महाभारत कथा (३ ६ )

दूरस्थाः पर्वताः रम्याः, वेश्या च मुखमण्डने।

युद्धस्य तु कथा रम्या त्रीणि रम्याणि दूरतः || 

पर्वत (नेहमी) दुरून सुंदर दिसतात आणि वेश्या मुखावर रंगलेप केल्यावरच (दुरून) सुंदर भासतात. तेच युद्धकथांबद्दल देखील खरे आहे (कारण त्या ) दूरस्थ राहूनच ऐकायला चांगल्या वाटतात. हे तीनही (पर्वत, वेश्या आणि युद्धकथा) दूर अंतरावरूनच सुंदर दिसतात. 

युद्धाच्या कथा ऐकायला, वाचायला सर्वांनाच आवडतात, पण प्रत्यक्ष युद्ध ही काही सुखद घटना नाही. युद्धाचा समय येई पर्यंत बरेचकाही घडलेले असते, युद्धाची अनेक कारणे असतात. प्रत्यक्ष युद्ध ही शौर्य आणि धैर्याची कसोटी असते, कमकुवत मनाची व्यक्ती ते सहन करू शकत नाही. युद्धानंतर कुणाचातरी पराजय होणार हे नक्की असते, आणि पराजित सैन्य तो अपमान, दु:ख, वेदना विसरू शकत नाही. युद्धात विजयी झालेले देखील तो विजय साजरा करण्याच्या स्थितीत नसतातच, कारण त्या विजयाकरता त्यांनी देखील मोठी किंमत मोजलेली असते, अनेक लढवय्ये गमावलेले असतात. त्यामुळे युद्धकथा जरी रम्य वाटत असल्या तरी युद्धात सहभागी असलेल्या दोन्ही पक्षांची कधीही भरून न येऊ शकणारी हानी झालेली असते जी नेहमीच दुःखदायक असते. 

महाभारत कथेचा काळ अतिप्राचीन आहे. त्या काळातील चालीरीती, उपलब्ध साधने हे आजच्या काळापेक्षा सर्वस्वी भिन्न आहे. महाभारतातील सर्वात महत्त्वाची घटना म्हणजे कुरुक्षेत्रावर लढले गेलेले युद्ध. त्या युद्धाची अनेक कारणे सांगता येतील कारण युद्ध ही अचानक घडणारी घटना नसते. युद्धात सहभागी प्रत्येक पक्षाला, प्रतिपक्ष अन्यायी वाटत असतो आणि स्वतःची बाजू सत्याची वाटत असते. परंतु काळ महान परीक्षक असतो. योग्य-अयोग्य, नैतिक-अनैतिक, सत्य-असत्य याची परिमाणे ठरलेली असतात आणि त्या कसोटीवरच काळ न्यायनिवाडा करीत असतो. 

कौरव आणि पांडव सेना युद्धाकरिता सज्ज होऊन समोरासमोर आल्या आहेत, त्या रणांगणावरील घडणाऱ्या घटनांचे वर्णन (म्हणजे समालोचनच म्हणा ना) जन्मांध धृतराष्ट्राला त्याचा सहाय्यक/मंत्री असलेला संजय ऐकवत असतो. कुरुक्षेत्रावरील रणाच्या वर्णनात म्हणूनच वेळोवेळी "संजय उवाच ... (संजय ने सांगितले )" असा उल्लेख येत असतो. 

आता असे करण्याकरता कोणते तंत्रज्ञान वापरले समजत नाही. धृतराष्ट्र वृद्ध आहे आणि अंध आहे, तो रणक्षेत्री नसून त्याच्या निवासस्थानी आहे. संजय -- त्याचा सहाय्यक त्याच्या समवेतच आहे आणि तो दूर रणांगणावर घडणाऱ्या घटना प्रत्यक्ष बघत असल्याप्रमाणे वर्णन करून सांगतो आहे. 

हे सर्व जर काल्पनिक असेल तर लेखकाची कल्पनाशक्ती किती अद्भुत असेल? जे तंत्र वर्तमानकाळातील मानवाला केवळ काही दशकांपूर्वी अवगत झाले त्याची इतक्या प्राचीन काळी कल्पना करून कथा लिहिली आहे. पण असे नसावे.. महाभारत कथेमध्ये सत्याचा अंश आहे. कालौघात त्याचे अनेक धागेदोरे निसटलेले आहेत. काहीवेळा का? आणि कसे? याचे उत्तर न सापडल्याने असेल  किंवा काहीवेळा कथा अधिक रंजक करण्याकरता काही चमत्कारिक वर्णने केलेली असावीत. त्या काळी जर ब्रह्मास्त्र अस्तित्वात असेल, तर दूर अंतरावरून बघण्याचे अथवा संपर्कांचे तंत्र अस्तित्वात असूही शकते. 

धृतराष्ट्राला कुरुक्षेत्रावर काय घडते आहे हे जाणून घेण्याची उत्सुकता आहे म्हणून तो विचारतो, 

धर्मक्षेत्रे कुरुक्षेत्रे समवेता युयुत्सवः ।

मामकाः पाण्डवाश्चैव किमकुर्वत संजय ॥१॥ 

त्यानंतर संजय, कुरुक्षेत्रावर घडत असलेल्या घटनांचे वर्णन करण्यास  प्रारंभ करतो. कुरुक्षेत्रावरील स्थितीचे सविस्तर वर्णन संजय धृतराष्ट्राला ऐकवतो आहे. 

सेनेच्या अग्रभागी कोण आहे? सेनापती कोण? सैन्याची व्यूहरचना कशी केली आहे अशी सर्व माहिती संजय देत असतो. आता तो पांडवसेनेचे वर्णन करतो, तो म्हणतो की पांडवसेनेची व्यूहरचना, श्रेष्ठ सेनानी धृष्टद्युम्नं याने केली आहे. धृष्टध्युम्नं हा द्रौपदीचा बंधू आणि पांचाळ देशाचा युवराज आहे. 

महाभारतातील सर्व प्रमुख व्यक्तिरेखांचे वय हा एक कुतूहलाचा विषय असू शकतो. महाभारताची कथा, त्यातील घटनाक्रम, उल्लेख केलेला कालावधी इत्यादी मुद्दे लक्षात घेतले तर कौरव सेनानी पितामह भीष्म यांचे युद्धसमयी वय १०० वर्षांहूनही अधिक असावे असे दिसते. पांडवांचे वय देखील ६० वर्षे किंवा त्याहूनही अधिक आहे असे लक्षात येते म्हणजे म्हणजे कृष्णाचे वय देखील त्या आसपास किंवा त्याहून थोडे अधिकच असणार. या सर्व माहितीवरून अतिप्राचीन काळी मनुष्याची आयुर्मर्यादा जास्त होती असा निष्कर्ष काढावा का? आणि तशी ती असेल तर कोणत्या कारणाने तिचा संकोच होऊ लागला असेल? 

संजय पुढे सांगतो, श्रीकृष्णाने अर्जुनाचा रथ दोन्ही सैन्याच्या मधोमध आणून थांबवला आहे आणि अर्जुन कृष्णाला सांगतो आहे माझ्याच आप्तस्वकीयांशी लढून, त्यांना मृत्यू देऊन मिळवलेले त्रिखंडाचे राज्य देखील मला नको, त्यापेक्षा मी इथे निःशस्त्र असताना दुर्योधनाच्या सेनेने माझा वध केला तर ते मरण मला सुखाचे वाटेल. अर्जुनाने अनेक उदाहरणे देऊन कृष्णाला सांगितले की तो कौरवसेनेबरोबर युद्ध करू इच्छित नाही. 

त्याचे सर्व बोलणे ऐकून कृष्णाने स्मित केले आणि तो अर्जुनाला सांगतो आहे की (ज्यावेळी सर्वस्व पणाला लागले आहे) अशा वेळी युद्ध करण्यास नकार देणे हे नक्कीच शहाणपणाचे लक्षण नाही तर असे करणे म्हणजे कर्तव्याला विन्मुख होणे आहे जे धर्मसंमत नाही. (हे सर्व संजय धृतराष्ट्राला सांगतो आहे ).

श्रीकृष्ण पुढे सांगतात की भूत, वर्तमान अथवा भविष्य काळातील  कुठलाही एक क्षण असा नाही ज्या वेळेस तू, मी अथवा इथे असलेले सर्व सैनिक अस्तित्वात नाहीत. कारण आत्मा अमर आहे, शरीराचा विनाश होतो परंतु आत्मा फक्त एका शरीरातून दुसऱ्या शरीरामध्ये प्रवेश करतो. आत्मा अविनाशी आहे. कोणतेही शस्त्र, अग्नी, जल त्याचा नाश करू शकत नाही. शरीराचा नाश झाला म्हणून ज्ञानी मनुष्य कधीही शोक करीत नाही कारण मृत्यू म्हणजे अंत नाही तर फक्त स्थित्यंतर आहे. जसे नवीन जन्मलेले बालक बाल्यावस्थेतून कुमारावस्था, नंतर यौवनावस्था आणि अंततः वृद्धावस्था प्राप्त करते तद्वत मृत्यूपश्चात आत्मा जुन्या शरीराचा त्याग करून नवीन शरीराचा स्वीकार करीत असतो (म्हणजे तो फक्त स्थितीचा बदल असतो ). 

न जायते म्रियते वा कदाचिन्नायं भूत्वा भविता वा न भूयः ।

अजो नित्यः शाश्वतोऽयं पुराणोन हन्यते हन्यमाने शरीरे ॥२०॥

श्रीकृष्ण सांगतात की आत्मा हेच साध्य आहे आणि शरीर हे फक्त साधन आहे. आत्म्याचा कधी जन्म होत नाही आणि मृत्यूही नाही. आत्म्याचा कुणी निर्माताही नाही आणि त्याचा कुणीही विनाश करू शकत नाही. आणि म्हणून आप्तस्वकीयांच्या मृत्यूचे दुःख करणे योग्य नाही कारण शरीर मृत झाले तरी आत्मा अमर आहे . 

वासांसि जीर्णानी यथा विहाय नवानि गृह्णाति नरोऽपराणि ।

तथा शरीराणि विहाय जीर्णानि  अन्यानि संयाति नवानि देही ॥२२॥

ज्या प्रमाणे मनुष्य जुन्या वस्त्रांचा त्याग करून नवीन वस्त्रे परिधान करतो तद्वत आत्मा जुन्या शरीराचा त्याग करून नवीन शरीरामध्ये प्रवेश करतो (आणि जीवन अविरत चालू राहते). 

नैनं छिन्दन्ति शस्त्राणि नैनं दहति पावकः ।

न चैनं क्लेदयन्त्यापो न शोषयति मारुतः ॥२३॥

आत्मा अविनाशी आहे, त्याला कुठलेही शस्त्र इजा करू शकत नाही, अग्नी त्याला जाळू शकत नाही, जल त्याला भिजवू शकत नाही आणि वारा त्याला कोरडा करू शकत नाही. 

सुखदुःखे समे कृत्वा लाभालाभौ जयाजयौ ।

ततो युद्धाय युज्यस्व नैवं पापमवाप्स्यसि ॥३८॥

सुख-दुःख, जय-पराजय, फायदा-नुकसान या सर्व अवस्थांमध्ये तू स्थितप्रज्ञ राहिलास तर तुझे पावित्र्य कधीच भंग होणार नाही (तुला पाप लागण्याचे भय राहणार नाही) आणि युद्ध करताना तुला मृत्यू प्राप्त झाला तू स्वर्गाचा धनी होशील. 

अशा प्रकारे अर्जुन आणि कृष्णाचा संवाद होत होता. अर्जुन त्याच्या मनात उद्भवलेल्या शंका बोलून दाखवीत होता आणि कृष्णभगवान त्यांचे निरसन करीत होते. श्रीकृष्णांनी सांगितले की सामान्य जन श्रेष्ठांचे अनुकरण करीत असतात. त्यामुळे श्रेष्ठ जे आदर्श निर्माण करतील, कनिष्ठ त्याचेच अनुसरण करतील. फळाची अपेक्षा न करता कर्म करीत राहणे हेच ज्ञानी माणसाचे सर्वश्रेष्ठ कर्तव्य आहे.

अशा पद्धतीने श्रीकृष्णांनी अर्जुनाच्या मनात उपजलेला किंतु / गोंधळ दूर केला, अर्जुनाला ज्ञानप्राप्ती झाली. युद्ध करण्यास अर्जुन सिद्ध झाला होता, त्याने त्याच्या देवदत्त शंखाचा ध्वनी करून सैन्याला युद्धास सज्ज होण्याची सूचना केली. 

शंखध्वनी, नगारे, दुदुंभी इत्यादी वाद्यांचा कल्लोळ झाला आणि युद्धास प्रारंभ झाला. 

( भगवदगीता म्हणजे ज्ञानाचा महासागर आहे, त्यातले केवळ काही बिंदू मी इथे उद्धृत केले आहेत. संपूर्ण गीतेबद्दल असे थोडक्यात लिहिणे अशक्य आहे आणि अर्थात माझा तो अधिकारही नाही.) 

***