महाभारत कथा (३ ५)

स्वतंत्र भारतातील हरियाणा राज्यात कुरुक्षेत्र आहे. कौरव आणि पांडव यांच्यातील युद्ध याच कुरुक्षेत्र भूमीवर घडले. अपरिमित जीवित हानी झाली, लक्षावधी सैनिक हत्ती, घोडे आणि युद्धकार्यात वापरलेले अनेक प्राणी मृत्युमुखी पडले, अस्त्रे, शस्त्रे, रथ, अंबारी आणि अशा अनेक वस्तू आणि संपत्तीचे नुकसान झाले. कौरव आणि पांडवांचे अनेक महत्वाचे सेनानी, योद्धे युद्धात मृत्युमुखी पडले. अंतिम विजय पांडवांचा झाला होता पण त्यांचे अनेक सगे,सोयरे , पुत्र, पौत्र आणि प्रमुख योद्धे मृत्यू पावले होते. कौरव समूळ नामशेष झाले होते, आणि कुरु दरबारातील अनेक ज्येष्ठांचा मृत्यू झालेला होता. पाच पांडव आणि कृष्ण फक्त जीवित होते पण इतर पांडवसेनेची अपरिमित हानी झाली होती. विजयाचा आनंद कुणालाच नव्हता. स्वपुत्रांचा पराक्रम आणि विजय राजमाता कुंतीला दुःखदच वाटत असावा कारण तिने युद्धसमाप्तीनंतर वानप्रस्थाश्रम स्वीकारण्याचा निर्णय घेतला होता, धृतराष्ट्र आणि गांधारी समवेत ती दूर अरण्यांमध्ये वास्तव्य करण्यास निघून गेली. महाभारतामध्ये अशी नोंद आहे की कुंती, गांधारी आणि धृतराष्ट्र ज्या अरण्यामध्ये वास्तव्यास होते तिथे एकेदिवशी महाभयंकर वणवा पेटला, त्या आगी मध्ये सर्व अरण्य भस्मसात झाले आणि त्यातच या तिघांचाही मृत्यू झाला. 

असा नरसंहार होणार, इतकी हानी होणार याची माहिती असूनही कौरव आणि पांडव युद्धासाठी सज्ज झाले होते. या युद्धामध्ये कौरवसेना १ १ औक्षिहिणी इतकी होती आणि पांडवसेनेचे बळ ७ औक्षहिणी होते अशी नोंद आहे. (आंतरजालावरून मिळविलेली माहिती :- औक्षहिणी म्हणजे सैन्याच्या विशिष्ट रचनेमध्ये असलेले संख्याबळ. या रचनेमध्ये सैन्याचे अनेक स्तर तयार केलेले असतात. प्रत्येक स्तरामध्ये अश्व, गज, रथ, पदाती इत्यादींची संख्या ठरलेली असते आणि ती प्रत्येक पुढच्या स्तरामध्ये वाढत जाते. या सगळ्यांची मिळून जी संख्या असते, ते त्या सेनेचे एकूण संख्याबळ असे समजले जाते. या गणितानुसार कौरवांचे सैन्य २ लक्ष पेक्षा अधिक आणि पांडवांचे सैन्य १ लक्षाहून जास्त होते. दोन्ही सैन्य मिळून ३ लक्ष पेक्षा जास्त सैनिक या युद्धामध्ये सहभागी झालेले होते.) 

कौरव सेना आणि पांडवसेना युद्धासाठी समोरासमोर सज्ज होत्या. कौरवांचे अग्रणी पितामह भीष्म होते तर पांडवांच्या सेनेच्या अग्रभागी अर्जुनाचा रथ होता. अर्जुन त्याचे गांडीव धनुष्य आणि अक्षय्य भाता घेऊन रथारूढ झालेला होता, त्याच्या रथाचे सारथ्य प्रत्यक्ष श्रीकृष्ण करीत होते. अर्जुन त्याच्या शत्रुसैन्याकडे पाहत होता, तिथे होते द्रोणाचार्य, कृपाचार्य, अश्वत्थामा, दुःशासन, विकर्ण ... त्या सर्वांना सामोरे पाहून अर्जुनाच्या हातातील धनुष्य गाळून पडले, हतप्रभ होऊन तो रथाच्या आसनावर बसला, दोन्ही हातांनी मुख झाकून म्हणाला, 

"कृष्णा मला युद्ध करणे शक्य नाही, मी शरणागती देतो, मला राज्य नको, संपत्ती नको." 

श्रीकृष्णांनी आश्चर्याने त्याच्याकडे पाहत म्हणाले, 

"असे कसे म्हणू शकतोस? तू वारणावत आणि घोषयात्रा विसरलास का? दुर्योधन, शकुनीमामाचे कपट द्यूत विसरलास का? आणि द्रौपदीचा झालेला अपमान? ते सर्व करणाऱ्यांना प्रायश्चित्त द्यायची वेळ आहे." 

त्यावर अर्जुन म्हणतो, 

"कृष्णा माझ्यासमोर पितामह आहेत, आदरणीय गुरुदेव आहेत, गुरुबंधू अश्वत्थामा आहे आणि सर्व कौरव? ते तर  माझेच बांधव आणि त्यांच्यासमवेत असलेले राजे महाराजे सगळे माझे सगेसोयरेच आहेत की, त्यांच्यावर मी शस्त्र रोखू शकत नाही." 

कृष्णाने अर्जुनाची मन⁚स्थिती जाणली, त्यांनी अर्जुनाला उपदेश केला, युद्ध करणे हे त्याचे कर्तव्य आहे. कौरव अन्यायी आहेत, दुर्जन आहेत, ते तुझे नातेवाईक आहेत म्हणून त्यांना जीवदान देणे म्हणजे सामान्य जनतेवर अन्याय करणे आहे. पितामह, गुरुदेव वंदनीय आहेत परंतु त्यांनी अन्यायाला समर्थन दिले आहे आणि म्हणून त्यांच्याशी युद्ध करणे योग्यच आहे. या युद्धाचे फलित काय असेल हे अजून ठरायचे आहे परंतु जयपराजयाची चिंता न करता युद्ध करणे तुझे कर्तव्य आहे आणि असे करणे म्हणजेच स्वधर्माचे पालन करणे आहे. 

कृष्णाने अर्जुनाला निरनिराळे दृष्टांत देऊन उपदेश केला आणि स्वजनांच्या दर्शनाने अर्जुनाच्या मनात उत्पन्न झालेली युद्धाच्या योग्यायोग्य असण्याबद्दलची शंका दूर करून त्याला युद्धास सन्मुख केले. हा उपदेश म्हणजेच सर्व भारतीयांसाठी पवित्र असलेला ग्रंथ "श्री भगवद गीता" गीता उपदेशाची कथा अशीच नोंदवली गेली आहे. त्याबद्दल काही अभ्यासकांची वेगवेगळी मते आहेत पण गीता हा धर्मग्रंथ सर्व हिंदूंकरता पूजनीय आहे यात कसलीही शंका नाही. गीतेमध्ये श्रीकृष्णांनी सांगितले आहे की कर्म करणे हेच धर्मपालन आहे, त्याची परिणिती काय होईल? फायदा होईल? की नुकसान? याचा विचार करून निष्क्रिय राहणे हा अधर्म आहे. अधर्मावर धर्माचा आणि असत्यावर सत्याचा विजय होणे निश्चित असते. 

श्रीकृष्णाच्या उपदेशाने अर्जुनाला नवसंजीवनी दिली, त्याने धनुष्य सावरले, प्रत्यंचा ताणून त्यावर बाण चढवला, श्रीकृष्णाच्या पांचजन्य शंखाच्या धीरगंभीर नादाने युद्धाची नांदी केली आणि कुरुक्षेत्रावर धर्मयुद्धास प्रारंभ झाला. 

***