महाभारत कथा (३ १)

द्वारकाधीश श्रीकृष्णांनी पांडवांच्या राजदूताची भूमिका स्वीकारली होती. धर्मराजाचा निरोप घेऊन श्रीकृष्णाचे कुरुसभेमध्ये आगमन झाले. या प्रसंगाचे वर्णन महाभारतामध्ये "कृष्णशिष्टाई" असे केलेले आहे. राजदरबारामध्ये पराक्रमाइतकेच मुत्सदेगिरीला महत्त्व आहे. दोन प्रबळ सत्ताधाऱ्यामध्ये कलह, संघर्ष न होता शक्यतो शांततेने आणि परस्पर सामंजस्याने समस्येचे निराकरण होण्याकरता प्रयत्न करणे हे राजदूताचे काम असते. 

सिंहासनावर सम्राट धृतराष्ट्र विराजमान होते, भीष्म, द्रोण, विदुर इत्यादी राजनीतिज्ञही उपस्थित होते आणि अर्थातच दुर्योधन, कर्ण आणि शकुनीमामा देखील होते. 

श्रीकृष्णांनी धर्मराजाने दिलेले पत्र दरबारामध्ये सादर केला आणि राज्यविभागणीविषयी पांडवांचे म्हणणे काय आहे तेही सांगितले. श्रीकृष्णांनी सांगितले, पांडव कुरुसाम्राज्याचे वारसदार आहेत. सम्राटांचे बंधू पंडुराजाचे पुत्र आहेत. राज्याची विभागणी करून त्यांना योग्य न्याय मिळावा. धर्मराजाला गृहकलह नको होता. त्याचे म्हणणे होते की भूतकाळामध्ये जे अप्रिय घडले ते विसरून कौटुंबिक एकोपा पूर्ववत व्हावा, त्यासाठी पुन्हा एकदा राज्याची वाटणी व्हावी आणि पांडवांना त्यांचे इंद्रप्रस्थ साम्राज्य परत मिळावे. इंद्रप्रस्थ देणे शक्य नसेल तर राज्याचा अन्य कुठलाही भूभाग स्वीकारण्यास पांडवांची हरकत नाही. कुरुकुलाचे सदस्य म्हणून त्यांचा जो हक्क आहे तो त्यांना मिळावा. 

श्रीकृष्णांनी सौम्यपणे नम्र भाषेमध्ये केलेल्या विनंतीला महाराजांनी नकारच दिला. त्यांनी सांगितले राज्याची वाटणी केलेली होती, पांडवांना त्यांचा न्याय्य हक्क देण्यात आलेला होता परंतु मिळालेले राज्य पांडवांनी त्यांच्या कर्माने गमावलेले आहे, आता पुन्हा राज्याची वाटणी होणे असंभव आहे. धृतराष्ट्राच्या मुखी दुर्योधनाचेच शब्द होते हे सगळेजण जाणून होते. 

श्रीकृष्णांनी अनेकप्रकारे समजावण्याचा प्रयत्न केला पण धृतराष्ट्र काहीही ऐकून घेण्याच्या मनःस्थितीत नव्हते. स्वपुत्राचे हित साधणे हा एकमेव उद्देश त्यांच्या नकारामध्ये दिसत होता. पितामह भीष्म, अमात्य विदुर यांनीही धृतराष्ट्राला सावध करण्याचा प्रयत्न केला. बळाचा वापर करून हक्क मिळविण्याची वेळ पांडवांवर आली तर अनर्थ घडेल याची जाणीव करून दिली -- पण धृतराष्ट्राने त्यांच्या अनुभवाच्या बोलांकडेही दुर्लक्ष केले. त्यांचा निर्णय पक्का होता, पांडवांना कुरुराज्याचा थोडाही भाग मिळणार नव्हता.

श्रीकृष्ण कुशल राजनीतिज्ञ होते, त्यांनी पुनःपुन्हा विनंती केली. स्वतःचे थोरपण बाजूला ठेवून कुरुसभेसमोर याचना केली, युद्ध म्हणजे अनर्थ याची पुरेपूर जाणीव त्यांना होती. पांडवांच्या सामर्थ्यावर त्यांचा विश्वास असला तरी युद्धामुळे होणारा विनाश त्यांना नको होता. धृतराष्ट्र त्यांच्या निर्णयावर ठाम आहेत हे लक्षात आल्यावर त्यांनी एक वेगळाच प्रस्ताव मांडला, अर्धे राज्य नको निदान पाच गावे तरी द्यावीत ज्यायोगे पांडव त्यांचा उदरनिर्वाह करू शकतील. ते ऐकल्यावर दुर्योधन, कर्ण, शकुनीमामा उपहासाने हसू लागले. दुर्योधन उपरोधाने म्हणाला, कर्तृत्ववान, शूरवीर पांडवांवर भीक मागण्याची वेळ यावी हा दैवी न्याय आहे. 

दुर्योधनाचे उपरोधपूर्ण बोलणे ऐकल्यावर श्रीकृष्णांनी त्याला आठवण करून दिली, विराटराजाबरोबरच्या युद्धात त्याला पराभव स्वीकारावा लागला होता, चित्ररथ गंधर्वाने त्याच्यासह सर्वांना बंदी केले होते आणि भीम,अर्जुनाने त्याला मुक्त केले होते. पांडवांचे शौर्य, कर्तृत्व तसूभरही कमी झालेले नाही, केवळ जीवितहानी, वित्तहानी होऊ नये आणि कुलसंहार घडू नये म्हणून पांडवांनी नमते घेतले आहे असे त्यांनी दुर्योधनाला सांगितले. 

श्रीकृष्णाचे बोलणे ऐकल्यावर दुर्योधनाचा रागाचा पारा चढला होता, तो पांडवांना दूषणे देऊ लागला, त्याचा द्वेष शब्दाशब्दांमध्ये प्रकट होत होता. श्रीकृष्णांनी त्याला थांबविण्याचा प्रयत्न करताच तो श्रीकृष्णाचा अपमान करू लागला. गाई राखणारा गुराखी, गोकुळीचा चोर, गोपिकांबरोबर रासलीला करणारा स्त्रीलंपट, जादूटोणा करणारा अशी अनेक दुर्वचने त्याच्या मुखातून सांडू लागली. सर्व सभा, सभासद भयचकित होऊन ते नाट्य बघत होते. कृष्णाचा अपमान करणाऱ्या शिशुपालाची काय गत झाली हे त्यांना आठवत होते.

श्रीकृष्ण मात्र शांत होते, असेच काही घडणार याची त्यांना अपेक्षा असणार. श्रीकृष्णांनी दुर्योधनाच्या बोलण्याला प्रत्युत्तर दिले नाही. आज ते राजदूताच्या भूमिकेमध्ये तिथे उपस्थित होते त्यामुळे वैयक्तिक मानापमानाला महत्त्व देणे योग्य नाही हे ते जाणत होते. दुर्योधनाच्या मनात वर्षानुवर्षे साचलेला द्वेष, तिरस्कार त्याच्या शब्दामध्ये प्रकट होत होता, त्याला अडविण्याचा कुणीही प्रयत्न केला नाही हे विशेष. पांडवांच्याबद्दल आणि स्वतः श्रीकृष्णाबद्दल चाललेले त्याचे वाक्ताडन थांबतच नव्हते. तो म्हणाला पांडवांना अर्धे राज्य किंवा पाच गावेच काय, सुईच्या अग्रावर मावेल इतकीही जमीन मिळणार नाही. 

श्रीकृष्ण शिष्टाई विफल झाली होती, राजदूताला मिळावा असा सन्मानही त्यांना देण्यात आला नव्हता. दुर्योधन पांडवांविषयी आणि श्रीकृष्णाविषयी अनर्गळ भाषेमध्ये टीका करत होता. अचानक दरबारामध्ये तेजस्वी प्रकाश पसरू लागला, चंदनाच्या सुगंधाबरोबर बासरीचे स्वर आसमंत व्यापू लागले होते. श्रीकृष्णाची भव्य आणि तेजस्वी मूर्ती सर्वांसमोर प्रकट झालेली होती, बाकी सारे जणू त्या प्रकाशामध्ये विरघळून गेले होते. कृष्णाचे विश्वरूप पुन्हा एकदा प्रकट झाले होते. 

दुर्योधनाचे बोलणे बंद झालेले होते, सभेमध्ये विलक्षण शांतता होते. काहीकाळाने प्रकाशाची अभ्रे विरल होउ लागली, बासरीचे स्वर ऐकू येत नव्हते, पुन्हा सर्वकाही पूर्ववत झाले होते. कृष्णाच्या त्या देदीप्यमान दर्शनाने दुर्योधन, कर्ण भयशंकित झाले होते. कुरुसभेतील ज्येष्ठांना भविष्याचे चित्र स्पष्ट दिसत होते,  आता युद्धाला आणि सर्वनाशाला पर्याय नव्हता. 

***