महाभारत कथा (४ ५ )

युद्धसमाप्ती झाली होती, युद्धाचा निर्णयदेखील झाला होता, कौरवांचा समूळ नाश झाला होता. असे असले तरीही विजयी पांडवांच्या शिबिरामध्ये दु:खी वातावरण होते. युद्ध संपल्यानंतर रात्रीच्या वेळेस अश्वत्थाम्याच्या अनावर क्रोधाने निश्चिंतपणे विसावलेले अनेक सैनिक विनाकारण मृत्युमुखी पडले होते, त्यातच द्रौपदीचे पाचही पुत्र अग्नीने स्वाहा केले होते. युद्धाच्या अखेरीस घडलेल्या त्या दुर्दैवी घटनेने विजयाचा आनंद मावळला होता. 

कुरुक्षेत्रावर झालेल्या युद्धामध्ये कौरव आणि पांडवांची अपरिमित हानी झालेली होती. संपत्तीची अपार हानी तर होतीच, त्यातही खूप मोठ्या संख्येने पशुधन नाश पावले होते. युद्धामध्ये पांडवांचा विजय झालेला असला तरी पराभूत कौरव पक्षांमध्ये त्यांचे असंख्य सगेसोयरे होते. धर्मराज युधिष्ठिर रणांगणावरील मृतांमधील आप्तस्वकीयांचे मृतदेह शोधून त्यांची उत्तरक्रिया करीत होते. त्यांनी विचारले सर्व स्वकीयांचे दहन संस्कार मी केले आहेत ना? अजून कोणी बाकी राहिले नाही ना? त्यावेळी राजमाता कुंती पुढे येऊन म्हणाली, "अजून एक बाकी आहे आणि खरे तर त्याचा संस्कार सर्वप्रथम व्हायला हवा होता." युधिष्ठिराला आश्चर्य वाटले, "असा कोण आहे ज्याची उत्तरक्रिया मी करायला हवी?" कुंतीने सांगितले, "कर्ण .. तोच ज्येष्ठ कौंतेय होता, सूर्यपुत्र होता आणि तुझा ज्येष्ठ बंधू होता." 

कुंतीने सांगितलेले सत्य ऐकताना युधिष्ठिराला शोक अनावर झाला होता. कुंतीमातेने त्याला ते सत्य युद्धाआधी का सांगितले नाही असे पुनःपुन्हा विचारीत होता. युद्धामध्ये संधी असतानाही कर्णाने  त्याला जीवदान का दिले? याचा उलगडा आता होत होता. अर्जुनाला अत्याधिक पश्चात्ताप होत होता. पाचही पांडवांनी कर्णाच्या मृतदेहाला सन्मानपूर्वक अग्नी दिला. 

पांडवांचे रणभूमीवरील कर्तव्य अजून पूर्ण झालेले नव्हते, पितामह भीष्म शरशय्येवर अजूनही जीवित होते. युधिष्ठिराने पितामहांना युद्धाचा निर्णय कथन केला. पितामह युद्धभूमिवर नसताना घडलेल्या सर्व घटनांची वार्ता कथन केली. युधिष्ठिराने सांगितलेले युद्धाचे वर्णन ऐकून पितामह म्हणाले, घडले ते विधिलिखितच होते, अखेर सत्याचा विजय झाला याचे समाधान आहे. पितामहांनी पवित्र गंगाजल प्राशन केले आणि मृत्यूची इच्छा व्यक्त केली. इच्छामरणी गंगापुत्र भीष्मांच्या मृत्यूने महान कुरुकुळाची अखेर झाली होती.

धृतराष्ट्र आणि गांधारीला दुर्योधनाच्या मृत्यूची वार्ता मिळाली होती. गांधारीला दुःख होतेच पण क्रोध सुद्धा होता. ती म्हणाली, तिच्या पुत्राच्या मृत्यूला श्रीकृष्ण जबाबदार आहे, कारण त्यानेच दुर्योधनाला तिच्यासमोर जाताना अडविले होते. कृष्ण तिच्या कुळाच्या नाशाचे कारण होता, त्यानेच कौरवांचा पराभव घडवून आणला होता. गांधारीने अतीव शोक आणि क्रोधाने शापवाणी उच्चारली. गांधारीने श्रीकृष्णाला शाप दिला, ज्याप्रमाणे गृहकलहाचा फायदा घेऊन कृष्णाने कुरुकुळाचा संहार घडवून आणला तेच प्राक्तन कृष्णाच्या भाळी येईल. त्याचे आप्त, स्वकीय, पुत्र, पौत्र एकमेकांशी युद्ध करून नाश पावतील. यादव कुळाचा निर्वंश होईल. तिच्या पुत्राचा, दुर्योधनाचा जसा  रानावनात, एकाकी अवस्थेत मृत्यू झाला, तसाच मृत्यू कृष्णाच्या नशिबी येईल. 

गांधारीची शापवाणी खरी ठऱली होती. श्रीकृष्णाच्या यादव कुळात साम्राज्य आणि संपत्तीच्या कारणाने कलह झाला. आप्तस्वकीयांमध्ये टोकाचे वैर उत्पन्न झाले आणि त्या वैराग्नी मध्ये सर्व कुळाचा नाश झाला. कृष्णाच्या यादव कुळामध्ये उत्पन्न झालेल्या कलहाला यादवी असे म्हणण्यात आले. आजही जेव्हा कुठे अंतर्गत कलह होतो तेव्हा "त्यांच्या घरामध्ये यादवी झाली आहे" असे म्हणले जाते. श्रीकृष्णानी द्वारकेच्या राज्याची जबाबदारी पुत्र प्रद्युम्न यांच्यावर सोपविली होती. परंतु त्याच्या भाऊबंदांनी राज्यासाठी युद्ध पुकारले आणि सर्वांचा विनाश झाला. अखेर कृष्णाने त्यांचा नातू अनिरुद्ध याला राज्याभिषेक केला आणि ते जंगलामध्ये निघून गेले. एका विस्तीर्ण वृक्षाखाली विसावा घेत असताना कुणा पारध्याचा  विषारी बाण  तळपायाला लागला आणि त्यांचा मृत्यू झाला ... अशी कथा आहे. 

जे घडले त्याला गांधारीचा शाप म्हणायचे? ईश्वरदत्त न्याय म्हणायचा? का निव्वळ योगायोग? परंतु प्रत्यक्ष भगवान कृष्णांना देखील गृहकलहाच्या वेदना भोगायला लागल्या आणि दुर्दैवाला सामोरे जावे लागले हे सत्य आहे. 

युद्ध समाप्तीनंतर युधिष्ठिराने धृतराष्ट्र आणि गांधारीचा योग्य तो मान राखला जावा याची सर्वोतोपरी काळजी घेतली होती. परंतु असा सर्वनाश पाहिल्यानंतर त्यांची जीवनेच्छा समाप्त झाली होती. (हिंदुधर्मामध्ये आत्महत्या करणे हे महापातक समजले जाते. जे (जीवन) परमेश्वराने दिले आहे ते परत घेण्याचा अधिकार फक्त ईश्वराच्याच हाती आहे. त्यामुळे मृत्यू येईपर्यंत सदैव कार्यरत राहून जगणे हेच धर्मपालन असे आमचा धर्म सांगतो.) त्या दोघांनी वानप्रस्थाश्रम स्वीकारण्याचा निर्णय घेतला. राजमाता कुंतीने देखील त्यांच्या समवेत जाण्याचा निर्णय घेतला होता. पुत्र, पौत्र, आप्त आणि सहयोग्यांचे मृत्यू तिने पाहिले होते. तिचे पुत्र विजयी झालेले असले तरी घडलेली जीवितहानी पाहून तिलादेखील राजवैभवात राहणे नकोसे वाटत असावे. कुंतीने धृतराष्ट्र आणि गांधारी समवेत वनवासी आयुष्य स्वीकारले. 

धृतराष्ट्र, गांधारी आणि कुंती ज्या अरण्यामध्ये आश्रम बांधून राहत होते तिथे एके दिवशी वणवा पेटला, सर्व जंगल, वन्यजीव अग्नीच्या भक्ष्यस्थानी पडले आणि त्यातच त्या तीनही वृद्धांचा मृत्यू ओढवला. 

युधिष्ठिर आता हस्तिनापूर साम्राज्याचा सम्राट होता. काहीकाळ त्याने उत्कृष्ट राज्यकारभार करून आदर्श राज्यव्यवस्था निर्माण केली होती. परंतु आता त्याला आणि त्याच्या बंधूंनाही ती सत्ता, ते वैभव नकोसे वाटत होते. युद्धामध्ये विजयी होण्यासाठी त्यांना त्यांच्या  पुत्र, पौत्र, बंधू , ज्येष्ठ, आप्त आणि मित्रांची आहुती द्यावी लागली होती, त्यानंतर मिळालेल्या विजयाने त्यांना कसलेही सुख प्राप्त होऊ शकले नाही. त्यांचा जिवलग सखा श्रीकृष्णाचा झालेला दुर्दैवी अंत त्यांना त्रासदायक वाटत होता. धृतराष्ट्र, गांधारी आणि कुंतीच्या मृत्युवार्तेने त्यांच्या दुःखात भर पडली होती. अखेर त्यांनी राज्यत्याग करण्याचा निर्णय घेतला. 

पांडवांचा एकमेव वारस, अभिमन्यूचा पुत्र परीक्षित याला राज्याभिषेक करण्यात आला. या परीक्षित राजाची जन्मकथासुद्धा रंजक आहे. 

युद्ध चालू असताना अभिमन्यूची पत्नी उत्तरा गर्भवती होती. दुर्दैवाने रणांगणावरील एका अस्त्राने (अश्वत्थाम्याच्या ब्रह्मास्त्राने ) तिच्या गर्भाचा वेध घेतला, त्यात तिचा मृत्यू झाला नाही परंतु जन्माला न आलेले अर्भक मृत झाले होते. श्रीकृष्णाने काही चमत्कार करून ते अर्भक पुनश्च जीवित केले आणि तोच हा अभिमन्यू पुत्र परीक्षित. 

महाभारतामध्ये अशा अनेक चमत्कारांच्या कथा सांगितलेल्या आहेत. घडलेल्या घटना सत्य असतील परंतु त्या घटितामागची कारणे अज्ञात असतील. कदाचित कालप्रवाहात ती लुप्त झाली असतील किंवा कथाकारांनी, कथावाचकांनी कथेमध्ये रंजकता यावी म्हणून ती वेगळ्या पद्धतीने सांगितली असतील किंवा काही कारणाने सामान्यजनांपर्यंत ती पोहोचू नयेत म्हणून त्याला चमत्कार असे संबोधले गेले असेल. अशा काही घटनांची कारणमीमांसा अभ्यासकांनी केलेली आहे आणि काहींची करणे अजून शक्य झाले नसावे. 

अभिमन्यू पुत्र परीक्षिताला राज्याभिषेक करून पांडवांनी द्रौपदीसह राज्यत्याग करण्याचा निश्चय केला होता. त्यांनी हिमालयाच्या पर्वत रांगाच्या दिशेने प्रस्थान केले, तिथून सदेह स्वर्गामध्ये जाणे हा त्यांचा उद्देश होता. तो प्रवास अतिशय अवघड आणि कष्टप्रद होता. हिमालयाच्या पर्वतराजींमधून मार्गक्रमण करताना सर्वात प्रथम द्रौपदीचे प्राणोत्क्रमण झाले. द्रौपदीच्या मृत्यूनंतरही त्यांचा प्रवास चालूच होता. त्यानंतर एक एक करून नकुल, सहदेव, अर्जुन आणि भीम यांचे देहावसान झाले. आता फक्त युधिष्ठिर आणि त्याच्याबरोबर त्याचे स्वामिनिष्ठ लाडके श्वान असे दोघेजण जीवित राहिले होते. दोघेजण स्वर्गाच्या द्वारा नजिक पोहोचले, परंतु त्यांना स्वर्गात प्रवेश मिळाला नाहीच. स्वर्गाचे द्वार बंद असले तरीही स्वतः इंद्रदेव युधिष्ठिराच्या स्वागतार्थ तिथे आले होते. इंद्रदेवांनी त्यांच्यासमवेत युधिष्ठिराला नरकाचे दर्शन घडवले तिथे चार पांडव आणि द्रौपदी यातना भोगत असलेले त्याला दिसले. त्यांची अवस्था पाहून युधिष्ठिराला फार वाईट वाटले. युधिष्ठिराने इंद्राला सांगितले की त्यालासुद्धा नरकामध्ये स्थान दिले जावे कारण तिथे त्याचे बंधू आणि द्रौपदी आहेत, ते सर्वजण नरकयातना भोगत असताना त्याला स्वर्गात सुख लाभणार नाही. युधिष्ठिराचे बोलणे ऐकून इंद्रदेव प्रसन्न झाले आणि सांगितले की युधिष्ठिराची परीक्षा घेण्यासाठी निर्माण केलेला तो केवळ देखावा आहे. 

-- अंततः युधिष्ठिराला स्वर्गात स्थान मिळाले की नाही हे स्पष्ट होत नाही, मला माहिती असलेल्या कथेमध्ये युधिष्ठिराला स्वर्गामध्ये प्रवेश देण्यात आला नाही परंतु त्याच्या समवेत असलेल्या श्वानाला मात्र स्वर्ग प्राप्ती झाली. याचे कारण म्हणजे निःस्वार्थ बुद्धीने त्या श्वानाने चांगल्या आणि वाईट परिस्थितीमध्ये युधिष्ठिराला साथ दिली. त्या श्वानाची स्वामिनिष्ठा आणि निष्पाप आयुष्य या कारणांनी त्याला स्वर्गारोहण करणे शक्य झाले ... 

-- महाभारत कथेमधील या भागाला स्वर्गारोहण पर्व असे संबोधिले आहे. 

-- महाभारत कथा एकूण अठरा पर्वांमध्ये विभागली गेली आहे -

आदिपर्व, सभापर्व, वनपर्व, विराटपर्व, उद्योगपर्व, भीष्मपर्व, द्रोणपर्व, कर्णपर्व, शल्यपर्व, सौप्तिकपर्व, स्त्रीपर्व, शांतिपर्व, अनुशासनपर्व, अश्वमेधीकापर्व, आश्रमवासिकापर्व, मौसालापर्व , महाप्रस्थानिकापर्व, स्वर्गारोहणपर्व

*** समाप्त ***