महाभारत कथा (२ ६)

भविष्याबद्दल प्रत्येकालाच कुतूहल असते. काही ज्योतिषी भविष्यकथनाचे दावे करीत असतात. वर्तमानकाळात जगताना देखील माणसाला भविष्याचे वेध लागलेले असतात. परंतु सत्य हे आहे की भविष्याचे अचूक ज्ञान कुणालाच नसते. माणूस योजना आखतो, भविष्याची स्वप्ने बघतो पण त्याला माहीत नसते की त्याचे भविष्य आधीच ठरलेले आहे, दैवाने आखून दिलेल्या मार्गावर त्याने फक्त वाटचाल करायची असते. 

कुरुसभेत घडत असलेल्या अनाकलनीय प्रसंगांची मालिका बघताना खरोखरीच आश्चर्य वाटते, यालाच दैवगती म्हणावे का? कोणत्या कुमुहूर्तावर दुर्योधनाला दुर्बुद्धी सुचली आणि त्याने द्यूतक्रीडेचे पांडवांना आमंत्रण दिले? धर्मराज युधिष्ठिराच्या बुद्धीवर असे कोणते गारुड झाले होते की त्याने स्वतःचे साम्राज्य, बंधू आणि पत्नीलाही द्यूतामध्ये गमावले? आणि सर्वात महत्वाचे म्हणजे हा सगळा अनाचार तटस्थपणे बघत राहणाऱ्या ज्येष्ठ आणि श्रेष्ठ सभासदांची विवेकबुद्धी, न्यायबुद्धी कुंठीत झाली होती का? 

या प्रश्नांची उत्तरे मिळणे अशक्यच आहे. असे म्हणतात, कारणाशिवाय काहीही घडत नसते. जे घडले त्याची कारणमीमांसा मात्र देता येत नाही. हिंदी भाषेत एक म्हण आहे, "गिदड की जब मौत आती है, तब वह शहर की ओर भागता हैं।" कौरवांच्या आणि कुरुकुळाच्या सर्वनाशाची ती सुरुवात होती. कुणाच्याही विनवणीला न जुमानता दुर्योधनाने द्रौपदीला दरबारात येण्याची आज्ञा दिली होती, सूडाच्या उन्मादाने तो बेभान झाला होता. 

द्रौपदीने दुःशासनाला पुन्हा विनवले, त्यांच्या नात्याची आण घातली, कुळाच्या मर्यादांची आठवण करून दिली, परंतु दुःशासन नमला नाही. द्रौपदी येत नाही असे कळल्यावर त्याने बळजबरीने तिच्या महालात प्रवेश केला. तिच्या विरोधाला न जुमानता त्याने तिचे लांब, मोकळे सोडलेले केस एका हाताने धरले आणि तिला ओढत नेण्यास सुरुवात केली. तिचा आक्रोश बघून दासदासी, द्वारपाल आणि इतर राजस्त्रिया भयभीत झाल्या होत्या.

द्रौपदी आणि दुःशासनाने दरबारामध्ये प्रवेश केला तेव्हा तिची अवस्था बघून तिथे उपस्थित असलेले सर्वजण लज्जेने मस्तक झुकवून स्तब्ध उभे होते. दुःशासनाने एका हाताने द्रौपदीचे लांब केस धरलेले होते ते बघताना भीमाचा संताप अनावर झाला होता. तो दुःशासनाच्या दिशेने जाण्याचा प्रयत्न करत होता परंतु युधिष्ठिराने त्याला अडवले. भीमाने त्याच्या जागेवरूनच प्रतिज्ञा केली की दुःशासनाचा वध करून त्याच्या रक्ताने भिजलेल्या हातांनी तो द्रौपदीची वेणी घालेल. भीमाचे बोलणे ऐकून दुर्योधन, कर्ण, शकुनी कुत्सितपणे हसत होते. 

त्या भयंकर परिस्थितीत देखील द्रौपदीने धीर सोडला नव्हता. ती सभेमध्ये उपस्थित ज्येष्ठांना विनवीत होती, स्त्री असूनही गांधारी तिची विटंबना का थांबवीत नाही? असा प्रश्न विचारीत होती, पण तिला काहीच प्रतिसाद मिळाला नाही. राज्यसत्तेसमोर सारेजण हीनदीन झालेले होते. द्रौपदी दुर्योधनाला दूषणे देत होती पण दुर्योधनाला दया येत नव्हती. द्रौपदीचे बोलणे ऐकून तो उन्मादाने हसत होता. कर्ण आणि शकुनी त्याला प्रोत्साहन देत होते. दुर्योधनाने स्वतःच्या मांडीवर हात ठेवत द्रौपदीला त्याच्याजवळ येण्यास सुचवले. तो म्हणाला द्रौपदी त्याच्या इच्छेप्रमाणे वागली तर तो तिला दासी नाही तर महाराणीप्रमाणे सन्मान देईल. भरसभेमध्ये दुर्योधनाचे ते वर्तन पाहून तिथे उपस्थित सर्व सभासदांनी त्याचा धिक्कार केला, भीमाने परत एकदा दुर्योधन वधाची प्रतिज्ञा केली. 

द्रौपदीला समजले होते की तिथे तिच्या रक्षणासाठी कुणीही येणार नव्हते, दुर्योधनाला विरोध करण्याची हिम्मत कोणीही करणार नव्हते. सभागृहाच्या मध्यभागी द्रौपदी उभी होती, तिने मनोमन श्रीकृष्णाचे स्मरण केले, तिचे रक्षण करण्याची विनवणी केली. इतके सारे घडूनही द्रौपदी शरण येत नाही असे बघितल्यावर दुर्योधनाचा क्रोध अनावर झाला होता त्याने दुःशासनाला द्रौपदीचे वस्त्रहरण करण्याची आज्ञा केली. 

"विनाशकाले विपरीत बुद्धी" असे म्हणतात ते किती खरे आहे? दुर्योधनाचे मातापिता अंध होते आणि त्यांचे पुत्रप्रेमही आंधळे होते, म्हणूनच त्यांनी मौनव्रत स्वीकारले होते. द्रौपदीचा आक्रोश त्यांना ऐकू येत नव्हता. द्रौपदीचे स्वामित्व (कपटद्यूताच्या सहय्याने ) त्याला मिळाले होते या विजयाच्या उन्मादाने दुर्योधनाच्या बुद्धीची कवाडे बंद झाली होती. त्याच्या वर्तनाचे दूरागामी दुष्परिणाम त्या वेळेस तरी त्याच्या आकलनाबाहेर होते. त्याच्यासमोर अनाथ, असहाय्य्य द्रौपदी होती आणि त्याला तिने केलेल्या अपमानाचा बदला घ्यायचा होता. पण दैवगती जागरूकतेने सर्व घटनांची नोंद घेतच होती, दुर्योधनाचे भवितव्य निश्चित झाले होते. 

समोर घडत असलेला अनाचार बघायला लागू नये म्हणून सभेत उपस्थित असलेल्या सर्वांनी मस्तक झुकवलेले होते, डोळे झाकून घेतले होते. दुःशासनाने द्रौपदीचे वस्त्र धरून ते ओढण्यास सुरुवात केली पण आश्चर्य म्हणजे तिला निर्वस्त्र करणे त्याला जमतच नव्हते. एक वस्त्र बाजूला झाले की त्याच्या जागी दुसरे वस्त्र दिसत असे. द्रौपदीने  डोळे मिटून श्रीकृष्णाचे स्मरण केले, हात जोडून ती प्रार्थना करत होती. तिच्यासाठी आता ती सभा, तिचे शीलहरण करण्यासाठी सरसावणारा दुःशासन यांचे अस्तित्वच शिल्लक राहिले नव्हते. भय, क्रोध, निराशा नाहीसे झालेले होते. तिच्या आजूबाजूला असंख्य वस्त्रे पडलेली दिसत होती. तिची वस्त्रे ओढून दुःशासन थकला होता. घडत असलेला चमत्कार बघताना सारी कुरुसभा हर्षित झालेली होती. दैवी चमत्काराने एका स्त्रीची होत असलेली विटंबना टळली होती. गर्वाने वल्गना करणारे दुर्योधन, कर्ण, शकुनी नि:शब्द झाले होते. अखेर दुःशासनाने द्रौपदीचे वस्त्रहरण करण्याचा प्रयत्न सोडून दिला. धृतराष्ट्र आणि गांधारीला त्यांचे सेवक घडत असलेल्या प्रसंगाचे वर्णन करून सांगत होते. धृतराष्ट्र आता सावध झाला होता, उशीरा का होईना त्याला त्याच्या कर्तव्याचे, राजधर्माचे स्मरण झाले होते. 

सम्राट धृतराष्ट्राने, दुर्योधनाला द्रौपदीची विटंबना न करण्याचा आदेश दिला, द्रौपदीला अभय देऊन सिंहासनासमोर येण्यासाठी पाचारण केले. घडलेल्या प्रकाराबद्दल धृतराष्ट्राने तीव्र दुःख व्यक्त केले आणि द्रौपदीची दास्यातून मुक्तता केली. धृतराष्ट्राने तिला दोन वर मागण्यास सांगितले. द्रौपदीने तिच्या पाचही पतींची दास्यातून मुक्तता करावी अशी इच्छा व्यक्त केली पण तिने दुसरा वर मागण्यास नकार दिला. धृतराष्ट्राने सांगितले तिने मागितले तर द्यूतामध्ये गमावलेले इंद्रप्रस्थाचे राज्य तिला परत मिळेल, तरीही द्रौपदीने नकार दिला. ती म्हणाली, तिचा तिच्या पतींच्या कर्तृत्वावर विश्वास आहे, ते त्यांचे गमावलेले राज्य स्वपराक्रमाने परत मिळवतील. 

पांडवांची दास्यातून मुक्तता झाल्यावर शकुनीने आणखी एक द्यूताचा डाव खेळण्याची युधिष्ठिराला विनंती केली. युधिष्ठिर जिंकला तर गमावलेले सर्व धन आणि राज्य त्याला परत मिळणार होते. हरला तर त्याने सर्व बंधू आणि द्रौपदीसह बारा वर्षांसाठी वनवास आणि एक वर्ष अज्ञातवास पत्करायचा होता. अज्ञातवासाच्या काळात पांडवांनी वेशभूषा बदलून ओळख लपवून राहायचे होते, वर्ष संपण्याच्या आधी जर कुणी त्यांना ओळखले तर त्यांनी परत वनवासात जायचे होते. 

पुन्हा एकदा पट मांडला फासे फेकले गेले आणि दान अर्थातच शकुनीमामाच्या बाजूनेच पडले होते. कफल्लक पांडव आता वनवासी होणार होते. नियतीने डाव मांडलेला होता --- 

***