महाभारत कथा (३ ८)

कुरुक्षेत्रावर घडलेले युद्ध महाभारत कथेतील सर्वात महत्त्वाची घटना आहे. कौरव आणि पांडव निर्णायक युद्धासाठी सज्ज झाले त्याला अनेक कारणे सांगितली जातात.

** सर्वात महत्त्वाचे म्हणजे कौरव पांडवांमधील वैर जे अगदी सुरवातीच्या काळापासून दिसून येते. दुर्योधनाने पांडवांचा नेहमी दुःस्वास केला, अनेक कारस्थाने करून पांडवांचा सर्वनाश करण्याचा त्याने प्रयत्न केला आणि त्यात तो यशस्वी झाला होता. परंतु सर्वस्व हरल्यानंतरही पुन्हा एकवार पराक्रम आणि कर्तृत्वाच्या जोरावर पांडवांनी एक अजिंक्य राज्य स्थापित केले होते. पांडवांच्या या गुणामुळेच त्यांचे श्रेष्ठत्व सिद्ध होते. सुरुवातीपासून पांडवांनी दुर्योधनाच्या कारस्थानामुळे कष्ट सोसले, नुकसान सहन केले परंतु कधीही प्रतिहल्ला केला नाही. वेळप्रसंगी स्वसंरक्षणार्थ शस्त्रे हाती घेतली आणि संधी मिळूनही दुर्योधनाला जीवदान दिले, इजा न करता सुखरूप जाऊ दिले. परंतु जेव्हा अंतिम युद्धसमय आला त्यावेळी मात्र त्यांनी पराक्रमाची शर्थ केली आणि विजय प्राप्त केला. 

** राज्यविभागणी आणि वारसा हक्क हे आणखी कारण आहे असे समजले जाते. 

** द्रौपदीचा भर दरबारात करण्यात आलेला अपमान हे युद्धाचे महत्त्वाचे कारण आहे असेही सांगितले जाते.

** संपूर्ण इतिहास पाहिला तर अशी अनेक कारणे लक्षात येतात आणि असे असले तरीही घडलेले युद्ध हे विधिलिखित होते असेही म्हणतात. 

कुरुक्षेत्राच्या रणभूमीवर लढले गेलेले युद्ध धर्मयुद्ध होते पण तरीही त्यात अशी अनेक कथानक आहेत जी युद्धनियमांना उल्लंघून घडलेली दिसतात. युद्धामध्ये अंतिम विजय प्राप्त करणे याच एकमेव हेतूने प्रेरित होऊन निर्णय घेतलेले दिसतात. तसे करताना धर्मयुद्धाच्या नियमांचे दोन्ही बाजूंकडून उल्लंघन केलेले दिसते. त्यावर आक्षेप घेतला गेला नाही तरी अशा अधर्मी वागण्याचे परिणाम सर्वांना भोगायला लागलेले आहेत,  स्वयं भगवान श्रीकृष्णांचाही त्याला अपवाद नाही. याचाच अर्थ ईश्वरी न्यायासमोर सर्वजण समान आहेत असाही निष्कर्ष निघू शकतो. 

कुरुक्षेत्रावरील युद्ध जरी राज्यविभागणीकरता लढले गेले असले तरी त्याला इतरही अनेक कारणे आहेत. सूडभावना, परस्परांविषयी द्वेष, श्रेष्ठत्वासाठीची स्पर्धा असे अनेक आयाम आहेत. युद्धकाळात कृष्ण पांडवांच्या पक्षात तर त्यांची यादवसेना कौरवांच्या बाजूने लढत होती हे देखील आश्चर्यकारक वाटते. 

कृष्णनीतीमुळे अनेकदा पांडवांची सरशी झालेली दिसते. अर्जुनाच्या मनातील गोंधळ आणि त्याचे खचलेले मनोधैर्य सावरण्याचे श्रेय कृष्णाचेच. कृष्ण जरी अर्जुनाचे सारथ्य करीत होते तरी त्यांचे त्या युद्धातील योगदान निश्चितच अधिक आहे.

भीम आणि अर्जुन या युद्धातील प्रमुख योद्धे होते आणि काही निर्णायक प्रसंगी त्यांच्या युद्धकौशल्याने पांडवांची जीत झालेली दिसते. या युद्धात भीम आणि हिडिंबा राक्षसीचा पुत्र घटोत्कच, तसेच सुभद्रा - अर्जुनाचा पुत्र अभिमन्यू ह्या दोघांनाही वीरगती प्राप्त झाली. अंतत: द्रौपदीचे पाचही पुत्र देखील मृत्युमुखी पडले होते. कौरवांप्रमाणे पांडवांचादेखील निर्वंश झाला होता. युद्धासमयी अभिमन्यूची पत्नी उत्तरा हिच्या गर्भात असलेला त्याचा पुत्र परीक्षित हाच हस्तिनापूर साम्राज्याचा एकमेव वारस होता. युद्धामुळे कुणाच्याही आयुष्यात काहीच चांगले घडले नाही, दुःख आणि सर्वनाश हेच केवळ युद्धाचे फलित होते. 

युद्ध घडण्याचे एक प्रमुख कारण सांगितले जाते ते म्हणजे द्रौपदीचा दरबारात सर्व ज्येष्ठ आणि श्रेष्ठांच्या साक्षीने झालेला अपमान. द्रौपदीला दुःशासनाने केसांना धरून ओढत दरबारात आणले होते आणि दुर्योधनाने स्वतःच्या मांडीकडे निर्देश करीत द्रौपदीचा असभ्य भाषेत अपमान केलेला होता. त्या अपमानाचे शल्य सर्वांच्याच मनात होतेच, विशेषतः भीमाच्या. भीम कुशल योद्धा होता आणि राजपुत्र असूनही कसलीही भीड ना बाळगता मनात असेल ते स्पष्टपणे बोलणारा होता. मनातले उघड होऊ न देता संवाद साधण्याचे राजनैतिक कौशल्य त्याच्यापाशी नव्हते म्हणा किंवा त्याचा स्वभावच पारदर्शी होता असेही म्हणता येईल. त्याने दरबारामध्ये जाहीर प्रतिज्ञा केली होती की तो दुर्योधन आणि दुःशासनाचा वध करेल, इतकेच नाही तर दुःशासनाच्या रक्तामध्ये हात भिजवून त्या हातांनी द्रौपदीची वेणी घालेल आणि जी मांडी दाखवत दुर्योधनाने द्रौपदीला लज्जा उत्पन्न होईल असे अश्लाघ्य भाष्य केले ती मांडी तो त्याच्या गदेने फोडेल. 

आज हे सर्व वाचताना, ऐकताना भयंकर क्रूर वाटते कारण आधुनिक काळामध्ये हिंसा करणे गुन्हा आहे आणि त्याच्यासाठी शिक्षा आहेत. वर्तमान काळात एखादा व्यक्ती अपराधी असेल तर शिक्षा करण्याचा अधिकार फक्त न्यायसंस्थेलाच आहे, कायदा हातात घेऊन शिक्षा देणारा न्यायदेवतेसमोर अपराधी समजला जातो. पण इथे लक्षात घ्यायला पाहिजे की महाभारताचा काळ अती प्राचीन आहे. त्या काळातील समाजव्यवस्था, न्याय, नीती वर्तमानकाळापेक्षा सर्वस्वी भिन्न आहेत. 

द्रौपदीने दरबारातील वस्त्रहरण प्रसंगानंतर वेणी घातली नाही आणि केस कायम मोकळेच ठेवले होते. कुरुक्षेत्रीच्या रणांगणावर भीमाने दुःशासनाला युद्धाचे आव्हान दिले, त्याला रथातून खाली खेचून त्याचा वध केला, त्याच्या शरीरावर गदेने प्रहार करून त्याच्या शरीरातील रक्त काढले आणि ते रक्त ओंजळीमध्ये घेऊन रणांगणाजवळ असलेल्या त्यांच्या शिबिरामध्ये जाऊन द्रौपदीच्या मुक्त केसांची रक्तरंजित हातांनी वेणी घातली, एक प्रतिज्ञा त्याने पूर्ण केली होती. प्राणभयाने एका तलावामध्ये  लपून बसलेल्या दुर्योधनाचा वध करून त्याच्या दुसर्या प्रतिज्ञेची देखील त्याने पूर्तता केली होती. 

***