महाभारत कथा (४ १ )

कुरुक्षेत्रावर लढल्या गेलेल्या युद्धामध्ये मानवी स्वभावाचे यथार्थ चित्रण दिसून येते. आदर्श वर्तन, नीतिमूल्ये शिरोधार्य मानून आणि त्याच प्रमाणे आचरण करण्याच्या निश्चयाने धर्मयुद्धाला सिद्ध झालेले वीर, युद्धाची सुरुवात होताच युद्ध जिंकणे, शत्रूंवर मात करणे हेच एकमेव लक्ष्य नजरेसमोर ठेवून वर्तन करताना दिसतात. आदर्श नीतिमूल्याचे गोडवे नेहमीच गायले जातात परंतु वेळप्रसंगी परिस्थितीवर मात करण्याच्या बहाण्याने ती नीतिमूल्ये बाजूला सारलेली दिसून येतात. शत्रू अन्यायी आहे, दुराचारी आहे अशी कारणे सांगून प्रसंगी नीतिनियम पायदळी तुडवले जातात. 

पितामह भीष्म धारातीर्थी होऊन रणांगणापासून दूर झाले होते आणि सेनापतिपदाची जबाबदारी गुरुवर्य द्रोणाचार्याकडे सोपविण्यात आलेली होती. गुरु द्रोणांनी त्यांचे युद्धकौशल्य वापरून पांडव सेनेचे खूपच नुकसान केले होते. अर्जुन आणि द्रोण अजूनही समोरासमोर आलेलेच नव्हते, द्रोणांच्या सारथ्याने त्यांचा रथ नेहमीच अर्जुनाच्या रथापासून दूर राहील याची काळजी घेतली होती. युद्धामध्ये द्रोणपुत्र अश्वत्थामा देखील सामील झालेला होता. अर्जुनाव्यतिरिक्त ब्रह्मास्त्र विद्या अवगत असलेला तोच एक योद्धा होता. त्या दोघांव्यतिरिक्त कर्णाकडेही ब्रह्मास्त्राचे ज्ञान होते परंतु तो तर शापित होता. कौरव सेनेमधील गजदळामध्ये एक हत्ती होता, त्याचे नाव देखील अश्वत्थामा होते. रणक्षेत्रावरील रणधुमाळीमध्ये अश्वत्थामा हत्तीचा कुणाच्यातरी वज्राने वेध घेतला आणि तो धराशायी झाला. सर्वत्र वार्ता पसरली (किंवा पसरवली गेली असेल कदाचित ) अश्वत्थामा मृत्यू पावला. गुरुद्रोणांपर्यंत ती वार्ता पोहोचली आणि प्रिय पुत्राच्या काळजीने त्यांच्या काळजाने ठाव सोडला. "मन चिंती ते वैरी न चिंतती" असे म्हणतात ते अगदी खरे आहे. द्रोणाचार्य ज्ञानी होते, अनुभवी सेनानी होते परंतु पुत्राच्या चिंतेने त्यांना त्यांच्या जबाबदारीचा जणू विसर पडला होता. ज्याला त्याला ते एकच प्रश्न विचारत होते मृत्यू झाला तो अश्वत्थामा गज होता की त्यांचा पुत्र अश्वत्थामा? समाधानकारक उत्तर त्यांना मिळतच नव्हते, युद्धाच्या गर्दीत कुणालाच नक्क्की काय घडले ते माहिती नव्हते. 

पांडवांच्या शिबिरामध्ये ती वार्ता पोहोचली होतीच आणि मृत्यू झाला तो हत्ती होता हे सुद्धा कळलेले होते. श्रीकृष्णांना परिस्थितीचे तात्काळ आकलन झाले होते आणि दूरदृष्टीने यापुढे काय घटना घडतील हेही समजलेले होते. त्यांनी धर्मराजाबरोबर सल्लामसलत केली आणि काय करायचे तेही समजावले होते. द्रोणाचार्याचे समाधान होऊ शकेल असे उत्तर त्यांना कुणी देऊ शकत नव्हते म्हणून गुरु द्रोण यांनी धर्मराजाच्या रथासमोर रथ नेण्याची सारथ्याला आज्ञा केली. धर्मराजा समोर दिसताच द्रोणांनी त्याला विचारले, 

"हे धर्मराजा, अश्वत्थाम्याच्या मृत्यूची वार्ता मला मिळाली आहे, मृत झालेला हत्ती होता? का माझा पुत्र होता? ते मला सांग". 

धर्मराजाची कीर्ती अशी होती की शत्रुसेनेचे सेनापतीसुद्धा त्याच्याच सांगण्यावर विश्वासण्यास तयार होते. धर्मराजा काही क्षण अडखळला, प्रत्यक्ष गुरुदेव त्याला प्रश्न विचारीत होते आणि खरे उत्तर माहिती असूनही तो ते सांगणार नव्हता. गुरुद्रोणांचा पराक्रम रोखण्यासाठी त्यांना रणातून बाजूला हटविणे आवश्यक होते, जे फक्त अर्जुन करू शकत होता. परंतु गुरुदेवांवर बाण चालविण्यास अर्जुन कचरत होता, या सर्व परिस्थितीचे भान धर्मराजाला होतेच. काही क्षण त्याने त्याची नैतिकता बाजूला सारली आणि म्हणाला, "अश्वत्थामा हतो नरो वा कुंजरो वा". याचा अर्थ अश्वत्थाम्याच्या मृत्यू झाला आहे पण तो नर होता की गज (माहिती नाही). हे बोलताना देखील "नरो वा कुंजरो वा" हे शब्द अगदी हलक्या आवाजात उच्चारले होते जे बहुदा युद्धाच्या गदारोळामध्ये द्रोणांनी ऐकलेच नसावेत. द्रोणांवर वज्राघात झाला होता, धर्मराजा कधीही असत्य भाषण करणार नाही यावर त्यांचा पुरेपूर विश्वास होता. निराश झालेल्या द्रोणांनी शस्त्रे खाली ठेवली, प्रियपुत्राच्या मृत्यूचा आघात त्यांना सहन करता येत नव्हता, युद्ध, जय, पराजय यातील काहीच त्यांना महत्त्वाचे वाटत नव्हते. श्रीकृष्णांनी त्याचवेळेस अर्जुनाचा रथ द्रोणांच्या समोर नेला. शोकाकुल अवस्थेमधे असलेल्या द्रोणांवर बाण चालवण्यास अर्जुनाने नकार दिला. श्रीकृष्णांनी अनेकप्रकारे त्याची समजूत काढली आणि अखेर अर्जुनाच्या बाणांनी द्रोणांचा वेध घेतला. कसलाही प्रतिकार न करता द्रोणाचार्यांनी रणांगणावर मृत्यू स्वीकारला होता. 

ज्येष्ठ पांडव युधिष्ठिर याला धर्मराज म्हणून संबोधिले जाते कारण संपूर्ण आयुष्यात त्याने कधीही अनैतिक वर्तन केले नाही. त्याचे आचरण नेहमीच धर्माला अनुसरूनच, नीती-नियमांचे काटेकोर पालन करूनच केलेले असे. द्यूतक्रीडेमध्ये नियमभंग, वचनभंग होऊ नये म्हणून पत्नीचे वस्त्रहरण होत असताना विरोध न करता मस्तक झुकवून, हात बांधून तो उभा राहिला होता. धर्मराजा आदर्श पुत्र, बंधू , पती आणि राज्यकर्ता होता. सर्वजण, अगदी शत्रुपक्ष देखील त्याच्या शब्दावर डोळे झाकून विश्वास ठेवीत होते. पण युद्धसमयी त्याची नैतिकता किंचित ढळली आणि स्वर्गाचे दरवाजे त्याच्यासाठी कायमचे बंद झाले होते. 

हा एकच प्रसंग होता जेव्हा धर्मराजाने गुरुदेवांना अर्धसत्य सांगितले. युधिष्ठिराला पूर्णसत्य माहिती होते परंतु ते माहिती नाही असे दाखवून त्याने अर्धीच माहिती सांगून गुरुदेवांची दिशाभूल केली होती. पूर्णसत्य माहिती असताना अर्धसत्य सांगणे म्हणजे असत्य कथन ज्याच्या परिणामस्वरूप पांडवसेनेसाठी काळ बनलेले युद्धकुशल, पराक्रमी सेनानी द्रोणाचार्य मृत्यूमार्गे निघून गेले आणि पांडवांच्या विजयाचा मार्ग निष्कंटक झाला होता. 

द्रोण पराजयाचा प्रसंग वाचत / ऐकत असताना साहजिकच काही प्रश्न उद्भवतात --

-- गुरु द्रोण हे कौरवांचे सेनापती होते. खरी, खात्रीशीर माहिती मिळविण्याची साधने त्यांना उपलब्ध होती. असे असताना त्यांनी शत्रुपक्षातील प्रमुख योद्ध्याच्या बोलण्यावर विश्वास का ठेवला असेल? 

सदा "सत्यवचनी" असा युधिष्ठिराचा लौकिक होता हे खरे आहे, परंतु युद्धकाळामध्ये देखील शत्रुसेनेच्या प्रमुखावर असा विश्वास दाखविणे योग्य होते का? 

-- गुरु द्रोण जेव्हा निराश होऊन, दुःखभराने सर्वांना अश्वत्थाम्याच्या मृत्यूविषयी विचारणा करीत होते तेव्हा कौरवसेनेतील कुणीही जबाबदारीने आवश्यक माहिती मिळवून त्यांचे समाधान का केले नसावे? 

-- द्रोणाचार्य कौरव सेनेचे नेतृत्व करीत होते आणि म्हणून त्या दिवसाचे युद्ध संपल्यानंतर माहितीची शहानिशा करणे अधिक योग्य ठरले नसते का? पुत्र सुखरूप आहे? का नाही? ते त्यांना कळले असतेच, मग त्यांनी धर्मराजाच्या शब्दावर विसंबून मृत्यू का स्वीकारला असेल ? 

-- द्रोण हे कौरव आणि पांडवांचे गुरु असले तरी पांडवांविषयी त्यांना अधिक सहानुभूती होती हे सत्य होते. अर्जुन त्यांचा प्रिय शिष्य होता आणि त्याचा पराभव होणे म्हणजे त्यांनी दिलेल्या ज्ञानाचा पराभव असे झाले असते. परंतु ते कौरवांचे एकनिष्ठ सेनानी असल्याने कर्तव्यात कसूर करणे त्यांना शक्य नव्हते म्हणून त्यांनी मृत्यू स्वीकारला असेल का ? 

-- सर्वात महत्त्वाचे, अश्वत्थामा चिरंजीवी होता/आहे असे म्हणतात. त्याच्या कपाळावर जन्मतः एक मणी होता ज्यायोगे त्याला काही सिद्धी प्राप्त होत्या (म्हणे). गुरु द्रोणांना त्यांच्या पुत्राबद्दलचे हे सत्य माहिती नसेल का? चिरंजीवी असलेल्या अश्वत्थाम्याचा मृत्यू होऊच शकत नाही हे त्यांना माहिती नव्हते का? 

असे सर्व प्रश्न अनुत्तरित आहेत, सत्य एकच आहे की पुत्रनिधनाच्या दुःखात द्रोणांनी मृत्यूला कवटाळले होते. एका महान योद्ध्याचा असा दुःखद अंत झालेला होता. असत्य भाषणाचे पाप धर्मराजाला भोवले होते आणि त्याला स्वर्गामध्ये स्थान मिळाले नाही. 

धर्मराजाच्या कृतीचे समर्थन करताना काहीजण म्हणतात, 

-- धर्मराज म्हणवून घेणाऱ्या युधिष्ठिराने जाणूनबुजून अर्धसत्य उत्तर दिले होते. धर्मराजाला नैतिक-अनैतिक, योग्य- अयोग्य या सर्वांचे उत्तम ज्ञान होते. द्रोणाचार्यामूळे पांडव सेनेचे नुकसान होत होते. एक राजा आणि सेनानी या नात्याने शत्रुपक्षाचा पराजय करणे ही त्याची जबाबदारी होती, म्हणून त्याने द्रोणांसमोर पूर्णसत्य कथन केले नाही आणि युद्धात सर्वकाही क्षम्य असते. 

अर्थात हा तर्क अजिबातच योग्य वाटत नाही.

युधिष्ठिराच्या सद्सद्विवेक बुद्धीने अर्धसत्य सांगून दिशाभूल करणे कदापिही धर्मसंमत नाही असे सांगितले नाही का? युधिष्ठिर स्वतः चक्रवर्ती सम्राट होता, कुणाच्या सांगण्यावरून (आणि काही लाभ मिळविण्याकरता) जर तो प्रत्यक्ष गुरुदेवांसमोर असत्य भाषण करत असेल तर धर्म, नीती, न्याय या शब्दांना काही अर्थच राहत नाही. 

-- काहीजण सांगतात धर्मराजाने असत्य उत्तर दिलेच नाही, त्याने असे म्हणलेच नाही की द्रोणपुत्र अश्वत्थाम्याचा मृत्यू झाला आहे, त्याने सांगितले मृत्यू पावला तो हत्ती का नर माहिती नाही. 

पण हे सुद्धा असत्यच आहे ना? युधिष्ठिराला माहिती होते की मरण पावला तो हत्ती होता, द्रोणपुत्र सुखरूप आहे ही माहिती त्याने लपविली. पूर्णसत्य माहिती असूनही सांगितले नाही, अर्धसत्य सांगून द्रोणांची दिशाभूल केली. असे करणे आदर्श नैतिकतेच्या चौकटीमध्ये बसत नाही. स्वर्गारोहण प्रसंगी धर्मराजा स्वर्गाच्या द्वारापर्यंत पोहोचला आणि त्याच्यासमोर स्वर्गाचे द्वार बंद झाले. पापपुण्याचे समर्थन मानवाने केले तरी ते ईश्वरसंम्मत असेलच असे नाही. कारण परिस्थिती काहीही असो, पाप हे पाप म्हणूनच नोंदवले जाते हेच त्रिवार सत्य आहे. 

***