रप्रस्थ नगरी -- म्हणजेच आजच्या स्वतंत्र भारताची राजधानी दिल्ली. 

इंद्रप्रस्थ नगरी देशोदेशींच्या पाहुण्यांनी गजबजू लागली होती. व्यापारी, कलाकार, कुशल कारागीर अनेक राज्यांचे दूत यांची तिथे सतत येजा चालू झाली होती. पंचक्रोशीतील सामान्य जनता अधिक चांगले आयुष्य जगण्याच्या आशेने तिथे गर्दी करू लागली होती. शेतजमिनीची वाटणी करण्यात आली, बाजारपेठा सजल्या, शस्त्रनिर्मितीच्या कारखान्याची चक्रे अखंड फिरू लागली होती. अश्वशाळा, गजशाळा, गोशाळा कार्यरत झाल्या होत्या. न्यायनिवाड्यासाठी चावड्या बांधल्या, कर आकारणीसाठी कार्यालयांची उभारणी झाली, सैन्यभरतीसाठी निवडचाचण्या सुरू झाल्या. अशा रीतीने राजधानी इंद्रप्रस्थनगरी आकार घेत होती. युधिष्ठिर एक आदर्श राजा होता, त्याच्या राज्यात जनता सुरक्षित होती, कुणावर अन्याय होऊ नये यासाठी सैनिक आणि अधिकारी दक्ष होते. 

इंद्रप्रस्थ साम्राज्याचा तो वैभवाचा काळ होता. पांडवांचे सामर्थ्य जाणून कुणीही त्यांच्यावर आक्रमण करण्यास धजावत नव्हते, राज्याच्या सीमा सुरक्षित होत्या त्यामुळे राज्यात शांतता होती. शांतता आणि सुरक्षततेचे वातावरण विकास आणि समृद्धीकरता पोषक होते. राज्याची भरभराट होत होती, निःशंकपणे यज्ञयागाचे आयोजन केले जात होते, जेवणावळी मांडल्या जात होत्या. राज्यात कुणीही निराधार, दुःखी, उपाशी नव्हते. 

इंद्रप्रस्थामध्ये चहूदिशांनी नागरिक वास्तव्यासाठी आले होते, त्यात सर्वप्रकारची माणसे होती -- काही चांगले तर काही वाईट. कितीही न्यायाचे राज्य असले तरी "उडदामाजी काळे - गोरे" असणारच ना ? 

एकदिवस एका ब्राम्हणाच्या गाई चोरांनी चोरून नेल्या. बिचारा ब्राह्मण न्याय मिळावा, चोरांना पकडून त्याच्या गाई परत मिळाव्यात यासाठी गाऱ्हाणे घेऊन राजवाड्यापाशी आला. अर्जुनाने ब्राम्हणाची तक्रार ऐकून घेतली आणि त्याला आश्वासन दिले की त्याच्या गाई त्याला लवकरच परत मिळतील. 

चोरांच्या मागावर जाण्यापूर्वी शस्त्र घेण्याकरता अर्जुन शस्त्रागाराकडे निघाला होता, आणि त्याची पावले अडखळली. युधिष्ठिर आणि द्रौपदी तिथल्या दालनात काही वार्तालाप करण्यात मग्नं होते. नारदमुनींनी आखून दिलेल्या नियमानूसार अर्जुनाने त्या वेळेस तिथे जाणे निषिद्ध होते, पण त्याला कर्तव्याची जाणीव होती. अर्जुन तसाच पुढे गेला, युधिष्ठिराची क्षमा मागून त्याने त्याची इच्छित शस्त्रे धारण केली आणि चोरांच्या मागे निघाला. अर्जुनाने गाई तर परत आणल्या होत्या पण आता एक नवीन समस्याच निर्माण झाली होती. नियमानूसार त्याला बारा वर्षांसाठी वनवासात जाणे भाग होते. युधिष्ठिराने त्याला थांबविण्याचा प्रयत्न केला, कर्तव्यपूर्तीसाठी नियमभंग केल्यास तो क्षम्य आहे असे सांगितले, पण अर्जुनाने त्याचे म्हणणे मान्य केले नाही. बारा वर्षांसाठी अर्जुन वनवासाला जाण्यास सिद्ध झाला होता. 

अर्जुनाने बारा वर्षांसाठी वनवास पत्करण्यामागची कथा अशी आहे. पण त्या बारा वर्षांमध्ये अर्जुनाचे एकंदर कार्य पाहता हा एक राजकीय निर्णय असावा का? असे वाटते. पाच पांडवांमध्ये युद्धाकलेमध्ये भीम आणि अर्जुन हे सर्वश्रेष्ठ होते. अर्जुन आणि श्रीकृष्णाचे विशेष सख्यही होते. अर्जुन युद्धकलेमध्ये निपुण होता आणि विविध राज्यकर्त्यांबरोबर राजकीय संबंध प्रस्थापित करणे त्याला शक्य होते. बारा वर्षाच्या काळात अर्जुनाने शिवोपासना केली आणि अनेक दिव्यशस्त्रांची प्राप्ती केली होती. त्याने देशोदेशी भ्रमंती केली आणि तीन बलाढ्य राज्यांच्या राजकन्यांबरोबर विवाह केले होते. अर्जुनाच्या त्या विवाहांमुळे तीन प्रभावी राज्यसत्तांचे पाठबळ मिळाल्याने पांडवांच्या राज्याला अधिक सामर्थ्य प्राप्त झाले होते.

अर्जुनाची माता कुंती आणि पिता देवराज इंद्र होते. द्रौपदीच्या स्वयंवराचा लक्ष्यवेध करण्याचा पण अर्जुनाने जिंकला होता पण कुंती मातेच्या आज्ञेनुसार द्रौपदीचा विवाह पाच पांडवांशी करण्यात आला होता. कृष्णाप्रमाणेच अर्जुनाला अनेक नावाने ओळखले जाते जसे की -- पार्थ, धनंजय, विजय, श्वेतवाहन इत्यादी. बारा वर्षांच्या वनवासात त्याने तीन राजकन्यांबरोबर विवाह केले (त्या तीन कथा आहेत ). 

अर्जुनाने नागकन्या उलुपी, मणीपूर राज्याची राजकन्या चित्रांगदा आणि श्रीकृष्ण, बलरामाची भगिनी सुभद्रा यांच्याशी विवाह केला होता. अर्जुन-उलुपीच्या पुत्राचे नाव बभ्रुवाहन, चित्रांगदेच्या मुलाचे नाव इरावन, आणि सुभद्रेचा अभिमन्यू. उलुपी आणि चित्रांगदा या दोघीजणी विवाहापश्चात त्यांच्या पितृगृहीच राहिल्या होत्या, सुभद्रा मात्र अर्जुनासोबत इंद्रप्रस्थ नगरी मध्ये आली होती. अर्जुनाच्या तिघी पत्नी बलाढ्य राज्याच्या राजकन्या होत्या. या विवाह संबंधामुळे पांडवांचे राजकीय आणि सैनिकी बळ अजून वाढले होते. 

अर्जुन परतल्यानंतर युधिष्ठिराने राजसूय यज्ञाचे आयोजन करण्याचे निश्चित केले. राजसूय यज्ञ यशस्वी करणारा राजा चक्रवर्ती सम्राट म्हणून ओळखला जात असे. चक्रवर्ती सम्राट म्हणजे सर्व राजांचाही राजा, ज्याला कुणीही विरोध करीत नाही, सर्व राजे त्यांच्या अंकित असतात/ त्याचे मांडलिक असतात. राजसूय यज्ञ करण्याच्या आधी एक अश्व (जो यज्ञाचा अश्व म्हणवला जात असे ) सोडण्यात येई, त्याच्या मागे राजाचे सैन्य असे. तो अश्व ज्या भूभागावरून जाई तेथील राजा, शासनकर्ता त्याचे स्वागत करीत असे आणि मागितलेली खंडणी देऊ करीत असे. त्यानंतर तो अश्व पुढील राज्यासाठी प्रस्थान करी. जर एखाद्या राजाला विरोध करायचा असेल तर त्याने त्या अश्वाला अडवायचे आणि त्याच्यासोबतच्या सैन्याबरोबर युद्ध करायचे. अश्व अडविणारा राजा विजयी झाला तर यज्ञकर्त्या राजाचा राजसूय यज्ञ करण्याचा अधिकार भंग झाला असे समजले जाई. मग अर्थातच तो चक्रवर्ती सम्राट न होता सामान्य राज्यकर्ता म्हणूनच संबोधला जाई. परंतु अश्व अडविणारा राजा पराभूत झाला तर त्याचे राज्य यज्ञकर्त्या राजाच्या अधिपत्याखाली येत असे. 

यज्ञाचा श्वेतअश्व सोडण्यात आला, त्याच्या मागे भीम आणि अर्जुन त्यांच्या अजिंक्य सेनेसह जात होते. ज्या राज्यात अश्व जाई तिथे त्याचे स्वागतच केले जात होते, पांडवांशी शत्रुत्व घेण्याची कुणाचीच इच्छा नव्हती. 

भारतवर्षातील बहुतेक सर्व राजांनी यज्ञाच्या अश्वाचे स्वागत केले होते म्हणजेच युधिष्ठिर चक्रवर्ती सम्राट असल्याचे मान्य केले होते. ज्या राजांनी विरोध केला त्यांच्याशी युद्ध करून त्यांची राज्ये पांडवांच्या अधिपत्याखाली आली होती. एक प्रबळ राजा मात्र युधिष्ठिराच्या यज्ञाला मान्यता देण्याची शक्यता नव्हती .. तो होता मगध देशाचा क्रूर आणि दुराचारी राजा जरासंध. जरासंध अतिशय क्रूर होता आणि तितकाच सामर्थ्यवानाही होता. त्याच्या भयाने कुणीही त्याला विरोध करण्यास धजावत नसे. श्रीकृष्ण आणि बलरामाशी त्याचे जुने वैर होते. त्यांच्याबरोबर झालेल्या युद्धात जरासंधाची जरी नेहमी हार झालेली होती तरीही त्याला कमी लेखण्याची चूक श्रीकृष्ण आणि पांडव करणार नव्हते. तसेच त्याला एक विचित्र वर प्राप्त झालेला होता ज्यायोगे त्याचा वध करणे अशक्य झालेले होते. जरासंधाचा मृत्यू कोणत्याही शस्त्राने होणार नाही असा तो वर होता.

श्रीकृष्ण, भीम आणि अर्जुन ब्राह्मण वेष धारण करून जरासंधाकडे पोहोचले. ब्राह्मण अतिथींचा जरासंधाने योग्य आदर सत्कार केला पण त्याच्या लक्षात आले होते की आलेले अतिथी कुणी सामान्य ब्राह्मण नव्हेत. जरासंधाने त्यांना येण्याचे प्रयोजन विचारले. श्रीकृष्णाने तिघांची खरी ओळख देऊन सांगितले की जरासंधाने यज्ञाचा अश्व अडवू नये. युधिष्ठिर त्याच्या राज्याला मित्रराज्य म्हणून स्वीकारेल. पण जरासंधाने ते मान्य केले नाही. 

भीमाने जरासंधाला द्वंद्वयुद्धाचे आव्हान दिले. जरासंध हा शूर आणि कुशल योद्धा होता आणि त्याला वर मिळालेला होता ज्यामुळे तो नेहमीच अवध्य आणि अपराजित होता. अनेक घटका युद्ध चालू होते, हार कुणीच मानत नव्हते पण कुणाची जीतही दृष्टिपथात नव्हती. श्रीकृष्ण आणि अर्जुन बाजूला थांबून ते युद्ध पाहत होते, दोघांच्या चेहऱ्यावर चिंतेचे सावट होते. श्रीकृष्णाने तिथे असलेल्या गवताची एक पात उचलली, भीमाचे लक्ष त्याच्याकडे जाताच त्या पतीचे मधोमध उभे दोन तुकडे केले आणि दोन दिशांना फेकले. भीमाने इशारा ओळखला, जरासंधाला जमिनीवर पाडून त्याचे दोन्ही पाय पाय धरून पूर्ण ताकदीने विरुद्ध दिशांना ताणले. जरासंधाच्या शरीराचे दोन एकसमान तुकडे झाले होते. भीमाने ते दोन्ही तुकडे विरुद्ध दिशांना फेकले. पण काय आश्चर्य? ते तुकडे परत एकत्र येऊन जोडले गेले, जरासंध जिवंत होता. असे आणखी काहीवेळा झाले. कुणाला कळत नव्हते की आता काय होणार? असुरी ताकदीच्या जरासंधासमोर भीमाचे बळ कमी तर पडणार नाही? 

श्रीकृष्णाने परत एकदा गवताची पात हाती घेतली, भीमाचे त्याच्याकडे लक्ष होतेच. कृष्णाने त्या पतीचे दोन तुकडे केले आणि एक तुकडा आधी फेकला, दुसरा तुकडा उलटा करून तो विरुद्ध दिशेला फेकला. काय करायचे ते भीमाला समजले होते.

भीमाने परत एकदा जरासंधाला जमिनीवर पाडले, त्याचे दोन्ही पाय धरून परत एकदा जरासंधाच्या शरीराचे दोन तुकडे केले आणि कृष्णाने दाखविल्याप्रमाणे एक भाग उलटा करून ते दोन दिशांना फेकले. जरासंधाच्या शरीराचे दोन्ही भाग पुन्हा एकत्र आले पण आता ते जोडले जाऊ शकत नव्हते. जुलमी जरासंधाचा अंत झाला होता. 

युद्धशास्त्राच्या जाणकारांच्या मते कृष्णाने युद्ध चालू असताना भीमाला सूचना देणे नियमबाह्य होते. पण म्हणतात ना? युद्धात सारे काही क्षम्य असते. जरासंधाच्या मृत्यूची वार्ता पसरताच सर्वत्र आनंदोत्सव सुरू झालेला होता. त्याच्या जुलमी राजवटीला त्रासलेले नागरिक त्याच्यापासून सुटका मिळाल्याने हर्षित झाले होते. जरासंधाने बळजबरीने बंदिगृहामध्ये डांबलेल्या कैद्यांची सुटका करण्यात आली. त्याने जुलमाने मिळवलेले गोधन मुक्त करण्यात आले. श्रीकृष्णाने जरासंधाच्या पुत्राला राज्याभिषेक केला. मगध देशाच्या नवीन राजाने युधिष्ठिराच्या चक्रवर्तीपदाला मान्यता दिली आणि अनेक बहुमूल्य नजराणेही दिले. यज्ञाच्या अश्वाचा मार्ग मोकळा झाला होता . 

***