महाभारत कथा (३ ४ )

युद्ध अटळ आहे हे तर निश्चित झाले होते. आता दोन्ही सैन्याचे सेनानायक त्यांच्या समर्थनार्थ कोण येतील याची चाचपणी करत होते. 

इथे एक माहिती नमूद करावीशी वाटते ती म्हणजे प्राचीन काळातील युद्धाचे नियम, स्वरूप आणि वर्तमान काळातील युद्धे यांची तुलना खरे तर होऊ शकत नाही. त्या काळात उपलब्ध असलेली अस्त्रे, शस्त्रे, साधन सामग्री आणि तंत्रज्ञान हे आजच्याइतके प्रगत नक्कीच नसावे. युद्धे दोन प्रकारांनी लढली जात असत -- पहिला प्रकार म्हणजे अचानक केलेले आक्रमण. शत्रू वेसावध असताना हल्ला करून युद्धास प्रारंभ करणे. दुसरा प्रकार म्हणजे धर्मयुद्ध. धर्मयुद्धाचे काटेकोर नियम असत, तिथी, समय निश्चित केलेले असत दोन्ही सेना आमनेसामने आल्यानंतर युद्ध आरंभ करण्याचा इशारा दिला जाई जसे शंखध्वनी, बिगूल, नगारा सारखी रणवाद्ये वाजविली जात आणि युद्धास प्रारंभ होत असे. युद्ध नियमानुसार सूर्योदयानंतर युद्धाचा आरंभ होई आणि सूर्यास्तानंतर युद्धबंदी होत असे. युद्ध विरामाच्या काळात जखमींवर उपचार, युद्धातील प्राण्यांचे -- हत्ती, घोडे इ दाणापाणी आणि शुश्रूषा, अस्त्रे शस्त्रे परजणे म्हणजे ती सुस्थितीमध्ये ठेवणे इत्यादी कार्ये केली जात. या काळात शत्रूवर देखील शस्त्र चालवणे हा अधर्म समजला जात असे. महाभारत हे धर्मयुद्ध होते आणि युद्धनियमानूसारच लढले गेले होते. 

महाभारत युद्धामध्ये कौरव, पांडव हे जरी शत्रू असले तरी त्यांचे एकमेकांशी नाते होतेच. सर्व राजपुत्र एका कुळाचे वारस होते. त्या काळापर्यंत जवळपास संपूर्ण कुरुकुळ संपुष्टात आले होते, भीष्म हे शेवटचे वंशज म्हणता येतील. धृतराष्ट्र आणि पंडू या दोघांचा जन्म नियोग पद्धतीने झालेला होता. धृतराष्ट्र ज्येष्ठ बंधू असूनही जन्मांध असल्याने पंडुराजाला राज्याभिषेक करण्यात आला होता. पंडुराजाने राज्यत्याग करून वनवास पत्करल्यानंतर धृतराष्ट्राला हस्तिनापुराचा सम्राट म्हणून घोषित करण्यात आले होते. सम्राटांचा ज्येष्ठ पुत्र होता दुर्योधन आणि म्हणून तोच राज्याचा खरा वारस आहे असे त्याचे म्हणणे होते. परंतु युधिष्टिर दुर्योधनाचा ज्येष्ठबंधू आहे म्हणून तो राज्याचा वारस आहे असे काहींचे म्हणणे होते. त्यांच्यातील वादाचे पर्यवसन युद्धामध्ये होणार होते आणि त्यांना समर्थन देणाऱ्या राज्यांची द्विधा स्थिती झालेली होती. त्यांनी पूर्वी पंडुराजाला समर्थन दिलेले होते आणि आता धृतराष्ट्राला देत होते. त्या दोघांचे वारस शत्रू म्हणून आमने सामने होते. 

श्रीकृष्ण द्वारकाधीश होते, द्वारका हे एक प्रबळ आणि संपन्न राज्य होते. श्रीकृष्णाची यादवसेना अजिंक्य आहे असे समजले जात असे आणि त्यामुळे त्यांचे साहाय्य ज्याला लाभेल त्या सेनेच्या विजयाची शक्यता दुणावणार होती. अर्जुन आणि दुर्योधन कृष्णाचे साहाय्य मिळावे याकरता एकाच वेळी द्वारकेमध्ये पोहोचले होते (श्रीकृष्णाचे पांडवांशी असलेले नाते आणि त्यांचे एकमेकांबरोबर असलेले सख्य माहिती असूनही श्रीकृष्णाकडून मदत मिळू शकेल असे दुर्योधनाला का वाटले असेल? किंवा राजकारण आणि खाजगी आयुष्य हे वेगळे असल्याने व्यक्तिशः पांडवांशी सख्य असले तरी राज्याचा प्रमुख म्हणून कौरवांच्या बाजूने यादवसेना युद्ध करेल असे त्याला वाटले असेल का?).

दुर्योधन आणि अर्जुन द्वारकेमध्ये दाखल झाले होते. सर्वप्रथम दुर्योधनाचे राजमहालामध्ये आगमन झाले त्या वेळेस श्रीकृष्ण त्यांच्या शयनकक्षामध्ये विश्रांती घेत मंचकावर पहुडलेले होते. दुर्योधनाने त्यांची निद्रा समाप्त होईपर्यंत तिथेच थांबण्याचे निश्चित केले आणि श्रीकृष्णाचे मस्तक ज्या दिशेला होते तेथील आसन निवडले. दुर्योधन तिथे असतानाच अर्जुनदेखील तेथे पोहचला होता. त्याने दालनामध्ये प्रवेश करताच पाहिले, दुर्योधन श्रीकृष्णांच्या मस्तकाजवळील आसनावर स्थानापन्न झालेला आहे. साहजिकच अर्जुनाला श्रीकृष्णाच्या चरणाजवळील आसन स्वीकारावे लागले होते.

काही काळानंतर श्रीकृष्णाची निद्रा भंग पावली आणि त्यांनी त्यांचे नेत्र उघडले. त्यांना सर्वप्रथम अर्जुन दिसला कारण तो त्यांच्या चरणाजवळ होता. त्यांनी स्मित करत पृच्छा केली युद्ध निश्चित झाले आहे अशा परिस्थितीत तो द्वारके मध्ये कशासाठी आलेला आहे? त्यांच्या मस्तकापाशी असलेला दुर्योधन बोलला कृष्णा मी देखील या दालनात आहे आणि अर्जुनाच्या आधी माझे आगमन झाले आहे, म्हणून तू आधी माझे मागणे ऐकायला हवेस. श्रीकृष्ण म्हणाले पण त्यांनी प्रथम अर्जुनाला पहिले आहे. दुर्योधन वाद घालणार ते ओळखून अर्जुनाने सांगितले की कृष्णाने आधी दुर्योधनाला बोलण्याची संधी द्यावी. 

दुर्योधनाने सांगितले, युद्धप्रयत्नांमधे त्याला कृष्णाच्या साहाय्याची आवश्यकता आहे. श्रीकृष्णांनी आश्वासन दिले की ते दुर्योधन आणि अर्जुन .. दोघांनाही साहाय्य करणार आहेत. श्रीकृष्णांनी सांगितले ते स्वतः त्या युद्धात सामील होतील परंतु योद्धा म्हणून नाही तर केवळ सल्लागार म्हणून. ते त्यांच्या हाती शस्त्र धरणार नाहीत. त्यांची सशस्त्र यादवसेना मात्र युद्धात सामील होऊ शकते आणि युद्ध लढू शकते. या दोन पर्यायांमधील एक पर्याय निवडण्यास त्यांनी दुर्योधनाला सांगितले. दुर्योधनाने जराही विचार न करता यादवसेना कौरवांच्या बाजूने युद्धात सामील व्हावी अशी इच्छा व्यक्त केली. अर्जुनाने मोठ्या आनंदाने दुसरा पर्याय स्वीकारला होता. 

दोन्ही सैन्यांची व्यूहरचना निश्चित झालेली होती. पांडवांच्या सैन्यात प्रमुख योद्धे अर्जुन आणि भीम हेच होते, युधिष्ठिर सर्वाधिकारी होता आणि प्रमुख सल्लागार श्रीकृष्ण होते. कौरवांच्या सैन्याच्या सेनापती पदाची धुरा पितामह भीष्म यांच्याकडे होती. त्यांना पांडवांविषयी सहानुभूती असली तरी त्यांची भावना कर्तव्याआड कधीच येणार नव्हती, त्यांच्या कठोर निश्चयी स्वभावाबद्दल सर्वजण जाणून होते आणि म्हणूनच एकमताने त्यांच्याकडेच नेतृत्व देण्यात आलेले होते. सेनापतिपद स्वीकारताना त्यांनी एक अट घातली होती, जोवर ते सेनानी आहेत तोवर कर्ण रणांगणावर दिसायला नको आणि दुर्योधनाने ती अट मान्य केली होती. 

भीष्मांनी अशी अट का घातली असावी? याबद्दल काही तर्क करण्यात येतात-- 

-- भीष्मांना कर्ण अप्रिय होता कारण तो सतत दुर्योधनाच्या कारस्थानांना उत्तेजन देत असे. राजघराण्यातील कलहात त्याने सहभागी होणे भीष्मांना मान्य नव्हते. 

-- दुसरा तर्क असा दिला जातो की भीष्मांना पांडवांविषयी सहानुभूती होती. कर्ण पराक्रमी योद्धा होता आणि तो पांडवसेनेची हानी करू शकत होता म्हणून भीष्मांनी त्याला दूर ठेवले असावे.

-- असेही म्हणता येईल की भीष्मांच्या या अटीमागचे कारण आहे कर्णाचा स्वभाव. कर्ण महत्त्वाकांक्षी होता आणि उत्तम सेनानी होता. अन्य कुणाचे नेतृत्व तो स्वीकारेल ही शक्यता कमी होती म्हणून त्याने रणांगणावर येऊ नये असे भीष्मांना वाटत असावे. 

-- आणि शेवटी असेही म्हणता येईल की कदाचित भीष्मांना कर्णाचे जन्मरहस्य माहिती असावे. कर्ण आणि पांडव हे बंधू आहेत आणि त्यांनी आपसात युद्ध करू नये असे पितामहांना वाटत असावे. 

कारण काहीही असेल, सत्य हे होते की पितामह भीष्म कौरवांचे सेनानी होते आणि ते सेनेचे नेतृत्व करीत असताना महारथी कर्ण रणांगणावर पाऊल ठेवू शकणार नव्हता. अठरा दिवसांच्या युद्धामध्ये पहिले अकरा दिवस पितामह भीष्म कौरवसेनेचे नेतृत्व करीत होते.

***