महाभारत कथा (२ ५)

कुरुक्षेत्रावर कौरव आणि पांडव यांच्यामध्ये १८ दिवस युद्ध झाले. त्यात अपरंपार जीवित आणि वित्तहानी झाली. अनेक राजघराणी नामशेष झाली. हे युद्ध घडले त्याची काही तथाकथित कारणे दिली जातात. कुणी सांगते धृतराष्ट्र ज्येष्ठ असूनही पंडू राजाला सिंहासन देण्यात आले, म्हणून धृतराष्ट्राने संधी मिळताच, मिळालेले राज्य हाताचे जाऊ नये याकरता प्रयत्न केले. काहीजण मानतात की पांडव गुणी आणि अनाथ होते. कुरुसभेतील ज्येष्ठांनी नेहमी त्यांना झुकते माप दिले त्यामुळे दुर्योधनाच्या मनात त्यांच्या विषयी द्वेष उत्पन्न झाला. काहीजण द्रौपदीला दोष देतात तर काहीजण असे मानतात की हे युद्ध श्रीकृष्णांनी घडवून आणले. खरे तर युद्धासाठी एकच एक कारण देता येणार नाही. अनेक पिढयांच्या इतिहासामध्ये युद्धाची बीजे रोवली गेली आहेत. प्रसंगा प्रसंगातून वैर निर्माण होत होते, दोन्ही बाजूच्या योद्ध्यांच्या मनात इतका कडवटपणा निर्माण झाला की युद्ध हा एकमेव पर्याय उरला होता. या युद्धामुळे अर्थातच कुणालाही आनंद मिळू शकला नाही कारण युद्धात झालेली महाभयंकर हानी. दोन्हीबाजूचे अतिरथी, महारथी, सगे-सोयरे धारातीर्थी झाले. हे सगळे असेच होणार याची कल्पना सर्वांनाच होती आणि तरीही युद्ध टाळता आले नाहीच. 

युधिष्ठिराच्या राजसूय यज्ञामुळे, त्यांनी मिळविलेले अपार वैभव पाहून कौरवांच्या मनातील असूयेची ठिणगी अजूनच प्रज्वलित झाली होती. हस्तिनापुराला परतल्यानंतर दुर्योधन अस्वस्थ होता. आयुष्यभर त्याने ज्यांचा दुःस्वास केला, त्यांचेच कौतुकसोहळे बघणे त्याच्या नशिबी आले होते. त्यात मयसभेमधील अवमानकारक प्रसंग तो विसरू शकत नव्हता. पण तो पांडवांचे काहीच वाईट करू शकत नव्हता कारण ते आता स्वतंत्र राज्याचे राज्यकर्ते होते आणि दुर्योधन अजूनही हस्तिनापुराचा युवराजच होता. दुर्योधनाने त्याच्या मनातील सल शकुनीमामांना बोलून दाखवला. शकुनीमामाची कपटी बुद्धी कार्यरत होतीच, त्याने युधिष्ठिराला द्यूत खेळण्याचे आमंत्रण देण्याचे सुचवले. 

प्राचीन काळी असलेल्या अनेक अनाकलनीय प्रथांचा उल्लेख वेळोवेळी येतो त्यातील एक म्हणजे द्यूताचे आमंत्रण कुणीही राजा नाकारू शकत नसे. ते आमंत्रण जर कुणा ज्येष्ठ व्यक्तीने दिले असेल तर ते नाकारणे म्हणजे त्या ज्येष्ठांचा उपमर्द करणे. दुर्योधनाला ती कल्पना आवडली कारण शकुनीमामांचे कपट द्युतातील प्रावीण्य तो जाणून होता. 

दुर्योधनाने धृतराष्ट्राला द्युतक्रीडेसाठी पांडवांना निमंत्रण देण्याची गळ घातली. त्याने सांगितले, पांडवांनी एक महान कार्य पार पाडले आहे, सगळ्यांचा चांगल्या पद्धतीने पाहुणचार केला आहे तर आता त्यांना हस्तिनापुरामध्ये मध्ये बोलावून त्या पाहुणचाराची परतफेड करायला पाहिजे. असे केल्याने पांडवांना राजकारणापासून काहीकाळ विसावा मिळेल. धृतराष्ट्राला दुर्योधनाचे सांगणे योग्य वाटले आणि त्याने युधिष्ठिराकडे द्यूतक्रीडेचे आमंत्रण देण्याकरता राजदूत रवाना केले. 

युधिष्ठिराने अर्थातच निमंत्रण स्वीकारले. खरे तर या पूर्वीही एकदा शकुनीमामाच्या कपटी खेळीचा त्याने अनुभव घेतला होता, पण जनरीतीप्रमाणेच वागले पाहिजे ना? युधिष्ठिर धर्म, न्याय, नीती इत्यादींचे पालन करणारा म्हणून प्रसिद्ध होता. खोटे बोलणे, दुराचार, दुराभिमान, व्यभिचार इत्यादी अवगुणांचा युधिष्ठिराकडे अभावच होता. म्हणून तर त्याला धर्मात्मा .. धर्मराजा असे संबोधले जात असे. धर्मराजा धृतराष्ट्राचे आमंत्रण नाकारून त्याचा अधिक्षेप करणे शक्यच नव्हते. युधिष्ठिराने सहकुटुंब, सहपरिवार हस्तिनापुराकडे प्रस्थान केले, धृतराष्ट्राने तसेच आमंत्रण दिले होते ना? 

घडणाऱ्या, घडलेल्या घटनांना नियती, नशीब, विधिलिखित, प्रारब्ध असे संबोधले जाते. दैवामध्ये जे आहे ते घडणारच, कुणालाच ते टाळता येत नाही असे म्हणतात. हिंदू समाजात अशी समजूत आहे की सटवाई नावाची देवी आहे ती नवजात बालकाच्या ललाटावर (कपाळावर ) त्याचे भविष्य लिहून ठेवते आणि ते कधीच, कुणालाही बदलता येत नाही. सटवाईने पांडवांच्या कपाळी काय लिहिले होते ते तीच जाणे, पण परत एकदा फसगत करून घेण्यासाठी धर्मराजा त्या चांडाळ चौकडीच्या जाळ्यामध्ये आपणहून निघाला होता. 

आश्चर्य वाटते त्याला कुणीही विरोध केला नसेल? इतर पांडवांनी नसेल केला कदाचित कारण धर्मराजा ज्येष्ठबंधू होता पण राजमाता कुंती? त्याची धर्मपत्नी द्रौपदी? कुणीही त्याला सावध केले नसेल? का सगळ्यांनाच जनरीतीप्रमाणे वर्तन करणेच योग्य वाटले असेल? का युधिष्ठिराला वाटले असेल की एकदा हरलो पण या वेळेस नशिबाचे दान कदाचित माझ्याच बाजूने पडेल, या वेळेस माझी जीत होईल. त्या वेळेस नक्की काय घडले याची कुठेही नोंद नाही पण सत्य हेच होते की नियतीने परत एकदा फासे फेकले होते. कुणाचे भवितव्य घडणार? आणि कुणाचे बिघडणार? हे आता ठरणार होते. 

हस्तिनापुरामध्ये धृतराष्ट्र महाराजांचा दरबार भरलेला होता. सर्व ज्येष्ठ, मानकरी, मंत्रिगण, राजकुळातील सदस्य त्यांच्या आसनांवर स्थानापन्न झालेले होते. दरबाराच्या मध्यभागी उच्च स्थानी सुवर्ण सिंहासन होते. सिंहासनावर महाराज धृतराष्ट्र आणि त्यांची पत्नी गांधारी विराजमान झालेले होते. सिंहासनाच्या समोर द्यूताचा पट मांडलेला होता. महाभारतामध्ये असा उल्लेख आहे की त्या द्युताच्या प्रसंगी जे फासे वापरले गेले ते म्हणे जरासंधाच्या अस्थींपासून तयार केलेले होते. समोर भीम असल्यामुळे प्रत्येकवेळी शकुनीने ते फासे टाकले की आपणहून पलटून त्याला हवे तसे दान देत असत, असेलही .... 

युधिष्ठीर आणि शकुनी एकमेकांसमोर होते, सारेजण उत्सुकतेने पाहत होते, द्यूतक्रीडेस प्रारंभ झाला होता. प्रत्येकवेळेस दान टाकण्या अगोदर काय पणाला लावणार ते जाहीर केले जात होते. एकामागोमाग एक अशा अनेक वस्तू, दागिने, घरे, पशुधन, शस्त्रे इत्यादी पणाला लावले जात होते आणि युधिष्ठिराची हार होत होती. पांडवांच्या चेहऱ्यावर चिंता दिसत होती, युधिष्ठिर हार मानायला तयार नव्हता. त्याने इंद्रप्रस्थाचे राज्यही पणाला लावले, एकेक करून सर्व बंधू आणि शेवटी स्वतःलाही पणाला लावले, आणि त्याने सर्वस्व गमावले होते. इंद्रप्रस्थचा चक्रवर्ती सम्राट आणि त्याचे बंधू कौरवांचे दास झाले होते. दुर्योधनाचे कारस्थान आणि शकुनीमामाचे कपट यशस्वी झालेले होते. नियतीची ती खेळी पाहत असलेले सर्वजण आश्चर्याने दिग्मूढ झालेले होते. सारे काही त्यांच्या दृष्टी समोर आणि त्यांच्या संमतीने घडले होते. अशा परिस्थितीत काय करायचे याचे ज्ञान कुणालाच नव्हते. 

युधिष्ठिराने हात जोडून पराजय मान्य केला, पाचही पांडव हात जोडून माना झुकवून उभे होते. युधिष्ठिर म्हणाला आता पणाला लावण्यासारखे त्याच्याकडे काहीच शिल्लक नाही. इतका वेळ सर्वकाही फक्त पाहत असलेला दुर्योधन त्याचे आसन सोडून पुढे आला आणि म्हणाला युधिष्ठिरा तू खोटे बोलतोस. तुझ्यापाशी अजून एक अमूल्य चीज आहे जी तू पणाला लावू शकतोस आणि तुझे सर्व वैभव परत मिळवून तुझी आणि तुझ्या बंधूंची दास्यातून मुक्तता करून घेऊ शकतोस. युधिष्ठिराला कळत नव्हते की दुर्योधन कशाबद्दल बोलतो आहे. मग दुर्योधनच म्हणाला, तू द्रौपदीला पणाला लाव, हरलास तर द्रौपदी आमची दासी होईल, जिंकलास तर परत एकदा इंद्रप्रस्थाचा सम्राट होशील. तिथे उपस्थित असलेल्या अनेकांनी त्याचा निषेध केला पण युधिष्ठिराने द्रौपदीला पणाला लावण्याचे मान्य केले आणि तो पराजित झाला होता. 

तिथे घडलेल्या त्या अघटिताने सारी कुरुसभा लज्जित झालेली होती, त्यांची सारी उच्चं नीतिमूल्ये धुळीस मिळाली होती. शूरवीर, विद्वान उपस्थित असलेल्या सभेसमोर एका स्त्रीचे अवमूल्यन होत होते, एखाद्या वस्तूप्रमाणे तिला पणाला लावले गेले होते. ती स्त्री कुणी सामान्य नव्हती तर राजकुळातील कन्या, कुरुकुळाची स्नुषा, इंद्रप्रस्थाची सम्राज्ञी आणि पाच अजिंक्य वीरांची पत्नी होती. 

दुर्योधनाचा आनंद गगनात मावेनासा झाला होता. इंद्रप्रस्थाचे साम्राज्य मिळण्यापेक्षा द्रौपदीचे स्वामित्व मिळणे त्याला अधिक महत्वाचे वाटत होते. त्याने दरबारातील रक्षकांना द्रौपदीला दरबारात घेऊन येण्याची आज्ञा केली, रक्षक द्रौपदीच्या महालाकडे गेले आणि तसेच परत आले, द्रौपदीने त्या रक्षकांकडून कुठलीही आज्ञा स्वीकारण्यास नकार दिला होता. दुर्योधनाने दरबारातील काही मानकऱ्यांना पाठविले पण द्रौपदी आली नाहीच. आता दुर्योधनाचा क्रोध आकाशाला भिडला होता, एक दासी माझी अनुज्ञा करते म्हणजे काय? त्याने त्याचा कनिष्ठ बंधू दुःशासनाला आज्ञा दिली द्रौपदीला सभेमध्ये हजर कर, स्वतःहून आली नाही तर बळजबरीने घेऊन ये. 

सारी सभा सुन्न झाली होती,  धृतराष्ट्र, गांधारी काही न बोलता त्यांच्या पुत्राचा अनाचार सहन करत होते, भीम आणि अर्जुनाच्या  संतापाचा पारा चढत होता, युधिष्ठिर अपराधी भावनेने स्तब्ध होता तर नकुल, सहदेवांची परिस्थिती दयनीय झालेली होती. 

दुःशासन द्रौपदीच्या महालात गेला, परंतु द्रौपदी त्याला सामोरी आली नाहीच. त्याने तिच्या दासीला घडलेले सारे द्रौपदीला कथन करण्यास सांगितले आणि दरबारी येण्यास सांगितले. द्रौपदीने उलट निरोप पाठविला, तिची परिस्थिती कुणाही परपुरुषांसमोर येण्याजोगी नाही. ती रज:स्वला आहे, एकवस्त्रा आहे, अशा परिस्थितीत ती तिचा महाल सोडून बाहेर येऊ शकत नाही. परंतु दुःशासनाने तिच्या विनवण्यांकडे दुर्लक्ष केले, त्याला त्याच्या ज्येष्ठबंधूच्या आज्ञेचे पालन करायचे होते आणि द्रौपदी तर आता त्यांची दासी होती, तिने आज्ञापालन करायलाच हवे होते. 

***