महाभारत कथा (२ ४ )

यज्ञमंडपामध्ये घडलेल्या शिशुपाल वधाच्या घटनेने काहीकाळ अस्थिरता निर्माण झाली होती. शिशुपालाचे धडावेगळे झालेले शीर बघताना उपस्थित अतिथी भयचकित झाले होते. काहीकाळाने सारे स्थिरस्थावर होऊन यज्ञकार्याचे विधी संपन्न झाले होते. युधिष्ठिर चक्रवर्ती सम्राट होता आणि त्याच्या सत्तेला आव्हान देऊ शकेल असा कुणीही वीर नव्हता. 

कौरव राजपुत्र यज्ञकार्यामध्ये सहभागी झाले होते पण ते केवळ धृतराष्ट्राची आज्ञा म्हणून. दुर्योधन त्याची असूया, द्वेष लपवू शकत नव्हता. द्रौपदीबद्दल त्याला असलेला राग तर व्यक्त होतच होता. द्रौपदीच्या स्वयंवरासाठी दुर्योधनही उपस्थित होता, स्वयंवराचा 'पण' जिंकून द्रौपदीशी विवाह करण्याची इच्छा त्याच्याही मनात होतीच, पण त्याला लक्ष्यवेध करता आला नाही. आणि तीच द्रौपदी आता इंद्रप्रस्थ साम्राज्याची महाराणी होती. दुर्योधनाचा परममित्र असलेला कर्ण हा तर दीर्घद्वेषी. विद्यार्थी असल्यापासूनच तो पांडवांचा विशेषतः अर्जुनाचा द्वेष करीत होता. द्रौपदी स्वयंवरामध्ये त्याचा झालेला अपमान हे अजून एक निमित्त होते. द्रौपदीने स्वयंवरमंडपामध्ये त्याला सूतपुत्र असे संबोधले होते, हा प्रसंग तर त्याच्या जिव्हारी लागलेला होता. यज्ञप्रसंगी द्रौपदीचा अपमान करण्याचा प्रयत्न त्या दोघांनीं केला होता परंतु कृष्णाच्या चतुराईमुळे तो अयशस्वी झाला होता. 

मुख्य यज्ञविधी पार पडला होता, आता काहीसा निवांत वेळ होता. कौरव राजपुत्र, कर्ण, आणि शकुनी मयसभेमध्ये आलेले होते, त्यांच्या मनात देखील सभेविषयी कुतूहल होते. 

मयसभेमध्ये असलेले देखावे दृष्टिभ्रम करणारे होते. कौरव राजपुत्र त्या देखाव्यांना फासत होते. कधी जमीन समजून पाण्याच्या तळ्यात पडत तर कधी पायरी समजून पाय ठेवल्याने खाली पडत होते. तिथले स्तंभ, भिंती, झाडे, पुतळे, संगमरवरी आसने, जमीन, तळे, गवाक्षे, द्वारे सारे काही भ्रम निर्माण करणारे होते. जे आहे असे वाटेल ते तिथे नाहीच अशीच रचना होती. तिथल्या चमत्कारिक देखाव्यांमुळे दिशांचे ज्ञान होत नव्हते. खरे तर केवळ मनोरंजनाकरता आणि मौजमजेसाठी ती सभा होती. त्यातील देखाव्यांना फसल्याने अपमान वाटायचे काहीच कारण नव्हते आणि तसेच काही तिथे असणार याची पूर्वकल्पना तिथे येणाऱ्यांना नक्कीच असणार होती. परंतु दुर्योधन, दु:शासन, कर्ण, शकुनी इत्यादींना तिथे होणारी फजिती चांगलीच त्रासदायक वाटत होती कारण मयसभेच्या सौधावर दासी आणि सख्यांसोबत वार्तालापात मग्न असलेली द्रौपदी. 

द्रौपदी तिच्या काही सख्या आणि दासींसह तिथे आलेली होती, कदाचित यज्ञकार्यातून काही क्षण विसावा घेण्यासाठी असेल किंवा कदाचित मुद्दाम दुर्योधनाला डिवचण्यासाठीही असेल. सौधाच्या संगमरवरी कठड्यावर झुकून ती कौरवांची त्रेधा बघत होती. द्रौपदी आणि तिच्या सख्या हास्यविनोदात गर्क होत्या. त्यांच्या बोलण्याचे आणि हास्यांचे ध्वनी त्या रिकाम्या सभेमध्ये गुंजत होते. दुर्योधनाला वाटत होते द्रौपदी त्यांच्या होणाऱ्या फजितीलाच हसते आहे. हे म्हणजे "चोराच्या मनात चांदणे" या उक्तीला सिद्ध करणारेच आहे. दुर्योधनाने त्याच्या साथीदारांसह यज्ञस्थानी, भोजन आणि प्रसादाच्या समयी द्रौपदीला लज्जित करण्याचे प्रयत्न केलेले होते, त्याचा बदला घेण्यासाठी द्रौपदी मुद्दाम तिथे आली असावी असे त्याला वाटत होते. खरे तर द्रौपदी इंद्रप्रस्थाची महाराणी होती. ती पाच पुत्रांची माता होती आणि मुख्य म्हणजे यज्ञ हे तिच्या घरचे कार्य होते, अतिथींचा अपमान करणे तिच्या गृहिणी धर्माला शोभेसे नव्हतेच. त्यामुळे एखाद्या षोडषवर्षा, उथळ आणि चंचल कुमारिकेप्रमाणे ती कुणाची फसगत बघून कुचेष्टा करेल असे वाटत नाही, पण दुर्योधनाला तसे वाटत होते. 

या कथेत असा उल्लेख आहे की द्रौपदी नुसती व्यंगाने हसत नव्हती तर, "अंध पित्याचे पुत्रदेखील अंध झालेत की काय?" असेही ती म्हणाली. द्रौपदीचे एकंदर चरित्र, तिची व्यक्तिरेखा, तिने अनेक प्रसंगी घेतलेले प्रगल्भ निर्णय, तिचे स्वभावचित्र पाहता असे घडणे असंभव वाटते. द्रौपदी एक प्रौढ, समंजस आणि बुद्धिमान स्त्री आहे असेच तिचे व्यक्तिचित्रण दिसते. तिला सूड घ्यायचा असता तर अधिक चांगले पर्याय तिला नक्कीच उपलब्ध होते. एखाद्या मूढ, उथळ आणि चंचल बालिकेप्रमाणे ती वर्तन करेल असे संभवत नाही. पण तरीही माणसाची बुद्धी कशी? कुठे? वाहवत जाईल सांगता येत नाही. त्यामुळे असे घडले असेल असेच गृहीत धरावे लागेल. कारण या प्रसंगानंतरच पुढचे सर्व महाभारत घडले होते.  

***