महाभारत कथा (३७)

कौरव आणि पांडव हे दोन्ही पक्ष तुल्यबळ होते. अनेक नावाजलेले शूरवीर योद्धे दोन्ही बाजूंनी या युद्धामध्ये सामील झाले होते. श्रीकृष्णांनी युद्धामध्ये अर्जुनाच्या रथाचे सारथ्य करण्याचे निश्चित केले होते. त्या आधी त्यांनी सांगितले होते की युद्धकाळामध्ये ते शस्त्र हाती घेणार नाहीत. दुर्योधनाने शस्त्रसज्ज पराक्रमी यादव सेना हा पर्याय स्वीकारला. निःशस्त्र श्रीकृष्ण पांडवपक्षात असावेत अशीच इच्छा अर्जुनाने केली आणि त्याचा निर्णय किती योग्य होता ते युद्धकाळामध्ये वेळोवेळी प्रत्ययास आले होते. 

श्रीकृष्णांनी युद्धामध्ये शस्त्र हाती न घेता अर्जुनाच्या सारथ्याची भूमिका का स्वीकारली असेल? 

-- महाभारत युद्ध म्हणजे कौरव पांडवांमध्ये असलेल्या अंतर्गत वादाचा परिणाम होता. एक राज्यकर्ता या न्यायाने कुणाच्याही गृहकलहामध्ये हस्तक्षेप करणे कदाचित श्रीकृष्णांना योग्य वाटले नसेल.

-- श्रीकृष्णांना पांडवांच्या पराक्रमावर आणि कर्तृत्वावर पूर्ण विश्वास असणार आणि पांडव स्वबळावर विजय प्राप्त करतील याची त्यांना खात्री वाटत असावी.

-- श्रीकृष्णांनी युद्धामध्ये सशस्त्र सहभाग घेतला असता तर भविष्यातील विजयामध्ये त्यांना श्रेय दिले गेले असते. कुणाच्यातरी साहाय्याने सिंहासन जिंकणे हे राज्यकर्त्यांच्या लौकिकास बाधा आणणारे असू शकते. 

-- श्रीकृष्ण दैवी अवतार आहेत अशी मान्यता होती. त्यांनी वेळोवेळी काही चमत्कार घडवून त्यांच्या दैवीशक्तीची प्रचिती सर्वांना दिलेली होतीच. पांडवांनी युद्धामध्ये स्वपराक्रमाने विजय संपादन केला तरी त्यांचा विजय दैवी साहाय्यानेच शक्य झाला असे म्हणले गेले असते.

-- एक योद्धा म्हणून युद्धात सामील होण्यापेक्षा निरीक्षक आणि सल्लागाराच्या भूमिकेतून ते अधिक चांगल्या पद्धतीने साहाय्य करू शकतील असे त्यांचे मत असावे. 

कारण काहीही असेल परंतु श्रीकृष्णांनी युद्धात शस्त्र हाती घेतले नाही हे सत्य आहे. मात्र त्यांच्या समर्थनाने, सखोल ज्ञान आणि अनमोल विवेकबुद्धीने पांडवसेनेला फायदाच झाला यात शंका नाही. त्यांनी वेळोवेळी केलेली सल्लामसलत, त्यांची आखलेली युद्धनीती यांचा पांडवांच्या विजयामध्ये निश्चितच सिंहाचा वाटा आहे. श्रीकृष्णांनी पांडवांच्या विजयासाठी प्रयत्न केले कारण पांडवांची बाजू न्यायाची आणि सत्याची आहे याची त्यांना खात्री असणार. त्यांनी दुर्योधनाच्या मदतीला त्यांची सर्व यादवसेना दिलेली होती यावरून त्यांची निष्पक्ष आणि समतोल बुद्धी सुद्धा दिसून येते. 

गंगापुत्र भीष्म कौरवांचे सेनानी होते आणि युद्धाच्या अठरा दिवसांपैकी अकरा दिवस त्यांनी सैन्याचे नेतृत्व केले होते. देवव्रत भीष्मांना त्यांची माता गंगा हिने 'इच्छामरणा'चे वरदान दिलेले होते. प्रत्यक्ष परशुरामांनाही त्यांचा पराभव करणे शक्य झाले नव्हते आणि भगवान शिवशंकरांकडून अस्त्रविद्या आणि आशीर्वाद त्यांना प्राप्त झालेले होते. हस्तिनापूरच्या सिंहासनाप्रती त्यांची निष्ठा निःसंशय आणि अजोड होती. कौरव, पांडवांचे ते आदरणीय पितामह होते आणि त्यांच्या नेतृत्वाने कौरवसेनेला प्रोत्साहनच मिळत होते. 

कुरुक्षेत्रावर युद्ध सुरू होते दोन्ही बाजूकडील वीर पराक्रमाची शर्थ करीत होते. पितामह भीष्म कौरवांचे अग्रणी होते. त्यांच्याबरोबर द्रोणाचार्य, कृपाचार्य, अश्वत्थामा आणि असे अनेक योद्धे होते. निरनिराळ्या व्यूहरचना करून पांडवांचे सैन्य हतप्रभ करण्याचा ते प्रयत्न करीत होते. अनेक दिवस उलटले होते परंतु निर्णायक जय अथवा पराजयाची स्थिती नव्हती, दोन्ही पक्ष अजूनही समान स्थितीत होते. युद्धामध्ये काही वेळा सामना होऊनही अर्जुन अथवा कोणीही पांडव भीष्मांना इजासुद्धा करू शकले नव्हते. 

युद्धाचा काहीच निर्णय होत नाही पण सैन्य आणि संपत्तीची हानी होते आहे हे पाहून दुर्योधन अस्वस्थ झाला होता. सूर्यास्तानंतर युद्धविराम झाला आणि काही ज्येष्ठ कौरव सेनानी सल्लामसलत करण्याकरता एकत्र आले होते. दुर्योधनाने न राहवून भीष्मांवर आरोप केला की ते अनुभवी आणि पराक्रमी सेनानी असूनही पांडवांवर विजय मिळवू शकत नाहीत. दुर्योधन पुढे म्हणतो की पितामह भीष्मांना पांडवांविषयी सहानुभूती आहे आणि पांडवांचा पराजय होणे त्यांना नको आहे. 

दुर्योधनाचा आरोप उज्वल चारित्र्य असलेल्या निष्ठावान भीष्मांच्या जिव्हारी लागला होता. दुसऱ्या दिवशी रणांगणावर भीष्मांनी जणू काळभैरवाचे रूप धारण केले होते. त्यांचा पराक्रम पाहून प्रोत्साहित झालेली कौरवसेना शौर्याची पराकाष्ठा करीत होती. पांडवसेनेची पीछेहाट होत होती आणि नुकसान तर अपरिमित झाले होते. 

पांडवपक्षामध्ये चिंतेचे वातावरण होते. भीष्मांच्या समोर अर्जुन निष्प्रभ होत होता, कारण पितामहांवर शस्त्राने वार करणे त्याला शक्य होत नव्हते. पितामहांवर शस्त्र चालविण्याचे धैर्य त्याच्या ठायी नव्हते. 

श्रीकृष्णांनी परिस्थिती जाणली आणि एक वेगळीच चाल करायचे ठरवले. रात्रीच्या अंधारात लपूनछपून ते भीष्मांच्या राहुटीनजीक पोहोचले. त्यांनी चेहरा झाकलेला होता, आणि वेशभूषा सामान्य सैनिकाप्रमाणे केलेली होती. पितामह भीष्म संचित होते, ते त्यांच्या सेनानी आणि योद्ध्यांना दुसऱ्या दिवशीच्या युद्धाबद्दल सूचना देत होते. कुणीतरी त्यांची प्रशंसा करीत होते, कुणीतरी म्हणाले अर्जुनासारखा पराक्रमी आणि श्रेष्ठ धनुर्धर असूनही पितामहांवर मात करू शकत नाही याचे रहस्य तरी काय आहे? 

पितामहांनी सांगितले की त्यात रहस्य कसले? त्यांना भगवान परशुराम आणि शिवशंकरांचा आशीर्वाद प्राप्त आहे आणि अर्थातच त्यांच्या मातेने दिलेले वरदान त्यांचे सदैव रक्षण करते, म्हणूनच ते अजिंक्य आहेत. त्यांनी सांगितले की युद्धामध्ये ते पाचही पांडवांशी युद्ध करणार आहेत आणि सर्व प्रमुख योद्ध्यांना निष्प्रभ करण्याची त्यांची योजना आहे. मात्र पांडव पक्षात अशी एकच व्यक्ती आहे ज्याच्यावर ते कदापिही शस्त्र चालवणार नाहीत आणि तो म्हणजे शिखंडी. शिखंडी पूर्ण पुरुष नाही, आणि पूर्ण स्त्री देखील नाही. शिखंडी म्हणजे पूर्वजन्मीची काशीची राजकन्या अंबा आहे हे त्यांना ज्ञात आहे. शिखंडीवर ते शस्त्राचा प्रहार करणार नाहीत कारण ते त्यांच्या नैतिकतेच्या विरुद्ध आहे. 

तो युद्धाचा अकरावा दिवस होता, पांडवसेनेचे बळ कमी पडत होते, भीष्मांसमोर सर्व योद्धे निष्प्रभ होत होते. आज श्रीकृष्णाच्या मनात काय होते माहिती नाही, त्यांनी अर्जुनाच्या रथाचे सारथ्य शिखंडीच्या हाती सोपवले होते. शिखंडीला सूचना दिलेल्या होत्या की काहीही करून सूर्यास्तापूर्वी अर्जुनाचा रथ भीष्मांच्या रथासमोर समोर यायला पाहिजे. 

शिखंडीने कृष्णाच्या आज्ञेचे तंतोतंत पालन केले होते, आणि भीष्म आणि अर्जुन आमनेसामने होते. भीष्मांनी अर्जुनाचा रथ पाहिला आणि धनुष्य सरसावले, परंतु त्यांच्या लक्षात आले समोर शिखंडी होता. अर्जुनाचा वेध घ्यायचा तर आधी शिखंडीवर वार करणे जरुरीचे होते आणि तसे करणे भीष्मांना शक्य नव्हते. भीष्मांनी त्यांची शस्त्रे खाली ठेवली ते पाहून अर्जुनाला आश्चर्य वाटले आणि त्यानेही धनुष्यावर चढवलेला बाण उतरवला. निःशस्त्र शत्रूवर वार करणे धर्मयुद्धाच्या नियमाविरुद्ध होते. 

श्रीकृष्ण अर्जुनाच्या रथाचे सारथ्य करीत नसले तरीही ते रणांगणावर उपस्थित होते. त्यांनी पाहिले पितामह शस्त्रे खाली ठेवून रथामध्ये निष्क्रिय बसलेले आहेत आणि अर्जुनाने देखील धनुष्यावर चढवलेला बाण परत भात्यात ठेवला आहे. ते दृश्य पाहून श्रीकृष्ण अर्जुनाच्या रथाजवळ येऊन म्हणाले, "अर्जुना धनुष्यावर चढवलेला बाण परत घेणे धनुर्धराला शोभत नाही." 

परंतु अर्जुन पितामहांवर शरवृष्टी करण्यास तयार नव्हता. तो म्हणाला, "त्यांनी (पितामहांनी) शस्त्रे खाली ठेवली आहेत. निःशस्त्र शत्रूवर मी वार करू शकत नाही". 

श्रीकृष्णांनी त्याला परोपरीने समजावले, सांगितले की ते पितामह असले तरी आज ते शत्रुसेनेचे सेनापती आहेत. त्यांनी नेहमीच कौरवांच्या कारस्थानांकडे दुर्लक्ष करून अन्यायाला साथ दिली आहे. त्यांच्याशी युद्ध करताना धर्म अधर्माचा विचार करणे योग्य नाही. युद्धकाळात जिंकणे महत्त्वाचे आहे, पितामहांना पराभूत करण्याची संधी गमावली तर त्याच्यासाठी लढणाऱ्या निष्ठावान सेनेवर तो अन्याय असेल. रणांगणावर असताना शत्रूचा पराजय करणे हेच योद्ध्याचे कर्तव्य आहे. तेव्हा कर्तव्य करण्यात कसूर करू नकोस, शस्त्र हाती घेऊन समोरील शत्रूचा विनाश कर. 

श्रीकृष्णाचा उपदेश शिरोधार्य मानून अर्जुनाने पुन्हा एकदा धनुष्यावर बाण ठेवला, प्रत्यंच्या ताणली आणि अचूक वेध घेतला. भीष्म जखमी होऊन खाली कोसळले. सारथ्याने त्यांचा रथ तातडीने युद्धभूमीपासून थोड्या दूर अंतरावर नेऊन थांबवला. भीष्मांचे प्राण अजूनही त्यांचा देह सोडून गेलेले नव्हते आणि जोवर भीष्मांची इच्छा असेल तोवर ते जीवित राहणार होते, कारण ते इच्छामरणी होते. 

सूर्यास्तानंतर युद्धविराम झाला, पाचही पांडव, माता कुंती आणि श्रीकृष्णासह जखमी अवस्थेत असलेल्या भीष्मांपाशी आले. अर्जुनाच्या दुःखाला पारावार नव्हता, त्याचे आणि त्याच्या भावंडांचे संगोपन, संरक्षण करणारे पितामह जखमी अवस्थेत होते आणि त्याच्याच बाणांनी त्यांना विद्ध केलं होते. अर्जुनाने भीष्मांना प्रणाम केला आणि त्यांची क्षमा मागितली. अर्जुनाची अवस्था जाणून भीष्मांनी त्याला धीर दिला, ते म्हणाले युद्धामध्ये झालेल्या जखमा योद्ध्यासाठी आभूषणासमान असतात. धनुर्धारी अर्जुनाच्या बाणांनी जखमी होणे हा तर सन्मानच आहे. भीष्म म्हणाले की अर्जुनाने योद्ध्याच्या धर्माचे पालन केले आहे त्यात काहीच गैर नाही, रणांगणावरील वीरमरण मिळाले म्हणून ते समाधानी आहेत. पितामहांनी अर्जुनाचे सांत्वन केले आणि सांगितले जे घडले ते विधिलिखित होते, अर्जुन केवळ निमित्तमात्र आहे. 

पितामहांचे शरीर जखमांनी छिन्नविछिन्न झालेले होते, म्हणून त्यांनी अर्जुनाला त्यांच्यासाठी शरशय्या करून देण्यास सांगितले आणि त्यानंतर गंगाजल मिळावे अशी इच्छा व्यक्त केली. अर्जुनाने त्यांच्या दोन्ही इच्छा पूर्ण केल्या. जमिनीमध्ये बाण मारून जमिनीखाली वाहणारा गंगेचा पावन जलप्रवाह भूमीवर आणला. गंगाजल प्राशन करून भीष्म सुखावले आणि म्हणाले त्यांच्या मृत्यूचा योग्य समय अजून आलेला नाही म्हणून मृत्यू येईपर्यंत ते तिथेच राहतील, शरशय्येवर आणि गंगामैय्याच्या सान्निध्यात. 

युद्ध समाप्त होईपर्यंत भीष्म जीवित होते आणि नित्यनेमाने युद्धासंबंधी सर्व माहिती घेत होते. अखेरीस पांडव आणि कुंती त्यांच्या दर्शनार्थ तिथे आले असता त्यांना आशीर्वाद देऊन त्यांनी प्राणत्याग केला. एका तेजस्वी पर्वाची अखेर झाली, अखेरचा कुरु पंचतत्त्वांत विलीन झाला होता. 

***