महाभारत कथा (४ ४ )

कर्णाच्या मृत्यूची वार्ता मिळाल्यानंतर दुर्योधन निराश झाला होता. कर्णाच्या मृत्यूने युद्ध जिंकण्याची शेवटची आशा संपुष्टात आलेली होती. मोठ्या गर्वाने आणि आत्मविश्वासाने सुरू केलेल्या युद्धामध्ये कौरवांचा पूर्ण पराभव झाला होता हे त्रिवार सत्य होते. पांडवांना दुर्बळ, कमकुवत समजण्यात मोठी चूक झालेली होती. दुर्योधनाचे सर्व बंधू, पुत्र, ज्येष्ठ सेनानी आणि इतर प्रमुख राजे यांचा मृत्यू झालेला होता. असे असले तरीही पांडवांसमोर शरणागती पत्करून जीवदान देण्याची याचना करणे दुर्योधनाला नामंजूर होते. 

दुर्योधनाने सदैव पांडवांविषयी द्वेष जोपासला होता, त्यांच्याविषयी वैरभावना बाळगली होती. कौरवांच्या सामर्थ्याचा त्याला गर्व होता आणि पांडवांविषयी तुच्छतेची भावना होती. त्याने अनेक कटकारस्थाने केली त्यामध्ये त्याचे प्रमुख साथीदार होते शकुनीमामा आणि कर्ण. त्याने वेळोवेळी पांडवांचा अपमान केला, कपट करून त्यांचे राज्य हिरावून घेतले, भरदरबारात त्यांना गुलाम संबोधून त्यांच्या समक्ष त्यांच्या पत्नीची विटंबना करण्याचाही प्रयत्न केला होता. आतामात्र परिस्थिती पूर्णतः पालटलेले होती, दुर्योधन एकाकी आणि असहाय्य्य होता. द्रौपदीला दुःशासनाने बळजबरीने दरबारात ओढत आणले त्या वेळेस तिची अवस्थादेखील अशीच दयनीय होती. परंतु द्रौपदीला चक्रपाणी श्रीकृष्णाचे संरक्षण लाभले होते, दुर्योधनाचा मात्र कुणीही रक्षणकर्ता नव्हता. पांडवांकडे क्षमायाचना करून जीवनदान मागण्याची कल्पना त्याच्यासाठी असह्य होती. दुर्योधन क्षत्रिय होता, हस्तिनापूर साम्राज्याचा युवराज होता, त्यामुळे आश्रितासारखे शरणागत आयुष्य जगण्यापेक्षा मृत्यू पत्करणे चांगले असे त्याला वाटत होते. 

दुर्योधनाने सर्वस्व गमावले होते आणि आता त्याचे कारस्थानी मन भयशंकित झालेले होते. त्याला भीमाच्या प्रतिज्ञेची आठवण येत होती, दुःशासनाचा मृत्यू कसा झाला ते स्मरत होते. संपूर्ण विजयानंतरही भीमाचे समाधान झालेले नसणारच आणि तो दुर्योधनाला शोधीत असणार असेच त्याला वाटत होते .. आणि ते खरेही होते. 

दुर्योधनाला त्याचा मृत्यू स्पष्ट दिसत होता. त्याने त्याचे सर्व सैन्य, सेनापती गमावले होते. दुर्योधन स्वतः योद्धा होता, गदायुद्धामध्ये प्रवीण होता श्रीकृष्णाचे ज्येष्ठ बंधू बलराम त्याचे गुरु होते. परंतु त्याचा विरोधकही तितकाच शक्तिशाली आणि उत्तम योद्धा होता. भीमाला युद्धामध्ये हरविणे अवघड होते आणि आता तर त्याच्या मस्तकामध्ये केवळ सूड होता, द्रौपदीच्या अपमानाचा त्याला बदला घ्यायचा होता. दुःशासनाला भीमाने कसे ठार मारले ते सर्वज्ञात होते. 

महासती गांधारीला तिच्या पुत्राची मनोवस्था समजत होती. महाराणी गांधारी थोर शिवभक्त होती, पतिव्रता होती. जन्मांध असलेल्या पतीच्या नशिबी जे सुख नाही ते तिनेसुद्धा नाकारले होते आणि  नेत्रांवर वस्त्र बांधून तिने आजन्म अंधत्वाचा स्वीकार केला होता, तिच्या पतिनिष्ठेला तोड नव्हती. पण तिला पुत्र हिताचा विचार करताना स्वकर्तव्याचे मात्र विस्मरण झालेले होते. कुरुसाम्राज्याची ती अभिषिक्त सम्राज्ञी होती. प्रजाहिताचे रक्षण करणे तिचे प्रथम कर्तव्य होते. तिनेमात्र पुत्रमोहाने अन्यायाला आशीर्वाद दिले होते. पुत्र दुर्योधन आणि बंधू शकुनी यांच्या कट, कारस्थानांना अभय दिले होते. त्या सर्व कुकर्माची आता इतिश्री झालेली होती. युद्धामध्ये तिचे सर्व पुत्र, पौत्र, जामात, बंधू, अनेक आप्तजन आणि हितैषी मृत्यू पावले होते. शंभर पुत्रांपैकी एकमेव  दुर्योधन जीवित होता आणि त्याच्या प्राणांचा रक्षणकर्ता कुणीही नव्हता. गांधारीचे मातृहृदय पुत्राच्या काळजीने व्यथित झालेले होते. अखेर गांधारीने तिच्या दैवीशक्तीचा वापर करून दुर्योधनाला एक संरक्षक कवच देण्याचे निश्चित केले ज्यायोगे त्याचे प्राण निश्चितच वाचले असते. गांधारीची शिवभक्ती, साधना आणि पतिनिष्ठा यांच्या योगाने तिच्या दृष्टीमध्ये अनोखी, दैवी शक्ती होती आणि त्याच दैवीशक्तीच्या मदतीने ती तिच्या पुत्राचे रक्षण करणार होती. 

-- या कथेमध्ये दिव्यशक्ती, साधना वगैरेंचे उल्लेख आहेत. गांधारीचे चक्षू चमत्कारी शक्ती असलेले होते असे म्हणले आहे. याचा अर्थ काय असावा कळत नाही परंतु तिच्याकडे असे काहीतरी सामर्थ्य नक्कीच होते जे वापरून ती दुर्योधनाचे रक्षण करू शकत होती. 

-- गांधारीने दुर्योधनाला संरक्षक कवच दिले म्हणजे नक्की काय केले असावे? याबद्दल काही तर्क करता येत नाही कारण त्याबाबतचे फारसे स्पष्टीकरण कथेमध्ये नाही. दैवीशक्तीचा चमत्कार असेच वर्णन केलेले ढळते. 

-- पूर्वी पुत्रजन्माच्या समयी गांधारीला मिळालेल्या दैवी वरदानाचा उल्लेख आढळतो. (भगवान शिवशंकरांनी गांधारीच्या भक्तीने प्रसन्न होऊन एक तेजस्वी रत्न तिला दिले होते. त्या रत्नामध्ये प्रखर तेज सामावलेले होते,  काही काळानंतर त्या रत्नाचा स्फोट झाला. त्या तेजस्वी रत्नाचे शंभर तुकडे झाले आणि त्यातून  शंभर पुत्र जन्मले. ते म्हणजेच गांधारीचे शतपुत्र कौरव. अशी ती कथा आहे)  परंतु त्यानंतर कधीही गांधारीच्या या दैवी शक्तीची कोणतीही कथा आढळत नाही. 

-- युद्ध समाप्तीनंतर पराभूत झालेल्या आणि सर्वस्व गमावलेल्या पुत्राचे रक्षण करणे गांधारीला जरुरीचे वाटत असणार म्हणून ती तिच्या दैवी वरदानाचा वापर करणार होती. 

गांधारीने दुर्योधनाला शुचिर्भूत होऊन पहाटेच्या शुभसमयी वस्त्रविरहित अवस्थेमध्ये तिच्यासमोर येण्यास सांगितले होते. गांधारीने तिच्या विवाहासमयी नेत्रांवर वस्त्राची चिंधी बांधली होती ती आजतागायत कधी दूर केली नव्हती, पण आज ती ते करणार होती. 

या सर्व घटनांची श्रीकृष्णांना माहिती आहे, कशी? ते कळत नाही. 

-- कदाचित त्यांचे गुप्तहेर सर्वत्र कार्यरत असतील.

-- कदाचित कौरवांकडे कुणी घरभेदी असतील (म्हणजे आतल्या गोटातील बातम्या बाहेरच्यांना पुरवणारे ) 

-- किंवा (हे शेवटचे कारण सर्वमान्य आहे ) श्रीकृष्ण हे सर्वज्ञ होते, अंतर्ज्ञानी होते. त्यामुळे त्यांच्यापासून काही गुपित राहू शकत नव्हते. 

मातेच्या आज्ञेनुसार सूर्योदयापूर्वी, पहाटेच्या वेळेस दुर्योधन शुचिर्भूत होऊन निघाला होता .. निर्वस्त्र. त्याच वेळी तिथे कुणीतरी आले .. ते होते प्रत्यक्ष श्रीकृष्ण. 

-- श्रीकृष्ण दुर्योधनासमोर स्व-स्वरूपात आले होते? का वेषांतर करून आले होते? ते कळण्यास मार्ग नाही. स्व-स्वरूपात ते आले असतील तर दुर्योधन त्यांना त्याच्या उद्देशाची माहिती का देईल? कारण श्रीकृष्ण तर शत्रुपक्षातील एक प्रमुख व्यक्ती होते आणि कौरवांच्या पराभवाचे शिल्पकारही तेच होते. 

दुर्योधन ज्या अवस्थेत होता त्याबद्दल श्रीकृष्णांनी त्याची चेष्टा केली. दुर्योधनाला देखील तो प्रकार काहीसा लाजिरवाणा वाटत असावा कारण गांधारी जरी त्याची माता होती तरी तो काही लहान बालक नव्हता. श्रीकृष्णांनी दुर्योधनाला त्याच्या त्या अवताराचे प्रयोजन विचारले आणि दुर्योधनाने ते त्यांना सांगितले. 

-- हे जरा आश्चर्यकारक वाटते. श्रीकृष्ण स्वतःच्याच रूपात तिथे आले असतील तर दुर्योधनाने त्याच्या शत्रूला त्याचे गुपित का सांगितले असेल ? 

-- श्रीकृष्ण वेषांतर करून आले असतील तरी तोच प्रश्न येतो, एखाद्या परक्या व्यक्तीला युद्धसमय असताना इतक्या अंतर्गत, व्यक्तिगत आणि महत्वाच्या कार्याबद्दल दुर्योधनाने माहिती का द्यावी? 

पण काहीही असो .. दुर्योधनाने गांधारीच्या वरदानाविषयी सांगितले. गंभीर होत श्रीकृष्ण म्हणाले, मातेच्या आज्ञेचे पालन केलेच पाहिजे, तुझी माता, गांधारी महान पतिव्रता आहे, शिवभक्तही आहे. तिने नक्कीच तुझे कल्याण करण्याचे योजले असणार पण तुला जर संकोच वाटत असेल तर पर्णपुष्पांनी तयार केलेले उत्तरीय तुझ्या कटीभोवती वेढून घे .. म्हणजे तू वस्त्र परिधान केले असेही होणार नाही, तुझ्या मातेच्या आज्ञेचे पालन सुद्धा होईल. 

दुर्योधनाला हा उपाय योग्य वाटला आणि त्याने गांधारीच्या महालामध्ये प्रवेश केला. दुर्योधनाची चाहूल लागताच, दुर्योधन आला आहे याची गांधारीने खात्री करून घेतली, सर्व सेवक सेविकांना दूर जाण्यास सांगितले आणि स्वतःच्या हातांनी नेत्रावरील वस्त्राची गाठ सोडवली. अनेक वर्षांनी तिच्या नेत्रांना प्रकाश दिसत होता. पहाटेच्या धूसर प्रकाशात दुर्योधन तिच्यासमोर उभा होता. शंभर पुत्रांची माता असूनही आजवर तिने तिच्या एकाही पुत्राचे रूप पाहिलेले नव्हते. गांधारीच्या नेत्रांमध्ये तपस्येचे तेज होते आणि त्या तेजाने तिने तिच्या पुत्राला झाकले होते. काही क्षण फक्त, तिने क्षणार्धात पुन्हा डोळ्यांवर पट्टी बांधली आणि निराशेनं दुर्योधनाला म्हणाली, तू जीवित राहण्याची शेवटची संधी गमावली आहेस. 

दुर्योधनाला जी भीती होती तसेच घडले होते, भीम दुर्योधनाच्या शोधात आकाश-पाताळ एक करीत होता. कौरवसेना हतबल होती, त्यांच्या सर्व शूर सेनानायकांना वीरगती प्राप्तं झालेली होती. दुर्योधन  रणभूमीपासून दूर, अरण्यातील एका तळ्यामध्ये लपला होता. भीम आणि त्याच्यासह सर्व पांडव दुर्योधनाला शोधत होते. अखेर सर्वजण त्या तळ्याकाठी आले जिथे दुर्योधन लपून बसलेला होता. श्रीकृष्णांनी त्याला बाहेर येण्यास सांगितले, त्यांनी त्याला क्षात्रधर्माची आठवण करून दिली. त्यांनी सांगितले की अनंतकाळापर्यंत तो तळ्यामध्ये राहू शकणार नाही, कधी ना कधी त्याला सत्याला सामोरे जावेच लागेल. श्रीकृष्णांनी आश्वासन दिले पांडव धर्मयुद्ध करणारे आहेत आणि एकाकी योध्दयाला घेरून ठार मारणार नाहीत (जसे कौरव योद्ध्यांनी अभिमन्यूला मारले होते). ते त्याला युद्धाची संधी देतील आणि एकटा भीमच त्याच्याबरोबर द्वंद्वयुद्ध करेल. 

श्रीकृष्णांच्या बोलण्याने आश्वस्त होऊन दुर्योधन तळ्यातून बाहेर आला. त्याने धर्मराजाकडे जीवदान मागितले, परंतु भीमाने त्याला मध्येच थांबवीत द्वंद्वयुद्धाचे आव्हान दिले. दुर्योधनाचा नाईलाज होता, त्याने त्याची गदा सावरली आणि दोन बंधूंमध्ये घनघोर युद्धाला प्रारंभ झाला.  दुर्योधन पराजित असला तरी उत्तम योद्धा होता, कृष्णबंधू बलरामाचा शिष्य होता. युद्ध करताना भीमाच्या गदेचा प्रहार झाला तरी दुर्योधनाला दुखापत होत नव्हती कारण गांधारीच्या दृष्टीने त्या संरक्षक कवच दिलेले होते ... बराच काळ युद्ध सुरूच होते आणि भीमाच्या गदेचा एक वार दुर्योधनाच्या मांडीवर लागला, क्षणार्धात रक्ताचे कारंजे उसळले आणि पाय दुमडत दुर्योधन खाली कोसळला. कटीभोवती पर्णपुष्पांचे वस्त्र बांधून मातेसमोर जाण्यात त्याने चूक केली होती हे दुर्योधनाच्या लक्षात आले होते पण फार उशीर झाला होता. समोर प्रत्यक्ष श्रीकृष्ण उभे होते, दुर्योधनाने त्यांच्याच सल्ल्याने मातेची अवज्ञा केली होती. दुर्योधनाचे दोन्ही पाय निकामी झाले होते, तो उभा राहू शकत नव्हता.. भीमाने त्याची दुसरी प्रतिज्ञा पूर्ण केली होती. 

दुर्योधनाला जखमी अवस्थेत तिथेच सोडून पांडव आणि श्रीकृष्ण त्यांच्या शिबीराकडे परत आले होते. युद्धसमाप्तीची घोषणा करण्यात आली आणि आता लवकर युधिष्ठिराला हस्तिनापूर साम्राज्याचा सम्राट म्हणून राज्याभिषेक होईल असेही सूचित करण्यात आले होते. युद्धाचा तो शेवटचा म्हणजे अठरावा दिवस होता. 

अश्वत्थामा दुर्योधनाचा शोध घेत तळ्याकाठी आला तिथे दुर्योधन जखमी अवस्थेमधे पडलेला होता. पाय निकामी झाल्याने त्याला तळ्यापर्यंत जाऊन पाणी पिणे देखील शक्य होत नव्हते. अश्वत्थामाने त्याच्या मित्राला पाणी पाजले त्याच्या जखमांवर एक वस्त्र बांधून वाहणारे रक्त थांबवायचा प्रयत्न केला. दुर्योधन कृतज्ञतेने म्हणाला, मित्रा सर्व जण मला एकाकी सोडून गेले, माझ्यासारख्या पराभूत योद्ध्याला तू मात्र दया दाखवतो आहेस हे तुझे उपकारच आहेत. त्यानंतर दुर्योधनाने घडलेल्या सर्व घटना कथन केल्या आणि काही क्षणांनंतर त्याचा मृत्यू झाला होता. अठरा दिवस चाललेल्या त्या महाभयंकर युद्धाचा कर्ताकरविता गतप्राण झालेला होता. हस्तिनापूरच्या सिंहासनावर निर्विवाद स्वामित्व प्रस्थापित करण्याच्या त्याच्या महत्त्वाकांक्षेने त्याचे प्राण घेतले होते. 

अश्वत्थाम्याला मित्राच्या मृत्यूचे अतोनात दुःख होतेच आणि पांडवांबद्दलचा क्रोधसुद्धा त्याच्या मनात धुमसत होता. युद्ध संपले असले तरी त्याला पांडवांचा सूड घ्यायचा होता. एक जळता पलिता घेऊन तो पांडवांच्या शिबिरानजीक आला, आणि तिथल्या एका राहुटीवर त्याने जळता पलिता फेकला. शिबिरामध्ये आग पसरू लागली, सगळे सैरावैरा धावत होते. पाच पांडव, श्रीकृष्ण आणि द्रौपदी सुखरूप होते पण त्या आगीत द्रौपदीच्या पाच युवा पुत्रांचा अग्नीमध्ये जळून मृत्यू झाला होता. अचानक घडलेल्या घटनेने गोंधळाची परिस्थिती उद्भवली होती. त्यातच कुणीतरी अश्वत्थाम्याला बंदी केले होते. अश्वत्थामा पांडवांचा गुरुबंधु होता, त्याच्याबद्दल सर्वांना आत्मीयता होती पण त्याने केलेले कृत्य भयानक होते. युद्धसमाप्तीनंतर द्रोणपुत्राला  मृत्युदंड देणे शक्यच नव्हते. त्याच्या कपाळावर जन्मजात असलेला मणी काढून घेऊन त्याला तिथून निघून जाण्यास सांगितले. 

अश्वत्थामा चिरंजीव आहे आणि तो अजूनही त्याच्या कपाळावरील जखमेवर लावण्याकरता तेल मागत फिरत असतो अशी आख्यायिका आहे. 

***