महाभारत कथा (४ २)

कुरुक्षेत्रावर घडलेल्या युद्धाचे वर्णन धर्मयुद्ध असे केले जाते, धर्मयुद्ध म्हणजे युद्धाच्या नियमानुसार, शत्रूवरदेखील अन्याय होणार नाही अशा रितीने केलेले युद्ध. परंतु महाभारतामधील त्या युद्धकाळामध्ये अनेकवेळा नियमांचे उल्लंघन होताना दिसते. धर्म, न्याय , नीतिमत्ता यांच्यापेक्षा सत्तालालसा आणि युद्ध जिंकण्याची ईर्ष्या अधिक प्रभावशाली ठरतात.

कौरव आणि पांडव तुल्यबळ होते. कौरवांकडे भीष्म, द्रोण, कर्ण यासारखे धुरंधर योद्धा आणि कुशल सेनानी होते. भारतामध्ये कुरु साम्राज्याची प्रतिष्ठा होती आणि म्हणून युद्धामध्ये अनेक राजे, महाराजे कौरवांच्या सहाय्यार्थ ससैन्य सामील झाले होते. हस्तिनापूर आणि इंद्रप्रस्थ साम्राज्याची साधन संपत्तीवर कौरवांचे स्वामित्व होते. हस्तिनापूरच्या साम्राज्यावर जन्मसिद्ध हक्क असल्याचा दावा दुर्योधन करीत होता. शकुनीमामा दुर्योधनाला सत्ताधीश करण्याची स्वप्ने बघत होता, आणि सूर्यपुत्र कर्णाच्या बुद्धीवर सूड आणि द्वेषभावनेचे भावनेचे वर्चस्व होते. अमात्य विदुरांचे अनुभवी द्रष्टे बोल ऐकण्याच्या मन:स्थितीत कुणीच नव्हते.

पांडवांची परिस्थिती थोडी वेगळी होती. पांडवांकडे स्वतःचे राज्य, सैन्य आणि अन्य साधने नव्हती कारण ते १२ वर्षाचा वनवास आणि एक वर्षांचा अज्ञातवास पूर्ण करून परतलेले होते. पाचही पांडव युद्धकुशल आणि अनेक उत्तम गुणांनी परिपूर्ण होते. पाचही बंधूंमध्ये एकोपा अखंड राहील याकरता द्रौपदी जागरूक होती. पांडवांप्रती सहानुभूती असणारेही अनेक राज्यकर्ते होते. आणि सर्वात महत्त्वाचे म्हणजे स्वतः चक्रपाणी श्रीकृष्ण पांडवांचे सहाय्यकर्ते होते. 

महाभारत कथेमध्ये कौरव पक्षाचे चित्रण नेहमी काळ्या रंगामध्ये केलेले आहे. कौरव अन्यायी होते तर पांडव सहनशील होते. कौरव उद्दाम, उन्मत्त, लालची तर पांडव विनम्र, निगर्वी आणि चारित्र्य संपन्न होते. पांडव अनाथ होते, एकाकी, विधवा कुंतीमातेवर त्यांच्या संगोपनाची जबाबदारी होती. पांडवांचे सुरुवातीचे बालपण रानावनात, दैन्य आणि कष्टामध्ये व्यतीत झाले होते. प्रौढावस्थेत विविध कारणांनी त्यांना खूप मोठा काळ वनवास भोगावा लागला होता. पांडवांची बाजू नेहमीच सत्याची आणि न्यायाची होती असेच चित्रण दिसते ते बहुतांशी खरे आहे. गुणवत्तेमध्ये पांडव नेहमी सरस सिद्ध झालेले होते, पांडवांनी स्वतःहून कधीच कौरवांची कुरापत काढली नव्हती हे देखील सत्य आहे. कुरुक्षेत्रावरील युद्धप्रसंगापर्यंत पांडव नेहमीच अन्याय आणि त्रास सहन करणारे आणि कौरव म्हणजे छळवादी असेच चित्र दिसते. 

या भावंडांच्या स्वभावातील तफावत इतकी ठळकपणे दिसून येते त्याचे कारण त्यांच्या परिस्थितीमध्ये असावे. युधिष्ठिर, भीम, अर्जुन, नकुल आणि सहदेव हे जरी पंडुपुत्र म्हणून ओळखले जात असले तरी पंडुराजा त्यांचे जन्मदाते पिता नव्हते हे सत्य आहे. पाचही पांडव (आणि कर्ण) दैवी अंश होते हे सर्वांना माहिती असणे शक्य आहे. पांडवांचा हस्तिनापुरामध्ये प्रवेश होईपर्यंत दुर्योधन हाच युवराज आणि भावी सम्राट आहे असे समजले जात होते. परंतु पांडवांच्या, विशेषतः युधिष्ठिराच्या आगमनाने परिस्थिती पूर्णतः बदलली होती, ज्येष्ठतेनुसार युधिष्ठिर सिंहासनाचा वारस होता. हा बदल स्वीकारणे दुर्योधन, दुःशासन, शकुनीमामा इत्यादींना कठीण होतेच. स्वतः धृतराष्ट्र आणि गांधारी देखील या सत्याला सहमत होऊ शकत नव्हते. पुत्रप्रेम आणि सत्तालालसा यामुळे पांडवांचे न्याय्य हक्क देण्याची त्यांची तयारी नव्हती. दुर्योधनाच्या पांडवांविषयी असलेल्या द्वेषाला खतपाणी मिळत गेले ज्याचे पर्यवसान अखेर युद्धामध्ये झाले आणि सर्व कुरुवंश संपुष्टात आला. 

गुरु द्रोणांच्या मृत्यूनंतर कौरव पक्ष कमकुवत झालेला होता. भीष्म, द्रोण सैन्याचे श्रद्धास्थान होते, ते अग्रभागी असताना सैनिक त्यांच्याकडून प्रेरणा घेऊन वीरश्रीने युद्ध करीत. भीष्म आणि द्रोण रणांगणावर धराशायी झाले होते त्यामुळे सैन्याची निर्नायकी अवस्था झाली होती. त्या दोन्ही सेनानायकांच्या अनुपस्थितीत दुर्योधनाने कर्णाला सेनापतिपदाचा सन्मान दिला होता. कर्ण शूर योद्धा होता अनेक उत्तम गुणांनी युक्त असा सूर्यपुत्र होता. रथशाळेमध्ये कार्यरत असणाऱ्या अधिरथाने त्याचा प्रतिपाळ केला होता आणि म्हणून त्याला नेहमीच सूतपुत्र म्हणून हिणवण्यात आले होते. थोर योग्यता असूनही नेहमी दुय्यम स्थान स्वीकारावे लागले होते. अशा परिस्थितीमध्ये दुर्योधनाने त्याला अंगदेशाचे राज्य बहाल केले आणि दरबारामध्ये मानाचे स्थान दिले. त्याला मानसन्मान बहाल करणाऱ्या दुर्योधनाप्रती कर्ण नेहमीच कृतज्ञ राहिला होता. स्वतः श्रीकृष्णांनी त्याचे जन्मरहस्य सांगून त्याला सम्राटपद लाभेल असे वचन दिले होते पण कर्णाने ते नाकारले होते. कर्ण स्वाभिमानी होता आणि दीर्घद्वेषीसुद्धा होता. दुर्योधनाहून काकणभर अधिकच पांडवांचा तो द्वेष करीत असे. युद्धाचे पहिले अकरा दिवस कर्ण युद्धभूमीपासून दूर होता. कर्ण महारथी होता परंतु शापित होता. त्याच्याकडे ब्रम्हास्त्रविद्या होती आणि सूर्यदेवांनी बहाल केलेली जन्मजात कवचकुंडले त्याच्यापासून हिरावली गेलेली होती. युद्धामध्ये त्याच्या पुत्रांचा मृत्यू झालेला होता आणि ते दुःख बाजूला सारून त्याला सेनेचे नेतृत्व करायचे होते. 

सूर्योदय होताच युद्धाला प्रारंभ झाला. कर्णाने त्याचे ज्ञान आणि कौशल्य वापरून व्यूहरचना केली होती. द्रोणांच्या मृत्यमुळे सेनेचे मनोधैर्य खचलेले होते आणि अशा परिस्थितीत सैन्याचे नेतृत्व करणे ही एक कसोटीच होती. द्रोणपुत्र अश्वत्थाम्याला त्याच्या पित्याच्या मृत्यूची वार्ता मिळालेली होतीच. त्यांच्या मृत्यूचा सूड घेण्याची ईर्ष्या मनाशी बाळगूनच तो दुसऱ्या दिवशी युद्धात सामील झालेला होता. त्याच्या मनात दुःख होतेच, त्याहूनही अधिक क्रोध होता. पांडवांचा सर्वनाश करण्याचा त्याने निश्चयच केलेला होता. त्याने त्याच्याकडे असलेल्या ब्रम्हास्त्राचा प्रयोग पांडव सेनेनवर करण्याचे ठरवले होते. दुर्योधन, कर्ण आदींनी त्याला थांबविण्याचा प्रयत्न केला जो विफल झाला होता. ब्रम्हास्त्राचा प्रयोग करण्याची ती योग्य वेळ नाही असे त्या दोघांचे मत होते. परंतु अस्वत्थाम्याने त्या सल्ल्याकडे दुर्लक्षच केले होते. 

श्रीकृष्णासारखा चाणाक्ष आणि धोरणी सारथी सारथी अर्जुनाला लाभलेला होता. श्रीकृष्णाने शस्त्र हाती न घेता पांडव सेनेला विजयाच्या समीप आणलेले होते. त्या दिवशी श्रीकृष्णाने जाणूनबुजून अर्जुनाचा रथ सैन्याच्या अग्रभागी न आणता खूप दूर चालवलेला होता. द्रोणवधाचा काहीतरी परिणाम होणारच याची त्यांना जाणीव होती आणि ती खरी होती. अश्वत्थाम्याने मृतपित्याचे स्मरण करून ब्रम्हास्त्राचा प्रयोग सुरू केला होता, आता पांडवांचा विनाश अटळ होता. कुरुक्षेत्रीच्या रणाचे वर्णन करणारे महामंत्री संजय, युद्धवार्ता ऐकणारे सम्राट धृतराष्ट्र आणि अमात्य विदुर होणाऱ्या विनाशाच्या कल्पनेने धास्तावले होते. 

ब्रह्मास्त्र एक विनाशकारी अस्त्र होते आणि त्याचा प्रतिकार करू शकणारे अस्त्र हे ब्रम्हास्त्रच असणार होते. अर्जुनाकडे देखील ब्रह्मास्त्र होते आणि आता त्याचा वापर करण्याची वेळ आलेली होती. सर्वनाश टाळण्यासाठी एकमेव मार्ग अर्जुनाच्या हाती होता आणि त्याने त्याचा उपयोग करणे अपरिहार्य होते. ब्रह्मास्त्र एक वैशिष्ट्यपूर्ण आणि विनाशकारी अस्त्र होते ज्याचा प्रयोग एकदाच करणे शक्य होते. ब्रह्मास्त्र विद्या अवगत असणारे जे मोजके वीर होते त्यांच्यापैकी कुणीही त्याचा आजवर प्रयोग केलेला नव्हता. अश्वत्थाम्याने सोडलेल्या ब्रम्हास्त्राचा वेध घेण्यासाठी अर्जुन सिद्ध होताच. त्याने मनोमन गुरुवर्याचे स्मरण केले आणि ब्रम्हास्त्राचा प्रयोग केला. अर्जुनाने सोडलेले अस्त्र वेगाने मार्ग आक्रमीत होते, अश्वत्थाम्याचे अस्त्र पांडव सेनेपर्यंत पोहोचण्याच्या आधीच अर्जुनाच्या अस्त्राने त्याचा वेध घेतला होता. खूप मोठा स्फोट झाला, सर्वत्र धूम्राचे लोट उसळत होते, आकाशातून जणू अग्निवर्षाव होत होता, अनेक विजा एकाचवेळी चमकत असल्याचा भास होत होता आणि काही काळानंतर तो प्रलय मंदावला, नष्ट झाला. द्रोनपुत्र अश्वथाम्याने क्रोधाधिन होऊन एक अमोलिक अस्त्र विफल केले होते, परंतु अर्जुनालाही अस्त्राचा प्रयोग करावा लागला होताच, हे यश देखील काही थोडके नव्हते. 

***