महाभारत कथा (४ ३ )

कुरुक्षेत्रावरील युद्ध आता निर्णायक स्थितीपर्यंत पोहोचले होते. खूप मोठ्या संख्येने सैनिक, अश्व, गज यांची जीवित हानी झाली होती. रथ, अस्त्रे, शस्त्रे आणि इतर युद्ध साहित्य यांच्या नुकसानीची तर मोजदादच नव्हती. दोन्ही पक्षांचे अनेक प्रमुख योद्धे मारले गेले होते. अजूनही युद्धाचा निर्णय काय होईल हे निश्चित सांगणे कठीण होते. 

श्रीकृष्णांनी आता एक नवीनच चाल योजली होती आणि त्याचा प्रतिकार कसा करावा हे समजत नसल्याने कौरव सेना गोंधळात पडली होती. भीम आणि हिडिंबा राक्षसीचा पुत्र घटोत्कच याला श्रीकृष्णांनी पाचारण केले होते. घटोत्कचाला मायावी विद्या अवगत होती आणि त्या विद्येचा वापर करून त्याने कौरव सेनेला त्रस्त केले होते. घटोत्कच कधी आकाशमार्गे येताना दिसे तर कधी जमिनीच्या खालून वर येई. कधी तो महाकाय अक्राळविक्राळ रूप धारण करत असे तर कधी अगदी लहान होई जो सहजपणे नजरेत सापडणे कठीण होऊन जाई. कुठलेही शस्त्र त्याला क्षतिग्रस्त करू शकत नव्हते आणि कुणीही त्याला बंदिवान करू शकत नव्हते. प्रतिकार कसा करायचा हे न समजल्याने कौरव सैन्यामध्ये गोंधळाची स्थिती निर्माण झाली होती. घटोत्कच महाकाय रूप धारण करून कौरव सैन्याचा संहार करत होता त्याला रोखणे जरुरीचे होते. घटोत्कचाच्या मायावी शक्तीने तो अवध्य आणि अजिंक्य भासत होता. 

दुर्योधन, कर्ण, शकुनी इत्यादी प्रमुख नेते चिंतेत होते. घटोत्कचाचा निःपात केल्याशिवाय कौरवांचे होत असलेले नुकसान थांबविणे कठीण होते. घटोत्कचासमोर सर्व योद्धे, त्यांचे युद्धकौशल्य, अस्त्रे, शस्त्रे निकामी ठरत होती. दुर्योधनाने कर्णाला विनंती केली की त्याने घटोत्कचावर इंद्राने दिलेल्या अस्त्राचा प्रयोग करावा. कर्णाला त्या अस्त्राचा वापर अर्जुनाबरोबर युद्ध करताना त्याचा करायचा होता आणि म्हणून इंद्रस्त्राचा प्रयोग करून घटोत्कचाचा शेवट करणे त्याला मान्य नव्हते. घटोत्कचाचा प्रतिकार किती काळ करणे शक्य होईल माहिती नव्हते आणि त्या कालावधीमध्ये कौरवसेनेची हानी होणारच होती. दुर्योधनाने कर्णाला सेनेची होत असलेली हानी थांबविण्याची विनंती केली. अखेरीस कर्णाने इंद्रदेवांनी दिलेले अस्त्र वापरण्याचे मान्य केले. कर्ण कौरवांचा सेनापती होता, वैयक्तिक द्वेष, शत्रुत्व बाजूला सारून सैन्याचे होत असलेले नुकसान थांबविणे हेच त्याचे प्रथम कर्तव्य होते. 

कर्णाने इंद्रास्त्र अभिमंत्रित केले आणि मायावी रूपे धारण करून कौरवसैन्याला भयभीत करीत असलेल्या घटोत्कचाच्या दिशेने सोडले. घटोत्कचाने त्याच्या दिशेने येत असलेले इंद्रास्त्र पाहिले, तो त्याचा प्रतिकार करू शकत होता पण असे केल्याने प्रत्यक्ष देवेश्वराचा अपमान झाला असता. कर्णाकडे असलेले इंद्रास्त्र निकामी करणे हाच घटोत्कचाचा एकमेव उद्देश होता जो सफल झाला होता. त्याने हात जोडले आणि अस्त्राला सामोरा गेला. भीमपुत्र घटोत्कचाचा मृत्यू झालेला होता. कर्णाकडे असलेले एकमेव दिव्यास्त्र निकामी झालेले होते. कर्ण आणि अर्जुन जेव्हा युद्धासाठी समोरासमोर येणार होते त्यावेळी अर्जुनाला खात्रीने पराभूत करेल असे कुठलेच अस्त्र कर्णाकडे नव्हते. 

इथे काही मुद्दे लक्षात घेण्याजोगे आहेत ---

-- लाक्षागृहाच्या आगीपासून वाचण्यासाठी पुरोचनाने (बहुदा विदुरांच्या सांगण्यावरून) गुप्त भुयारी मार्ग तयार केला होता. त्या मार्गाने पांडवांनी स्वतःची सुटका करून घेतली. त्यानंतर ते अरण्यामार्गे पांचाळ देशाकडे जात असताना भीमाचा सामना एका राक्षसाबरोबर झाला जो हिडिंबेचा बंधू होता. भीमाने हिडिंबा राक्षसीबरोबर विवाह केला होता. घटोत्कच त्या हिडिंबेचा पुत्र होता. 

-- महाभारत कथेमध्ये हिडिंबेचा उल्लेख नंतर कुठेच आढळत नाही. सुभद्राहरण प्रसंगी आणि कुरुक्षेत्रावरील युद्धसमयी फक्त घटोत्कचाचा उल्लेख दिसतो. ज्याअर्थी संकट समयी त्याला पाचारण करण्यात आले होते त्या अर्थी त्यांचा काहीतरी संपर्क असणारच.

-- मायावी विद्या म्हणजे नक्की काय असावे? केवळ दृष्टिभ्रम का अन्य काही तंत्रज्ञान वगैरे असेल? घटोत्कच हा अचाट ताकदीचा आणि मायावी विद्येमध्ये प्रवीण असलेला राक्षस होता. ती विद्या त्याला कशी प्राप्त झाली? इत्यादी माहिती कुठेच आढळत नाही.

-- हिडिंबेचा बंधू राक्षस जातीचा प्रमुख होता, त्याच्या मृत्यूनंतर हिडिंबा त्यांच्या जातीची प्रमुख असेल का ? आणि युद्धसमयी तिने तिच्या पुत्राला मदतीकरता पाठविले असण्याची शक्यता आहे. 

ही सर्व माहिती इतिहासात नोंदवली गेलेली नाही किंवा केवळ एक उपकथानक म्हणून दुर्लक्षित राहिली असावी. 

दुर्योधनाला पराभव समोर दिसत होता, त्याच्या सैन्याचे अपरिमित नुकसान झालेले होते, अगणित संपत्तीची हानी झालेली होती, अनेक महत्त्वाचे शूरवीर योद्धे धारातीर्थी पडले होते, दुर्योधनाचे असंख्य भाऊ, पुत्र आणि इतर सहाय्यकर्ते राजे देखील युद्धामध्ये मृत्यू पावले होते. पांडवांना पराभूत करू शकेल असा एकमेव योद्धा दुर्योधनाकडे होता, तो म्हणजे कर्ण. 

कर्ण कौरवांचा सेनापती होता परंतु आता कौरवांची सेना फारशी शिल्लकच राहिली नव्हती. कर्णाचा सारथी देखील युद्धात मारला गेला होता, त्याला एका कुशल सारथ्याची जरुरी होती. महाभारतामध्ये युद्धवीरांचा उल्लेख रथी, महारथी असा केलेला दिसतो. युद्धामध्ये पदाती (पायदळ), अश्वदळ, गजदळ आणि रथावर आरूढ होऊन युद्ध करणारे असे सैन्याचे विभाजन असे. कर्ण रथावर आरूढ होऊन युद्ध करीत असे. रथाचे सारथ्य करणारा सारथी उत्तम असेल तर युद्धभूमीवर त्या वीराचा वावर अधिक प्रभावी होत असे. 

कर्ण कौरवसेनेचे नेतृत्व करीत होता आणि त्याला रणभूमीवर सर्वत्र संचार करणे सुलभ व्हावे म्हणून कुशल आणि अनुभवी सारथ्याची जरुरी होती. दुर्योधनाने मद्र देशाचा राजा शल्य याचे नाव सुचविले. हस्तिनापुराचे साम्राज्य प्राचीन आणि प्रतिष्ठित होते. काही राज्ये नातेसंबंधाने जोडलेली होती, काही राज्ये अंकित (युद्धामध्ये पराभूत केलेली) होती तर काही मैत्रीपूर्ण राजनैतिक संबंध असलेली होती. मद्रदेशीचा शल्यराजा हस्तिनापूर साम्राज्याचा हितैषी होता. फार पूर्वी पंडू राजाने त्यांना युद्धामध्ये पराभूत केले होते. शल्यराजाचे पांडवांशी फार जवळचे नाते होते. पंडूराजाची द्वितीय पत्नी आणि नकुल, सहदेव यांची माता माद्री ही शल्यराजाची भगिनी होती. असे असले तरीही हस्तिनापूरच्या सिंहासनाशी एकनिष्ठ असलेल्या शल्याने दुर्योधनाचे समर्थन केले होते. तो निर्विवादपणे उत्कृष्ट सारथी होता आणि म्हणून दुर्योधनाने त्याला कर्णाचे सारथ्य करण्याची विनंती केली होती. 

शल्याने दुर्योधनाची विनंती मान्य केली पण त्याची एक अट होती. रथाचे सारथ्य करताना त्याच्या बोलण्याचा कर्णाने प्रतिवाद करायचा नाही अथवा आक्षेप घ्यायचा नाही. शल्य सारथ्य करणार असला तरी तो राजा होता म्हणून कर्ण त्याला आज्ञा देऊ शकत नाही. कर्णाने शल्याच्या सर्व अटी मान्य केल्या. 

कर्ण युद्धासाठी सिद्ध झाला, ती त्याची अखेरची लढाई असणार होती. तो जिंकला असता तर मित्रकर्तव्याची पूर्तता केल्याचे समाधान मिळणार होते आणि हरला तर मृत्यू अटळ होता. कर्ण त्याचे जन्मरहस्य जाणत होता, स्वतःच्याच बंधूंवर शस्त्र चालविण्यात त्याला कसलाही आनंद नव्हता. द्वेष, ईर्ष्या आणि सूडाची जागा आता एका अनामिक दुःखाने घेतली होती. आयुष्यभर ज्या कोड्याने त्याला छळले होते त्याचे उत्तर मिळाले होते. त्याने त्याच्या जन्मदात्रीला, कुंतीला वचन दिले होते की तिचे पाच पुत्र जीवित राहतील. त्या युद्धात अर्जुन किंवा कर्ण यापैकी कुणा एकाचा मृत्यू निश्चित होता. 

शल्य कर्णाचे सारथ्य करीत होता, रथाला जोडलेल्या अश्वांना नियंत्रित करताना त्याची जिव्हा मात्र अनिर्बंध चालत होती. शल्यराजा निर्भत्सना करीत होता, कर्णाचा तेजोभंग होईल, युद्धापासून त्याचे लक्ष विचलित होईल असे अपशब्द उच्चारित होता. कर्णाचा भूतकाळ, त्याचे झालेले अपमान, त्याला मिळालेले शाप यांची सतत आठवण करून देत होता. पांडवांबरोबर त्याने केलेली युद्धे आणि त्यात झालेली त्याची हार या बद्दल तो बोलत होता. अर्जुनाच्या वेळोवेळी सिद्ध झालेल्या श्रेष्ठत्वाची प्रशंसा करीत होता. असे बोलत असताना बहुदा त्याला कर्णाचे जन्मरहस्य माहिती नसणार. कर्ण शल्याचे सारे बोलणे एक शब्दाचाही प्रतिवाद न करता ऐकून घेत होता. शल्याचे त्रासदायक बोलणे ऐकत युद्धावर लक्ष केंद्रित करणे ही एक परीक्षाच होती परंतु कर्णाचा निश्चय अढळ होता, त्याचे ध्येय निश्चित होते आणि त्यापासून त्याला कुणीही विचलित करू शकणार नव्हते. 

आकाशामध्ये लखलखणाऱ्या विजेप्रमाणे कर्णाचा रथ रणक्षेत्रावर संचार करीत होता. पांडवांचे अनेक योद्धे त्याने निष्प्रभ केले होते. युधिष्ठिर, भीम, नकुल आणि सहदेव यांच्याबरोबर त्याचा सामना झाला आणि कर्णाने त्यांना पराभूतदेखील केले होते, त्यांचा वध करणे त्याला सहज शक्य होते पण त्याने तसे केले नाही. सर्व पांडवांना त्याने जीवदान दिले होते. कर्णाच्या त्या कृत्याचे दुर्योधनाला आश्चर्य वाटत होते. 

कर्ण अर्जुनाच्या शोधात होता, पुन्हा पुन्हा शल्याला अर्जुनाच्या रथासमोर त्याचा रथ घेऊन जाण्यास सांगत होता. श्रीकृष्णांना या सर्व परिस्थितीची कल्पना होतीच. त्यांनी बराच काळ अर्जुनाला कर्णा समोर येऊ दिले नाही पण अखेरीस त्यांनी अर्जुनाचा रथ कर्णाच्या रथासमोर आणला. दोन्ही वीरांनी त्यांची शस्त्रे हाती घेतली आणि घनघोर युद्ध आरंभ झाला. रणांगणावरील सैनिक अचंबित होऊन तो संग्राम बघत होते. कर्ण आणि अर्जुन दोघेही तुल्यबळ होते, दोघेही द्रोणशिष्य होते. कर्ण सूर्यपुत्र होता तर देवराज इंद्र अर्जुनाचे पिता होते. कर्णाला त्याचे अर्जुनाशी असलेले नाते माहिती होते पण अर्जुन त्याबाबतीत अनभिज्ञ होता. 

कर्णाला ब्रह्मास्त्राचा वापर करायचा होता परंतु त्याचे गुरु परशुरामांनी दिलेला शाप प्रभाव दाखवत होता. कर्णाला विस्मरण होत होते, तो ब्रम्हास्त्र सिद्ध करू शकत नव्हता. त्याच्याकडील अन्य अस्त्रे अर्जुनासमोर निष्प्रभ ठरत होती. कवचकुंडल विरहित कर्णाच्या शरीरावर अनेक जखमा होत्या परंतु त्याची पर्वा ना करता तो युद्ध करीत होता. अखेरीस त्याने त्याच्या भात्यातील अमोघ बाण निवडला, सूर्यदेवाचे स्मरण करून प्रत्यंचा ताणली, तितक्यात त्याचे रथचक्र जमिनीमध्ये रुतले होते, रथ एका बाजूला कलला होता. कर्ण रथामधून खाली उतरला, अर्जुनाने त्याचे धनुष्य खाली ठेवले. निःशस्त्र शत्रूवर तो बाण चालवणार नव्हता. 

कर्ण धरणीमध्ये फसलेले रथचक्र बाहेर काढण्याचा आटोकाट प्रयत्न करीत होता, रथाचे सारथ्य करणारा शल्य मात्र निर्विकारपणे ते बघत होता. कर्णाला मदत करण्याचा त्याने जराही प्रयत्न केला नव्हता. कर्ण रथविहीन आणि निःशस्त्र आहे हे पाहून अर्जुनाने धनुष्य खाली ठेवले. अर्जुन धर्मयुद्ध करणार होता आणि त्याच्या नियमात निःशस्त्र शत्रूवर शस्त्र चालविणे निषिद्ध होते. 

सर्व परिस्थितीचे साक्षी असणारे श्रीकृष्ण अर्जुनाला म्हणाले, "अर्जुना धनुष्यावर चढवलेला बाण पुन्हा भात्यामध्ये ठेवणे तुझ्यासारख्या धनुर्धराला शोभत नाही. समोर तुझा शत्रू आहे, तुझ्या बाणांनी त्याला यमसदनी पाठव". 

श्रीकृष्णाचे बोलणे ऐकताना कर्णाला आश्चर्य वाटले. युद्ध आरंभ होण्या अगोदर कृष्णाने त्याच्याबरोबर केलेले मित्रत्वाचे संभाषण, पांडवांच्या पक्षात सामील होण्याचे त्यांनी केलेले आवाहन त्याला आठवत होते. कर्ण म्हणाला, "प्रत्यक्ष योगेश्वर कृष्ण अधर्माला उत्तेजन देत आहेत यावर विश्वास कसा ठेवायचा? माझा रथ सिद्ध होऊ दे मग मी युद्धास तयार आहेच."

कर्णाचे बोलणे ऐकून श्रीकृष्ण म्हणाले, "हे सुर्यपुत्रा तू तर नेहमीच अधर्माचा सहाय्यकर्ता होतास. पांडवांचे राज्य हिरावून घेताना तू न्याय आणि नीतीची पर्वा केली नाहीस. आणि आज तू मला धर्माची आठवण करून देत आहेस? भरदरबारी द्रौपदीची विटंबना होताना नुसती पाहिली नाहीस तर ती करण्यासाठी दुर्योधनाला तू उत्तेजन देत होतास. दुर्योधनाचे उद्दाम आणि अनैतिक वर्तन माहिती असूनही मित्र म्हणून त्याची पाठराखण करीत होतास. आता तुला दया, धर्म, नीतीची आठवण का व्हावी?" 

श्रीकृष्ण पुनःपुन्हा अर्जुनाला बाण चालविण्यास सांगत होते, परंतु अर्जुनाला ते मान्य नव्हते. श्रीकृष्णांनी अर्जुनाला कर्णाच्या कुकर्माचें स्मरण दिले, त्याच्या सहाय्याने दुर्योधनाने केलेल्या अन्यायाची उजळणी केली, द्रौपदीचा अपमान, अभिमन्यूचा मृत्यू यांचीही आठवण दिली, तरीही अर्जुन निःशस्त्र असलेल्या कर्णावर शस्त्र चालविण्यास नकारच देत होता. परोपरीने विनवणी करूनही अर्जुन शस्त्र हाती घेत नाही हे बघून श्रीकृष्णांचा क्रोध अनावर झाला, हातामध्ये सुदर्शन चक्र घेऊन ते स्वतःच रथाखाली उतरले. त्यांनी अर्जुनाला सांगितले की तू शस्त्र उचलले नाहीस तर मला ते करायला लागेल, शस्त्राचा वापर न करण्याची माझी प्रतिज्ञा भंग होईल, परंतु कर्णाचा वध करणे आवश्यक आहे, ती संधी गमावली तर पुनः अधर्माचेच राज्य स्थापन होईल. शत्रू सामोरा असताना शस्त्रे खाली ठेवणे म्हणजे पराभव कबूल करणे आहे. जो स्वतः अधर्माचा सहाय्यक आहे, ज्याने सूड बुद्धीने, फसवणूक करून शत्रूचा नि:पात करण्याचे निरंतर प्रयास केलेले आहेत, असा हा अंगराज कर्ण दयेस पात्र नाही.

कर्णाने धरतीमध्ये फसलेले रथचक्र जमिनीवर आणण्याचे प्रयत्न थांबवले होते. श्रीकृष्णांचे भाषण ऐकताना त्याच्या चेहऱ्यावर दुःख, वेदना, निराशा अशा भावना उमटत होत्या. अर्जुनाने त्याचे धनुष्य हाती घेतले, भात्यातील बाण निवडला आणि कर्णाचा अचूक वेध घेतला. 

कर्ण पांडव द्वेष्टा होता, आयुष्यभर त्याने अर्जुनाचा द्वेष केला होता, अर्जुनाचा मृत्यू हेच त्याचे उद्दिष्ट होते. तो जीवित राहिला असता आणि अर्जुनाचा वध करण्यात सफल झाला असता तर कदाचित त्याने दुर्योधनाला विजय मिळवून दिला असता. धर्मस्थापना व्हावी आणि अन्यायी, पापी शक्तींचा विनाश व्हावा म्हणून कर्णाचा मृत्यू होणे आवश्यक होते. 

परंतु कर्ण दुर्दैवी होता हेही तितकेच खरे होते. तेजाचा अंश घेऊन जन्मलेल्या कर्णाला नेहमीच सूतपुत्र म्हणून हिणवले गेले होते. योग्यता असूनही दुय्यम स्थान स्वीकारावे लागले होते. विपरीत परिस्थितीमध्ये दुर्योधनाने केलेल्या मदतीसाठी कर्ण कृतज्ञ राहिला. दुर्योधन खलप्रवृत्तीचा आहे हे ज्ञात असूनही त्याने त्याची साथ सोडली नाही हीच त्याची चूक होती. त्याच्यासारख्या उच्चतम योग्यता असलेल्या योद्ध्याचा असा शेवट व्हावा हे दुःखदच होते. 

कर्णाचा मृत्यू झाला तो युद्धाचा सतरावा दिवस होता. 

दुर्योधनाचा पराभव अटळ होता. कौरव सैन्याची अपरिमित हानी झालेली होती. सर्व ज्येष्ठ आणि श्रेष्ठ योद्ध्यांचा मृत्यू झालेला होता. सैन्याचे नेतृत्व करण्यासाठी कुणीही सेनानी नव्हता. दुर्योधनाने त्याचे सर्व बंधू, पुत्र, पौत्र युद्धामध्ये गमावले होते आणि आता त्याच्या जीविताचे रक्षण करू शकेल असा कुणीही वीर नव्हता. 

***