महाभारत कथा (३ ९ )

रणांगणावर जखमी झालेले पितामह भीष्म शरशय्येवर अंतिम घटिका मोजत होते. महापराक्रमी भीष्म धराशायी झाल्यांनतर त्यांच्या तोडीच्या सेनानीला कौरव सैन्याचे सेनापतिपद बहाल करण्यात आले होते. राजगुरू द्रोणाचार्य युद्धकलेत निपुण होते आणि आता तेच सैन्याचे नेतृत्व करणार होते. गुरु द्रोण कौरव आणि पांडवांचेही गुरु होते आणि आणि त्यामुळेच दोन्ही पक्षाच्या आदरास पात्र होते. सर्वश्रेष्ठ धनुर्धर असा अर्जुनाचा नावलौकिक व्हावा याकरता सर्वोतोपरी प्रयत्न करणारे गुरु द्रोण आता त्यांच्या शिष्योत्तमाचा पराजय व्हावा याकरता व्यूहरचना करणार होते. त्यांच्या नेतृत्वाखाली कौरवसेना पराक्रमाची शर्थ करीत होती. महारथी कर्ण युद्धामध्ये सामील झालेला होता आणि द्रोणपुत्र अश्वत्थामा देखील . 

द्रोणांनी सैन्याची चक्रव्यूह रचना केली होती. त्यांना माहिती होते, अर्जुनाव्यतिरिक्त अन्य कुणाही योद्ध्याला व्यूह भेदण्याचे ज्ञान नाही. त्यांनी कौरव सेनानींना अर्जुनाला युद्धात गुंतवून दूरवर नेण्याची सूचना केली होती. व्यूहभेद करण्याकरता तो तिथवर पोहोचू शकणार नव्हता. कौरव सेनेची आता सरशी होताना दिसत होते, पांडव सैन्याची अपरिमित जीवितहानी होत होती. 

पांडवांच्या शिबिरामध्ये चिंतेचे वातावरण पसरलेले होते. ते चक्रव्यूह किती सैनिकांचा बळी घेईल? सांगता येत नव्हते. अशा संकटकाळी अर्जुनपुत्र अभिमन्यू पुढे सरसावला. व्यूहभेद करण्याची परवानगी देण्यात यावी अशी त्याने युधिष्ठिराला विनंती केली. युधिष्ठीराने प्रथम नकार दिला परंतु अभिमन्यूने मोठ्या आत्मविश्वासाने सांगितले की चक्रव्यूह भेदण्याचे ज्ञान त्याच्याकडे आहे. युधिष्ठिराने अखेर त्याची विनंती मान्य केली आणि अभिमन्यू रणांगणावर जाण्याकरता शस्त्रसज्ज झाला. 

राजपुत्र अभिमन्यूला प्रत्यक्ष युद्धाचा अनुभव नव्हता. त्याला व्यूहभेद करण्याचे ज्ञान होते परंतु त्यातून बाहेर कसे यावे याबद्दल तो अनभिज्ञ होता आणि हे त्याने युधिष्ठिराला सांगितले नव्हते. 

राजपुत्र अभिमन्यू रणांगणावर पराक्रमाची पराकाष्ठा करीत होता. कौरव सैनिक अष्टदिशांनी त्याच्यावर वार करीत होते. त्याच्या समवेत असलेले सैनिक, सेनानी दूरवर राहिले होते आणि अभिमन्यूने चक्रव्यूहामध्ये प्रवेश केला. त्याच्याबरोबर फार थोडे योद्धे तिथवर पोहोचले होते आणि दुर्दैवाने एक एक करीत सर्वजण मारले गेले होते. अभिमन्यूने जणू रुद्रावतार धारण केला होता, त्याच्यासमोर कुणीही योद्धा फार काळ जीवित राहू शकत नव्हता. अनेकजण धारातीर्थी झाले होते आणि अभिमन्यूची शस्त्रे अजूनही तितक्याच जोमाने प्रहार करीत होती. 

अखेरीस धर्मयुद्धाचे सर्व नियम बाजूला सारले गेले आणि त्या एकाकी योद्ध्याला अनेकांनी घेरले होते. अभिमन्यूला संगनमताने पराभूत करण्याकरता एकवटलेल्या वीरांमध्ये कर्ण, आणि जयद्रथ हे प्रमुख सेनानीसुद्धा होते. चहूबाजूंनी त्याच्यावर प्रहार होत होते. अखेरीस अभिमन्यू धरणीवर कोसळला, त्याच्या शरीरावर अनेक जखमा होत्या, सर्वांग रुधिराने माखलेले होते. अभिमन्यूचा मृत्यू होताच कौरव योद्ध्यांनी जल्लोष केला, अवध्य भासणारा वीर मृत होऊन पडलेला होता आणि तो कुणी सर्वसामान्य योद्धा नव्हता तर कौरवांचा आणि कर्णाचा कट्टर शत्रू अर्जुनाचा तो सुपुत्र होता. कर्ण आणि जयद्रथ हे दोघेसुद्धा त्या जल्लोषामध्ये सामील झालेले होते. 

मरणान्तानि वैराणि निर्वृत्तं नः प्रयोजनम्।

क्रियतामस्य संस्कारो ममाप्येष यथा तव। । 

रावणाचा वध केल्यांनतर श्रीरामांनी बिभीषणाला असे सांगितले होते.

(अर्थ : मृत्यूपश्चात शत्रुत्व संपले आणि आता (मृताचा) अंत्यसंस्कार करा कारण तो जसा तुझा बंधू आहे तसाच आता तो माझाही बंधू आहे. )

भारतीय संस्कृतीची शिकवण अशी आहे, परंतु वैर, द्वेष, सूडभावना माणसातील माणुसकी संपवते हेच खरे. आकाशात तळपणारा दिनमणी त्याच्या पुत्राचे ते दुष्कर्म बघताना लज्जित झाला असणार. ... नक्कीच. 

राजा जयद्रथही अत्यानंदाने बेहोष झालेला होता. आजपर्यंत नेहमीच कौरवांना अजिंक्य असलेल्या अर्जुनाला दुखावण्याची संधी त्यांनी साधलेली होती. अभिमन्यूच्या मृत्यूच्या वार्तेने आनंदित झालेल्या जयद्रथाने अभिमन्यूच्या मृत शरीरावर लत्ताप्रहार केला. अभिमन्यू जीवित असताना त्यांच्यासाठी काळ झालेला होता आणि म्हणूनच उन्मादाच्या भरात त्याच्या मृत शरीराची विटंबना करीत होता. 

या दृश्याचे वर्णन करताना महामंत्री संजयचा आवाज थरथरला असेल का? आणि ते ऐकताना धृतराष्ट्राची अवस्था काय झाली असेल? महाभारतामध्ये त्याची नोंद नाही. अभिमन्यूच्या मृत्यूची वार्ता सर्वदूर पसरली, अर्जुनापर्यंत पोहोचली होती. अर्जुनाच्या शोकाला पारावार नव्हता. तो पराक्रमी सामर्थ्यशाली योद्धा पुत्रनिधनाच्या वार्तेने खचून गेला होता. शस्त्रे हाती असताना मी माझ्या पुत्राचे रक्षण करू शकलो नाही अशा शस्त्रांचा काय उपयोग? असे म्हणत त्याने हातातील शस्त्रे खाली ठेवून दिली.

अभिमन्यूच्या मृत्यूच्या वार्तेने पांडवसेनेवर शोककळा पसरली होती, अर्जुनाचा शोक पाहताना सर्वजण निःशब्द झाले होते. युद्धाचे भवितव्य आता काय असेल या चिंतेत सर्वजण होते. अर्जुनाने युद्ध करण्यास नकार दिला तर काय होणार? या कल्पनेने सर्वांच्या काळजाचा थरकाप झालेला होता. काळोख्या भवितव्याच्या चाहुलीबरोबरच सूर्याचा अस्त होत होता. 

***