महाभारत कथा (२ ७)

महाभारत कथा सर्वदृष्टीने परिपूर्ण मानवी कथा आहे. त्यामध्ये उच्चं नीतिमूल्ये आणि आदर्शांच्या कथा आहेतच आणि दुष्कर्म करणाऱ्या दुर्जनाच्याही कथा आहेत. महाभारतातील पात्रे जरी मानवी असली तरी त्यांना असामान्य परिस्थितीशी सामना करावा लागतो. अग्नीमध्ये तप्त होऊन सोने जसे झळाळते तशी ती सामान्य माणसे असामान्य दिसू लागतात. 

कौरवांच्या राजसभेत द्यूत आणि द्रौपदीचे वस्त्रहरण हे प्रसंग अत्यंत नाटकीय आहेत. त्या प्रसंगांमध्ये त्यातील व्यक्तींचे वर्तन काही वेळा अनाकलनीय वाटते तर काही वेळा त्याचा कार्यकारणभाव लक्षात येतो . 

द्यूताचा डाव ज्या सभेत मांडला गेला तिथे कुरु दरबारातील ज्येष्ठ सदस्य उपस्थित होते, स्वतः सम्राट धृतराष्ट्र आणि देवी गांधारी उपस्थित होते. दुर्योधनाचा पांडवांविषयीचा द्वेष तोवर सर्वांना कळून चुकला होता आणि शकुनीमामांची कीर्ती सर्वश्रुत होती. असे असूनही कुणीही द्यूत क्रीडेला विरोध केला नाही, एकामागून एक डाव हरत असलेला युधिष्ठिर बेभान होऊन सर्वस्व पणाला लावत असताना कुणीही त्याला सावध केले नाही, सारेजण फक्त प्रेक्षक बनून राहिले होते. दुर्योधनाचे उद्दाम वर्तन, कर्णाची उद्धट दूषणे, हे खरे तर कुरुकुलाच्या कीर्तीला, परंपरेला साजेसे अजिबातच नव्हते तरीही त्याच्यावर कुणीही आक्षेप घेतला नाही. 

युधिष्ठिर  द्युताच्या इर्षेमध्ये इतका वाहवला की त्याने राज्य गमावलेच, स्वतःचे आणि इतर बंधूंचे स्वातंत्र्यही गमावले. द्रौपदीचे पाचही पती सभागृहामध्ये असताना त्यांच्यासमोर तिची विटंबना करण्याचे धाडस कौरवांनी केले. सभागृहामध्ये पितामह भीष्म, गुरु द्रोण, सम्राट धृतराष्ट्र आणि विशेष म्हणजे महाराणी गांधारी असतानाही द्रौपदीची अतिशय नीच पद्धतीने अवहेलना करण्यात आली होती. 

पश्चात बुद्धीने धृतराष्ट्राने दुःख व्यक्त केले खरे पण अघटित ते घडून गेले होते. स्वाभिमानी द्रौपदीने गमावलेले राज्य मागून घेण्यास नकार दिला कारण तसे केल्याने तिच्या पतीचा अवमानच होणार होता. द्रौपदीची दया येऊन धृतराष्ट्राने राज्य दान दिले ही खंत आयुष्यभर सहन करावी लागली असती. इतके सारे नाट्य घडूनही परत द्यूताचा पट मांडला गेला, कारण दास्यातून मुक्त झालेले पांडव राज्यासाठी धोकादायक होते. घडलेल्या प्रकाराने पांडव आणि द्रौपदीला सामान्य जनता, अधिकारी आणि मंत्रिगणांची सहानुभूती मिळणार होती, त्यामुळे त्यांनी आक्रमण केल्यास प्रतिकार करणे दुर्योधन सेनेला अधिकच कठीण झाले असते. द्युताच्या त्या डावात युधिष्ठिर हरणार हे तर नक्कीच होते पण त्यामुळे काही काळ पांडव हस्तिनापूर आणि इंद्रप्रस्थापासून दूर राहिले असते, कदाचित त्या काळात त्यांचे बळ घटले असते. 

अपेक्षेप्रमाणेच युधिष्ठिराला अखेरच्या खेळीतही हार पत्करावी लागली होती आणि बारा वर्षे वनवास, एक वर्षे अज्ञातवास भोगावा लागणार होता. पाच पांडव आणि द्रौपदीने परत एकदा वनवासी जीवनाचा प्रारंभ केला होता. परंतु आता त्यांचे उद्दिष्ट पूर्वीपेक्षाही जास्त प्रखर झालेले होते. परत आल्यानंतर युद्धाशिवाय राज्य मिळणे अशक्य याची खूणगाठ त्यांनी मनोमन बांधली असणारच. 

पांडव वनवासात गेल्यानंतर कुंती हस्तिनापुरामध्येच वास्तव्यास होती आणि अर्जुनाची दुसरी पत्नी आणि श्रीकृष्णाची भगिनी सुभद्रा तिचा पुत्र अभिमन्यूसह द्वारकानगरीमध्ये वास्तव्यास होती असा उल्लेख आहे. 

अर्जुन-सुभद्रेचा पुत्र अभिमन्यूची कथा रोचक आहे. 

सुभद्रा गर्भवती असताना तिच्या उपस्थितीत अर्जुन आणि श्रीकृष्ण यांचा संवाद चालू होता. ते दोघे युद्ध, शस्त्रे, व्यूहरचना या संबंधी वार्तालाप करीत होते. युद्धातील व्यूहरचनेचा विषय आलेला असताना चक्रव्यूह रचनेची माहिती अर्जुन सांगत होता. त्यावेळी (म्हणे) सुभद्रेच्या गर्भातील अर्भक हुंकार देत होते, जणूकाही ते सर्व संभाषण ऐकत असावे आणि त्याला ते समजतही असावे. चक्रव्यूह भेद करण्याची माहिती सांगून झाल्यावर त्या व्यूहातून सुखरूप बाहेर कसे यायचे या संबंधी सांगणार तितक्यात कसलासा निरोप घेऊन द्वारपाल तेथे आला आणि अर्जुनाचे बोलणे तसेच अर्धे राहिले. (आजकाल "बीजसंस्कार" याबद्दल बरीच चर्चा चालू असते. बीजसंस्कार म्हणजे, मातेच्या गर्भात असलेल्या अर्भकावर संस्कार करायचे म्हणजे जन्माला येणारी संतती सुसंस्कारित असते, असे काहीतरी, असेलही त्यात तथ्य..) 

सुभद्रेचा पुत्र अभिमन्यू याला चक्रव्यूहाचा भेद करण्याचे उपजत ज्ञान होते, त्याच्या गुरूंनी त्याला ते दिलेले नव्हते. कुरुक्षेत्रावरील युद्धप्रसंगी सेनापती कर्ण याने चक्रव्यूह रचना केली होती. अर्जुन हा एकमेव योद्धा होता ज्याला चक्रव्यूहाचा भेद करण्याचे ज्ञान होते म्हणून कौरवसेनेने अर्जुनाला युद्धात गुंतवून दूरवर नेले, पांडव सेनेची अपरिमित हानी होत होती. युधिष्ठिर संचित होता आणि त्यावेळी अभिमन्यू पुढे आला. त्या वेळेस तो अजून नवयुवक होता आणि युद्धाची जबाबदारी त्याला देण्यात आलेली नव्हती असा कथेमध्ये उल्लेख आहे. त्याने युधिष्ठिराला सांगितले, चक्रव्यूह कसा भेदायचा हे तो जाणतो म्हणून त्याला रणांगणावर जाण्याची आज्ञा द्यावी. युधिष्ठिराने आधी नकार दिला पण अखेर अभिमन्यूचा हट्ट त्याने मान्य केला. चक्रव्यूहाचा भेद करायचे ज्ञान त्याला आहे असे त्याने सांगितले होते पण व्यूहामध्ये प्रवेश केल्यानंतर त्यातून बाहेर येण्याचे ज्ञान त्याच्याकडे नाही हे त्याने सांगितले नाही. 

अभिमन्यूने चक्रव्यूहाचा भेद केला पण तो तिथे एकाकी होता, त्याच्या बरोबरीचे सैन्य दूर व्यूहाबाहेरच राहिलेले होते. कौरववीरांनी त्या एकाकी योद्ध्याला घेरले आणि ठार मारले. ते खरेतर अधर्म युद्ध होते कारण एकटा अभिमन्यू आणि त्याच्या विरुद्ध युद्ध करणारे अनेक कौरवयोद्धे. हे युद्धनियमानूसार अयोग्य होते पण कौरवांना धर्म, धर्माचे काहीच सोयरसुतक नव्हते. त्यांच्यासमोर अर्जुनाचा पुत्र होता आणि सगळ्यांनी मिळून त्याला ठार मारले. नुसते मारले नाही तर त्याच्या मृतदेहाची विटंबना केली, दुर्योधनाची भगिनी दु:श्शलेचा पती जयद्रथाने तर मृतदेहावर लत्ताप्रहार केला असा कथेमध्ये उल्लेख आहे. अभिमन्यूच्या मृतदेहाची विटंबना करण्याचे कारण तो अर्जुनाचा पुत्र होता, अर्जुनाविषयी कौरव योद्ध्यांच्या मनात अतोनात द्वेष होता, आजवर त्यांना नेहमीच अर्जुनासमोर पराजय पत्करावा लागला होता. अर्जुनपुत्र अभिमन्यूचा वध करून त्यांनी जणू सूड उगवला होता. 

दुर्योधन अर्जुनाचा द्वेष करीत असे त्याचे आणखी एक कारण असे असू शकेल (कदाचित) -- अभिमन्यू हा श्रीकृष्णाची भगिनी सुभद्रेचा पुत्र होता. श्रीकृष्णाचे ज्येष्ठ बंधू बलराम गदायुद्धामध्ये निपुण होते. भीम आणि दुर्योधन दोघेही त्यांचे शिष्य होते पण त्यांची दुर्योधनावर विशेष मर्जी होती. त्यांनी त्यांची भगिनी सुभद्रेचा विवाह दुर्योधनाचा पुत्र लक्ष्मण यांच्याबरोबर करण्याचे निश्चित केले होते, परंतु हा विवाहसंबंध श्रीकृष्ण आणि स्वतः सुभद्रेलासुद्धा मान्य नव्हता. 

श्रीकृष्णाने अर्जुनाला प्रोत्साहन दिले आणि साहाय्यही केले. अर्जुनाने विवाहमंडपातून सुभद्रेचे हरण म्हणजेच अपहरण केले. सुभद्रेला रथामध्ये घेऊन तो एका मंदिरामध्ये आला आणि तिथे अर्जुन आणि सुभद्रेचा विवाह संपन्न झाला होता. त्या विवाहाला अर्थातच श्रीकृष्णाचे आशीर्वाद होतेच.

महाभारतकथा खरोखरीच एक महान कथा आहे. त्यातील कथानकामधील व्यक्ती आणि प्रसंग यांच्यातील धागेदोरे दूरपर्यंत गुंतलेले आहेत ज्यातून सुबक, सुरेख वीण असलेले एक महावस्त्रच तयार झाले आहे. 

***