महाभारत कथा (२ ३ )

काळ बदलला, जीवनशैलीमध्ये आमूलाग्र बदल घडून आला, नवीन तंत्रज्ञानामुळे मनोरंजनाची अनेक साधने उपलब्ध झाली. या सर्व बदलांमध्ये महाभारत कथेची लोकप्रियता मात्र अबाधित आहे. काही वर्षांपूर्वी दूरदर्शनवर "महाभारत" ही महामालिका प्रसारित होत असे. त्या काळात पुनःप्रक्षेपण किंवा नंतर मालिकेच्या भागाचे संग्रहित व्हिडिओ बघणे वगैरे प्रकार नव्हते त्यामुळे घरातील अबालवृद्ध ती मालिका बघण्याकरता खास वेळ राखून ठेवत असत. मालिकेचे प्रसारण चालू असताना रस्त्यांवर शुकशुकाट असे .. खरं सांगते आहे. तर त्या मालिकेचे शीर्षकगीत फार प्रसिद्ध झाले होते -- अतिशय सुंदर, सुबोध आणि नेमके शब्द असलेले ते काव्य आहे आणि महाभारत कथेचे मर्म त्यात अचूक व्यक्तं होते असे मला वाटते. ते गीत असे आहे --

अथ श्री महाभारत कथा 

कथा है पुरुषार्थकी ये स्वार्थकी, परमार्थकी 

सारथी जिसके बने श्रीकृष्ण, धनुर्धर पार्थकी ....

महाभारत कथा ही एक परिपूर्ण अशी मानवी भावभावना आणि नातेसंबंध चित्रित करणारी कथा आहे. महाभारत केवळ आदर्श वर्तनाबद्दलच सांगते असे नाही तर दुर्जन, दुर्गुणांच्या कथाही सांगते. परिस्थितीचे फासे कसे पालटतात? ते सांगते. त्यातून काय बोध घ्यायचा हे वाचक अथवा श्रोत्यांवरच निर्भर आहे. 

यज्ञाचा अश्व दिग्विजय करून इंद्रप्रस्थनगरीमध्ये सुखरूप परत आला होता. युधिष्ठिराचे नेतृत्व भारतवर्षातील सर्व राजांनी मान्य केले होते. त्यामुळे आता राजसूय यज्ञ करण्याचा अधिकार युधिष्ठिराला प्राप्त झालेला होता .

यज्ञाची तयारी सुरू झाली, देशोदेशी आमंत्रणे पाठविण्यात आली. युधिष्ठिराने स्वतः हस्तिनापुरामध्ये जाऊन धृतराष्ट्र, कौरव आणि कुरुसभेला आमंत्रण दिले आणि सर्वांनी मोठ्या आनंदाने ते स्वीकारले. धृतराष्ट्राने त्याच्या पुत्रांना आदेश दिला होता, पांडवांचा राजसूय यज्ञ हा घरातले कार्य आहे असे समजा आणि पाहुण्यांप्रमाणे न जाता सर्व यज्ञकार्यात सहभागी व्हा. 

दुर्योधनाचा जळफळाट झाला होता. एक अवघड आणि प्रतिकूल परिस्थिती असलेला भूभाग मिळूनही पांडवांनी त्याचे सोने केले होते. निबिड अरण्यातून एका ऐश्वर्यसंपन्न नगरीची निर्मिती केली होती. आणि आता तर ती नगरी, भारतातील एक प्रबळ सत्ताकेंद्र होते. असूया, ईर्ष्या आणि पांडवांबद्दलचा पराकोटीचा द्वेष मनात बाळगूनच दुर्योधन त्याच्या आप्तमित्रांसह इंद्रप्रस्थ नगरीमध्ये आला होता. 

इंद्रप्रस्थाच्या अपरंपार श्रीमंतीचे वर्णन कथेमध्ये खूप विस्ताराने केलेले आहे. मयासुरासारख्या कुशल वास्तुशिल्पीच्या मार्गदर्शनाखाली इंद्रप्रस्थ आकाराला येत होते. राजवाडे, महाल, हवेल्या, सुबक नेटकी घरे, उद्याने, मंदिरे, धर्मशाळा, अन्नछत्रे, निरनिराळे बाजार, अनेक रथ, अश्व, गज यांची वर्दळ असलेले आखीव रस्ते आणि असे बरेच काही तिथे होते. इंद्रप्रस्थ नगरीमध्ये एक वैशिष्ट्यपूर्ण वास्तू उभी राहिली होती तिचे नाव होते मयसभा. मयसभा म्हणजे वास्तुशिल्पाचा एक अद्भुत नमुनाच होता. जमीन आहे असे वाटून पाय ठेवावा आणि ते पाण्याचे तळे असावे, भिंत समजून आधार घ्यायला हात पुढे करावा आणि ती भिंत नसून केवळ एक दृष्टिभ्रम असावा ... असे विविध भ्रम निर्माण करणारे देखावे तिथे होते. अर्जुनाने दिलेल्या जीवदानाबद्दल कृतज्ञता व्यक्त करण्यासाठी मयासूराने ते अजोड वास्तुशिल्प साकारले होते. तिथे येणाऱ्या देशोदेशींच्या पाहुण्यांकरता मयसभा हे आकर्षणाचे केंद्र होते. पण याच मयसभेमुळे कुरुकुळात धुमसत असलेल्या वैराग्नीला हवा मिळाली आणि वणवा पेटला, त्यात अनेक शूरवीरांची आहुती पडली होती.

राजसूय यज्ञासाठी अतिथी येत होते. त्या सर्वांची सन्मानपूर्वक व्यवस्था ठेवणे हे अत्यंत महत्त्वाचे कार्य होते. कुणीही नाराज होऊ नये याकरता द्रौपदीसह सर्व पांडव दक्ष होते. यज्ञमंडप, होमहवन, पूजा इत्यादींची व्यवस्था केली जात होती. अतिथी आणि नागरिकांसाठी भोजन आणि प्रसादाची व्यवस्था करण्यात आलेली होती. 

धृतराष्ट्राच्या आदेशानुसार कौरव राजपुत्र देखील यज्ञकार्यामध्ये सहभागी झालेले होते. युधिष्ठिराने प्रत्येकाला काहीनाकाही जबाबदारी सोपवलेली होती, दुर्योधनाला देखील एक महत्वाची जबाबदारी देण्यात आलेली होती. यज्ञाकरता तिथे जमलेले निमंत्रित अतिथी अनेक बहुमूल्य नजराणे घेऊन आलेले होते. ते नजराणे स्वीकारून त्यांची नोंद करून राज्याच्या खजिन्यामध्ये जमा करणे हे त्याचे काम होते. ते काम करताना आधीच असूयेने जळत असलेल्या दुर्योधनाच्या द्वेषात भरच पडत होती. पांडवांचे वैभव पाहून दुर्योधन मत्सरग्रस्त झालेला होता. शकुनीमामा दुर्योधनाच्या मनातील पांडवांविषयीचे शत्रुत्व प्रज्वलित ठेवण्यासाठी सतत काहीनाकाही कानगोष्टी करतच होता. युधिष्ठिराला या सर्वाची काहीच कल्पना नव्हती. आयुष्यभर वैरभाव जपणारे बंधू यज्ञकार्याच्या निमित्ताने का होईना आपुलकीने वागत आहेत ह्याचे त्याला समाधान होते. 

सजवलेल्या मुख्य यज्ञमंडपात यज्ञाचे विधी संपन्न होत होते. होमहवनामुळे मंडपात धूर कोंदलेला होता. शेकडो ब्राह्मण उच्चरवाने मंत्रपठण करीत होते. सम्राट युधिष्ठिराबरोबर द्रौपदी त्या यज्ञविधींमध्ये सहभागी झालेली होती. 

प्रमुख आचार्यांनी सम्राट आणि सम्राज्ञीला अतिथींचे यथायोग्य स्वागत करण्यास सांगितले होते. भारताच्या संस्कृतीमध्ये अतिथींचा नेहमीच सन्मान करण्याची पद्धत आहे, मग तो अनाहूत पाहुणा असो वा निमंत्रित, "अतिथी देवो भव:" हीच आमची संस्कृती. मंडपात जमलेले सर्व युधिष्ठिराच्या आमंत्रणाला मान देऊन आलेले होते. यजमान या नात्याने सर्व अतिथींची सन्मानपूर्वक पूजा करून ते कार्यामध्ये उपस्थित राहिल्याबद्दल आभार प्रदर्शन करायचे होते. अतिथी पूजनाची सर्व व्यवस्था होती, पांडव स्वतः अतिथींचे स्वागत करणार होते. त्या विधीमध्ये अग्रपूजेचा मान कुणाला मिळणार याबद्दल उत्सुकता होती. स्वतः सम्राट युधिष्ठिर आणि महाराणी द्रौपदी अग्रपूजेच्या मानकऱ्याची पाद्यपूजा करणार होते. 

मंडपाच्या मध्यभागी एक सुवर्ण आसन मांडण्यात आलेले होते. पूजेची सामग्री घेऊन काही दासी तिथे आलेल्या होत्या. यज्ञवेदीच्या पायऱ्या उतरून सम्राट आणि महाराणी मंडपात आले. युधिष्ठिर पुढे जाऊन श्रीकृष्णाच्या आसनासमोर थांबला आणि त्याने आदरपूर्वक हात जोडून पूजा ग्रहण करण्याची विनंती केली. मंडपात आनंदाचे वातावरण होते, सर्व राजे महाराजे त्या महान यज्ञात सहभागी होताना भारावलेले होते. श्रीकृष्णाला अग्रपूजेचा मान देण्याला सर्वांची सहमती होती कारण त्या सन्मानासाठी श्रीकृष्ण योग्य व्यक्ती आहेत असे सर्वांचेच मत होते ... फक्त एकजण सोडून. 

शिशुपाल --- चेदीदेशाचा राजा, त्याच्या अवमानजनक बोलण्याकरता प्रसिद्ध होता. त्याचा तो स्वभावदोषच होता. बोलताना तो कुणाचीही आणि कसलीच पर्वा करीत नसे, वयाने, मानाने ज्येष्ठ, स्त्री, पुरुष कुणीही त्याच्या दृष्टीने समानच होते, तो कुणालाही काहीही बोलू शकत असे, कुणाचाही अपमान करीत असे. काहीजण त्याला स्पष्टवक्ता म्हणू शकतील कदाचित, परंतु बहुसंख्य त्याला उद्धटच समजत असत. त्याची माता, श्रीकृष्णाचे पिता वसुदेव आणि पांडवांची माता कुंती यांची भगिनी होती, खरे तर त्यांचे निकटचे नाते होते. श्रीकृष्णाला अग्रपूजेचा मान देण्यासाठी आक्षेप घेण्यामुळे पवित्र यज्ञात विघ्नं निर्माण होते आहे याचेही भान शिशुपालाला राहिले नव्हते. त्याच्या या विरोधाला कारणही होते, ते म्हणजे श्रीकृष्णाविषयीचा पराकोटीचा मत्सर. श्रीकृष्णाचे कर्तृत्व, पराक्रम जगजाहीर होते. अनेकांसाठी श्रीकृष्ण संकटकाळी सहाय्यकर्ता होते. त्यांचे गुण, लोभस व्यक्तिमत्त्व आणि मत्सर, द्वेष अशा दुर्गुणांचा स्पर्श नसलेला स्वभाव यामुळे ते सर्वांनाच प्रिय होते. त्यांची लोकप्रियता शिशुपालाला डाचत असे. तो संधी मिळेल तेव्हा कृष्णाचा पाणउतारा करीतच असे. शिशुपालाच्या मातेला त्याच्या अशा वागण्यातला धोका चांगलाच कळत होता, श्रीकृष्णांचे सामर्थ्य ती जाणून होती. तिने शिशुपालाच्या अपराधांकडे दुर्लक्ष करून त्याला क्षमा करण्याची कृष्णाला विनंती केलेली होती. शिशुपालाच्या मातेचा मान ठेवण्यासाठी कृष्णाने ती मान्यही केली होती, पण सहनशक्तीची मर्यादा आखली होती. श्रीकृष्णांनी शिशुपालाच्या शंभर अपराधांना क्षमा करण्याचे मान्य केले होते. तोच शिशुपाल यज्ञमंडपात सर्व अतिथींसमोर श्रीकृष्णाची निंदा करीत होता. 

शिशुपाल युधिष्ठिराला उद्देशून बोलत होता, "तुझी मती कुंठीत झाली आहे का? का कृष्णाच्या मोहजालात तू फसला आहे. या सभेत उपस्थित असलेले ज्येष्ठ आणि श्रेष्ठ तुला दिसत नाहीत का? पितामह भीष्म, महात्मा विदुर, आचार्य द्रोण, धृतराष्ट्र महाराज, तुमचे श्वशुर पांचाळ नरेश द्रुपद या सर्वांचा तुला विसर पडला आहे का? गायी राखणाऱ्या गुराख्याला, गोपींबरोबर रासलीला करणाऱ्या चारित्र्यहीनाला आणि स्वतःच्या सख्ख्या मामांचा वध करून मथुरेचे राज्य बळकावणाऱ्या कुळबुडव्याला तू अग्रपूजेचा मान का देतो आहेस ? यात तुला अधर्म दिसत नाही का ? " 

शिशुपालाची वाणी अखंड स्त्रवत होती, मंडपातील उपस्थित सर्व जण आचंभित होऊन ऐकत होते. युधिष्ठिराने शिशुपालाला थांबविण्याचा निष्फळ प्रयत्न केला. दुर्योधन, शकुनी मामा, कर्ण अशा काही मोजक्यांनीच शिशुपालाच्या बोलण्याला पाठिंबा दर्शविला होता, बाकी सारेजण स्तब्ध होते. 

शिशुपालाचे प्रलाप ऐकताना पांडवांच्या चेहऱ्यावर क्रोध दिसत होता पण स्वतः श्रीकृष्ण मात्र शांत होते.  त्यांच्या चेहऱ्यावर स्मितहास्य तसेच होते. शिशुपालाकडून अपमान होण्याची ती काही पहिलीच वेळ नव्हती. आजवर असंख्य वेळा शिशुपालाने श्रीकृष्णाच्या कुरापती केल्या होत्या, अपमान केले होते. .. नक्की मोजदादच करायची तर आजचा एकशेएकावा प्रसंग होता. शिशुपालाचे शंभर अपराध श्रीकृष्णांनी माफ केले होते, आता शिशुपालाच्या मातेला दिलेल्या वचनातून ते मुक्त झाले होते. 

शिशुपालाचे वाक्ताडन चालूच होते आणि बघता बघता श्रीकृष्णांनी विराट रूप धारण केले होते. सारा यज्ञ मंडप दिव्य तेजाने भरून गेला होता. यज्ञमंडपामध्ये दैवी सुगंध पसरलेला होता, बासरीचे मधुर स्वर ऐकू येत होते. मंडपातील सर्वांची दृष्टी अंध झाली होती, त्यांच्या नजरेसमोर फक्त श्रीकृष्णाचा मोरमुकुटमंडीत चेहरा दिसत होता. श्रीकृष्णाच्या उजव्या हाताच्या तर्जनीमध्ये सोन्यासारखे तळपणारे तेजस्वी सुदर्शन चक्र फिरत होते. त्या चक्राने वेग घेतला आणि शिशुपालाच्या दिशेने ते जाऊ लागले. कुणालाही काही समजण्याच्याआत ते परत कृष्णाच्या हातामध्ये परतले होते. तेजाची अभ्रे विरळ झाली, बासरीचे सूर ऐकू येईनासे झाले, हवेतला सुगंध देखील आता जाणवत नव्हता. सगळे सावध झाले, अजूनही श्रीकृष्ण त्यांच्या जागेवरच उभे होते. नक्की काय झाले ते कुणालाच कळत नव्हते पण शिशुपालाचे धडावेगळे होऊन दूर पडलेले मस्तक दिसताच सारेकाही स्पष्ट झाले होते. कृष्णाच्या दैवी सामर्थ्यासमोर सर्वजण नतमस्तक झाले. अग्रपूजेचा मान निर्विवादपणे कृष्णालाच द्यायला पाहिजे असेच सर्वांचे मत होते. 

महाभारतामध्ये शिशुपालवधाचे वर्णन असेच केलेले आहे. शिशुपालाचा वध करण्याकरता श्रीकृष्णांनी विश्वरूप धारण केले असेल असे मला वाटत नाही. शिशुपालाने कृष्णावर अनेक आरोप करून त्यांची नालस्ती केली होती. पण शिशुपालाचे आरोप खोडून स्वतःचे श्रेष्ठत्व सिद्ध करण्याची कृष्णाला गरजच नव्हती. श्रीकृष्णांचे चरित्र, योग्यता सर्व जगासमोर होते. मग तरीही कृष्णाने तो चमत्कार का घडवला असेल? शिशुपालाने त्याचे अनर्गल बोलणे बंद करावे म्हणून? का शिशुपालाचे बोलणे ऐकून कुणाच्या मनात शंका आली असेल तर तिचे निरसन व्हावे म्हणून? 

महाभारतातील कथांविषयी अनेक मतमतांतरे आहेत. शिशुपालाच्या वधाची आणि विशेषतः ज्या पद्धतीने तो केला गेला, त्याची कारणमीमांसा तज्ज्ञांनी केलीच असेल. परंतु कथेतून काही बोध घ्यायचा असेल तर तो "अती तिथे माती " असाच आहे असे मला वाटते. कृष्णाने शिशुपालाचे अनेक अपराध सहन केले पण त्यांच्या सहनशक्तीलाही मर्यादा होतीच. कृष्णाने शिशुपालाच्या मातेला दिलेल्या वचनाचे सुरक्षा कवच त्याच्याभोवती होते पण त्याने मर्यादा ओलांडली आणि त्याचा अंत झाला. 

***