महाभारत कथा (२ ८)

पुन्हा एकवार पांडव आणि द्रौपदीच्या नशिबामध्ये वनवास होता. दुर्योधनाला त्यांच्या वनवासी जीवनामध्ये व्यत्यय आणण्याची संधी मिळू नये म्हणून त्यांनी मुद्दाम हस्तिनापूरपासून दूरची ठिकाणे वास्तव्यासाठी निवडली होती. दुर्योधनाचा कारस्थानी स्वभाव ते जाणून होते, वनवासात देखील पांडवांचा माग काढत छळण्याचा तो प्रयत्न करणार हे नक्की होते. 

पांडवांनी वनवासी जीवनाचा काळ त्यांचे युद्धकौशल्य अधिक प्रगत करण्याकरता वापरला असे उल्लेख आहेत. निरनिराळी अस्त्रे, शस्त्रेही त्यांनी मिळवली, त्यावरून ते युद्धाचीच तयारी करीत होते असे समजण्यास प्रत्यवाय नाही. सर्वस्व गमावले असले तरी त्यांचा आत्मविश्वास अजूनही तसाच टोकदार होता. 

अर्जुनाने हिमालय पर्वतावर भगवान शंकरांना प्रसन्न करण्यासाठी तप आरंभले होते आणि भोलेनाथ प्रसन्नही झाले. त्यांनी अर्जुनाला बहुमूल्य अशी अस्त्रविद्या दिली आणि युद्धात यशस्वी होण्याकरता आशीर्वादही दिले. 

देवाधिदेव इंद्राने अर्जुनाला स्वर्गलोकी येण्याचे निमंत्रण दिले होते. अर्जुनाने दैत्यसेनेबरोबर युद्ध करून इंद्राला स्वर्गातील त्याच्या राज्याचे रक्षण करण्यास मदत केली. त्यामुळे प्रसन्न होऊन इंद्राने अर्जुनाला अनेक शस्त्रे दिली आणि काही काळ स्वर्गलोकी वास्तव्य करण्यासाठी अर्जुनाला विनंती केली.

स्वर्गलोकीच्या वास्तव्यकाळात इंद्रदरबारातील अप्सरा-- उर्वशी अर्जुनावर लुब्ध झाली परंतु अर्जुनाने तिला नकार दिला. त्याने तिला आठवण करून दिली की ती कुरुकुळातील राजा पुरुरवा यांची पत्नी होती. राजा पुरुरवा अर्जुनाचा पूर्वज होता म्हणून ती त्यासाठी मातेसमान आहे. अर्जुनाने त्याच्या नकाराचे कारण सविस्तर सांगितले असले तरीही उर्वशीला तो अपमानच वाटत होता. तिने त्याला शाप दिला की एका अप्सरेला नकार देणारा अर्जुन त्याच्या उर्वरित आयुष्यात स्त्री होऊन राहील. 

अर्जुनावर वीजच कोसळली होती, मोठेच संकट होते ते. त्याने वारंवार तिची क्षमा मागितली, इंद्राला सर्व कळल्यावर त्यानेही उर्वशीला विनवले की तिने शाप मागे घ्यावा. तोवर उर्वशीला देखील कदाचित तिची चूक लक्षात आली असावी. परंतु दिलेला शाप काही परत घेता येत नाही, म्हणून तिने त्याला उ:शाप दिला, अर्जुन केवळ एक वर्षांसाठी स्त्री होईल आणि नंतर त्याला त्याचे मूळ स्वरूप पूर्ववत प्राप्त होईल. 

स्वर्गलोकीची यात्रा करून अर्जुन जेव्हा पांडवांच्या आश्रमामध्ये आला तेव्हा त्याच्याकडे अधिक क्षमतेची अस्त्रसंपदा होती, भगवान शिवशंकरांचा आशीर्वाद त्याला प्राप्त झालेला होता, आता तो महाबलशाली अजिंक्य योद्धा असणार होता. 

थोड्या थोड्या कालावधींनंतर वास्तव्याची ठिकाणे बदलत पांडवांनी वनवासाची बारा वर्षे पूर्ण केली होती. आता सर्वात कठीण परीक्षा होती ती म्हणजे अज्ञातवासाचे एक वर्ष. अज्ञातवासामध्ये स्वतःची ओळख लपवून, छद्मवेषामध्ये राहायचे होते. त्या काळात कुणी त्यांना ओळखले तर पुन्हा बारा वर्षांचा वनवास भोगायचा होता. पांडवांनी विचारपूर्वक काटेकोर योजना आखली होती. अज्ञातवासाच्या कालखंडामध्ये, पांडवांना शोधण्याकरता दुर्योधन आकाशपाताळ एक करणार होता, त्यामुळे  सावधगिरी बाळगणे जरुरीचे होते. पांडवांनी अज्ञातवासामध्ये वास्तव्याकरता विराटनगरीची निवड केली होती. विराटनगरीचे राज्य हे इंद्रप्रस्थ साम्राज्याबरोबर सलोख्याचे संबंध असणारे राज्य होते. विराटनगरीमध्ये सुबत्ता होती आणि अपार पशुधन होते.

पाच पांडव आणि द्रौपदीने वेषांतर केले आणि ते विराटनगरीमध्ये दाखल झाले होते. धर्मराजाने व्युत्पन्न ब्राम्हणाचा वेष धारण केला होता, त्याचे नाव होते कंक. भीम मल्लयुद्धामध्ये प्रवीण होता, त्याचे व्यक्तिमत्व सहज ओळखता येण्यासारखे होते. म्हणून त्याने सर्वस्वी वेगळा पेशा पत्करला होता. त्याने वल्लभ या नावाने राजाच्या पाकशाळेतील आचाऱ्याचे रूप धारण केले होते. अर्जुनाला उर्वशीने दिलेला शाप वेषांतरासाठी उपयोगी ठरला होता. त्याने बृहन्नडा नावाने एका नर्तिकेचे रूप स्वीकारले होते, आणि तो राजकुमारी उत्तरेचा नृत्यशिक्षक होता. बृहन्नडेच्या वेशभूषेमध्ये अर्जुनाला ओळखणे अशक्यच होते. नकुल राजाच्या अश्वशाळेत अश्वांची देखभाल करण्याच्या कार्यामध्ये गुंतला होता, त्याचे तिथले नाव होते ग्रंथिक. सहदेवाने राजाच्या गोधनाची जबाबदारी स्वीकारली होती आणि नाव धारण केले होते तंतीपाल. द्रौपदीने दासीचा वेष परिधान केला आणि ती विराटनगरीच्या राणीची दासी झाली होती, आता तिचे नाव होते सैरंध्री. 

पांडव आणि द्रौपदी एकाच वेळी विराटनगरीमध्ये आले आणि त्यांना राजाश्रय सुद्धा मिळाला. त्यांना ते कसे शक्य झाले असेल? का त्यांना मदत करणारे तिथे कुणी असेल? बारा वर्षे ते वनवासामध्ये राहत होते, मग इतके बेमालूम वेषांतर करण्याकरता त्यांनी सामग्री कशी आणि कुठून मिळवली असेल? ते सहाजण राजकुळातले होते आणि प्रत्येकाने स्वीकारलेला पेशा अतिसामान्य होता, त्या नवीन स्वरूपामध्ये त्यांनी स्वतःला कसे सामावले असेल? या सर्व तपशिलांचा कथेमध्ये काहीच उल्लेख नाही. परंतु सत्य हेच आहे की चक्रवर्ती सम्राट युधिष्ठिर, त्याचे महापराक्रमी बंधू आणि महाराणी द्रौपदी अतिसामान्य व्यक्तींची वेशभूषा करून सामान्य जनतेमध्ये सहजपणे वावरत होते. 

अज्ञातवासाचे वर्ष कसलाही अडथळा न येता व्यतीत होत होते. त्या काळात दुर्योधनाने सर्वत्र शोधमोहीम चालवली होत, अक्षरश: कानाकोपरा धुंडाळला होता पण त्याला अपयश आले होते. अज्ञातवासाच्या वर्षाचे शेवटचे काही दिवसच शिल्लक होते आणि एक विघ्नं आलेच. 

विरातदेशाच्या महाराणीचा बंधू कीचक काही कारणाने विराटनगरीमध्ये आलेला होता आणि भगिनींच्या दासींपैकी सैरंध्रीवर त्याची नजर गेली, तिच्या सौंदर्यावर तो भाळला होता, त्याने तिचा पाठलाग सुरू केला होता. कीचकाचा लंपटपणा राजगृहामधील दासदासी आणि इतर कर्मचाऱ्यांच्या लक्षात आला होता, महाराणींनाही ते समजले होते. त्यांनी त्यांच्या बंधूला सावध केले, सांगितले सैरंध्री एक विवाहित स्त्री आहे, तिच्याकडे अशा नजरेने पाहणे पाप आहे. महाराणींनी असेही सांगितले की सैरंध्रीचा पती यक्ष आहे आणि त्याचा क्रोध ओढवून घेणे धोक्याचे आहे. पण कीचक काही ऐकण्याच्या मन⁚स्थितीत नव्हताच, सैरंध्रीला वश करून घेण्यासाठी तो प्रयत्न करतच होता. 

कीचक सतत सैरंध्रीचा पाठलाग करत असे, ती जिथे जाईल तिथे तो जात असे आणि तिची आर्जवे करीत असे. राजगृहामधील दासदासींकरता तो एक चेष्टेचा विषय झाला होता, पण सैरंध्रीला मात्र त्या प्रकारामुळे त्रासच होत होता. सैरंध्रीने त्याला अनेकदा सांगितले की तिच्या पतीला समजले तर तो कीचकाचा वध सुद्धा करेल. कीचकाने तिचे सांगणे हसण्यावारी नेले, कारण तो स्वतः एक कुशल योद्धा होता, सर्वसामान्याने त्याला पराजित करणे अशक्य होते. अखेर नाईलाजाने सैरंध्रीने पाकशाळेमधे कार्यरत असलेल्या वल्लभाला म्हणजे भीमाला सारे काही कथन केले. दोघांनी मिळून योजना आखली -- कीचकवधासाठी. 

सैरंध्रीने नाटक सुरू केले होते, ती आता कीचकाला टाळण्याऐवजी त्याच्याशी आपणहून बोलू लागली. तिने कीचकाला सांगितले दासी म्हणून आयुष्य जगण्यापेक्षा कीचकाची राणी होणे तिला आवडेल. पण एकच अडचण होती, ती म्हणजे तिचा यक्ष पती जो कधी कधी तिला भेटण्याकरता तिथे येत असे. कीचकाला तिने सांगितले, तिला तिच्या पतीची भीती वाटते. कीचकाने तिला आश्वासन दिले की तो तिच्या पतीला युद्धाचे आव्हान देईल आणि ठार करेल. असाच काही काळ लोटला, सैरंध्रीने त्याला एकांतात भेटावे असे कीचक म्हणू लागला. अखेर एक दिवस सैरंध्रीने त्याचे म्हणणे मान्य केले. कीचक सैरंध्रीच्या मोहाने इतका वेडावला होता की त्याला नीती-अनीतीचे भान राहिले नव्हते. रात्रीच्या अंधारात तो संकेतस्थळी आला पण तिथे सैरंध्री नव्हती तर होता वल्लभ -- सैरंध्रीचा यक्ष पती. दोघांमध्ये अटीतटीची लढत झाली, दोघेही तुल्यबळ होते पण अखेर वल्लभाचा म्हणजे भीमाचा विजय झाला होता. महाराणींचा बंधू आणि अजिंक्य योद्धा कीचक गतप्राण झाला होता. 

दुसऱ्यादिवशी सकाळी राजवाड्यामध्ये आकांत उसळला होता. कीचका सारख्या बलाढ्य योद्ध्याला कुणी ठार मारले असावे याविषयीच्या तर्कवितर्कांना उधाण आले होते. सैरंध्रीला वाटले, आता महाराणी तिला शासन करतील, कदाचित तिला राजवाड्यामध्ये आश्रय नाकारतील. महाराणी सर्व परिस्थिती जाणून होत्या, त्यांनी सैरंध्रीला दोष दिला नाही. त्यांनी सांगितले कीचकाने महापाप केले होते आणि म्हणून त्याला प्रायश्चित्त मिळायलाच हवे होते.

कीचकवधाची वार्ता वायुवेगाने सर्वत्र पसरली होती... अगदी हस्तिनापूर पर्यंत. कुठल्याही शस्त्राशिवाय कीचकासारख्या बलशाली आणि अजिंक्य योद्ध्यांचा वध करणारा भीमाशिवाय अन्य कुणीही असूच शकत नाही याची दुर्योधनाला खात्री होती. 

दुर्योधनाने ससैन्य विराटदेशावर आक्रमण करण्याचे निश्चित केले होते. 

***