महाभारत कथा (३ ३)

युद्धाचे सूतोवाच तर झालेले होते. कौरव आणि पांडव आता युद्धाच्या तयारीमध्ये निमग्न होते. हस्तिनापूर एक प्राचीन साम्राज्य होते. कुरुकुळातील अनेक राजांनी त्या राज्याचा विस्तार आणि भरभराट केलेली होती. भारतवर्षातील अनेक राजे आणि राजघराणी हस्तिनापूरच्या सिंहासनाशी एकनिष्ठ होते. 

पांडवांची बाजूदेखील कमकुवत नव्हतीच. त्यांच्या विवाहसंबंधामुळे अनेक राजघराण्याचे समर्थन त्यांना प्राप्त होते. स्वतः द्वारकाधीश श्रीकृष्ण आणि इतरही सगेसोयरे पांडवांचे पाठीराखे होते. पांडवांचे गुण आणि कर्तृत्व जाणून असलेले राजे त्यांच्या साहाय्याकरता सज्ज होतेच. एकंदरीत दोन्ही युद्धोत्सुक सेना तुल्यबळ होत्या. 

कौरव सेनेमध्ये भीष्म, द्रोण, अश्वत्थामा, कर्ण हे प्रमुख योद्धे आणि सेनानी होते. दुर्योधनाचा जास्त भरवसा त्याचा परम मित्र कर्ण याच्यावर होता. इथे कर्णाची कथा जाणून घेणे आवश्यक आहे असे मला वाटते. कर्ण कोण होता? त्याच्या आणि दुर्योधनाच्या मैत्रीचे रहस्य काय होते? आणि त्याला पांडवांविषयी द्वेष का होता? हे समजण्यासाठी कर्ण कथा माहिती असणे जरुरीचे आहे. 

राजकन्या कुंती ही कुंतीभोज राजाची दत्तक कन्या होती. कोपिष्ट स्वभावासाठी प्रसिद्ध असलेले दुर्वास ऋषी एकदा महाराज कुंतीभोज यांच्याकडे आले होते. त्यांनी महाराजांना सांगितले काही काळ तपश्चर्या करण्याकरता त्यांना एका अशा निवासस्थानाची आवश्यकता आहे जिथे त्यांच्या साधनेमध्ये कोणताही व्यत्यय येणार नाही. महाराजांनी तशी व्यवस्था करण्याचे आनंदाने मान्य केले आणि त्यांची सेवा करण्याची जबाबदारी राजकन्या कुंतीवर सोपविली. 

राजकन्या कुंतीने तिचे कर्तव्य उत्तम रीतीने पार पाडले होते आणि म्हणून प्रसन्न होऊन ऋषींनी तिला एक मंत्र दिला ज्याचा जप केल्याने तिच्या इच्छित दैवताच्या पुत्राची ती माता होणार होती. काही काळानंतर कुतूहलापोटी तिने त्या मंत्राचा जप केला आणि सूर्यदेवाचे स्मरण केले होते. दुर्वासांनी दिलेल्या सामर्थ्यशाली मंत्राच्या प्रभावाने स्वतः सूर्यदेव प्रकट झाले. या सर्व काळात कुंती केवळ एक षोडशवर्षा, अविवाहित कुमारिका होती आणि आता ती गर्भवती होती. 

उद्भवलेल्या त्या परिस्थितीत काय निर्णय घ्यावा हे तिला कळत नव्हते. तिच्या सेवेत असलेल्या काही सख्या आणि अनुभवी दासींनी तिला सल्ला दिला की तिने काहीकाळ राजवाड्यापासून दूर राहणे हितकारक आहे. कुंतीने अरण्यातील आश्रमातच वास्तव्य करण्याचे निश्चित केले. 

यथावकाश एका सुंदर आणि तेजस्वी पुत्राचा जन्म झाला पण त्याचे पालन पोषण करणे अविवाहीत कुंतीला शक्य नव्हते. तिने तिच्या पुत्राचा त्याग करावा असे काही अनुभवी सख्यांनी सुचवले. अखेर एकदिवस कुंतीने एका वेताच्या टोपलीमध्ये त्या बालकाला ठेवून ती टोपली नदीप्रवाहामध्ये सोडून दिली. ते बालक कुणी सामान्य नव्हते तर साक्षात सूर्यदेवाचा अंश होते. त्याची तेजस्वी त्वचा, टोपलीतील मखमली शय्या, रेशमी वस्त्रे आणि झळाळती कवचकुंडले बघितल्यावर कुणीही ओळखले असते की ते बालक राजवंशी आहे.    

नवजात बालक असलेली टोपली वाहत जाऊन हस्तिनापूरनजीक असलेल्या नदीतीरावरील जलपर्णीमध्ये अडकली होती आणि त्याच वेळी निपुत्रिक असलेल्या राधेने ती पाहिली. राधा ही राजाच्या रथशाळेत सारथी म्हणून कार्यरत असलेल्या अधिरथाची पत्नी होती. अधिरथ आणि राधेने त्या बालकाला स्वगृही नेले आणि त्याचे पालनपोषण केले, ते बालक म्हणजे कथानायक कर्ण.  

कर्ण अतिशय बुद्धिमान होता, त्याला अनेक कौशल्ये लीलया अवगत होत असत. अधिरथ आणि राधेला वाटत असे त्याच्या गुणांना चांगले कोंदण मिळावे. त्यांनी राजगुरू द्रोणाचार्यांना विनंती केली की त्यांनी कर्णाचा शिष्य म्हणून स्वीकार करावा. सुरुवातीला त्यांनी नकार दिला पण अखेर कर्णाला शिष्य म्हणून मान्यता दिली. तो केवळ एक सामान्य शिष्य होता, राजपुत्रांबरोबर अध्ययन करण्याची त्याला परवानगी नव्हती. कर्ण उत्तम धनुर्धारी होता आणि त्याला वाटत असे की तो अर्जुनाचा पराभव करू शकेल. 

एकदिवस राजपुत्राच्या युद्धकौशल्याचे सर्व जनतेसमोर प्रदर्शन व्हावे या हेतूने गुरु द्रोणांनी एका स्पर्धेचे आयोजन केले होते. त्या स्पर्धेमध्ये सर्व पांडव आणि विशेषतः भीम आणि अर्जुन सरस ठरत होते. धनुर्विद्येची स्पर्धा होती आणि अर्जुनाला कुणीही प्रतिस्पर्धी नव्हता. गुरु द्रोण त्याला विजयी घोषित करणारच होते आणि त्याचवेळी न राहवून कर्ण पुढे आला. म्हणाला त्याला स्पर्धेमध्ये सहभागी होण्याची अनुज्ञा द्यावी. द्रोणांनी त्याला नकार दिला, कारण सांगितले की ती स्पर्धा फक्त राजपुत्रासाठी आयोजित करण्यात आलेली आहे. 

ते सर्व पाहत असलेला दुर्योधन पुढे सरसावला, त्याला कर्णाबद्दल सहानुभूती वाटत होती? का अर्जुनाला एक तुल्यबळ स्पर्धक आहे म्हणून त्याला उत्तेजन द्यायचे होते? हे इतिहासाला अज्ञात आहे. पण त्याने तिथेच कर्णाला अंगदेशाचा राजा घोषित केले आणि राज्याभिषेक केला. इथे नमूद करणे जरुरी आहे की त्या वेळेस धृतराष्ट्र सिंहासनाधीश्वर होते, भीष्म, विदुर यांच्यासारखे ज्येष्ठ उपस्थित होते आणि तरीही दुर्योधन असा निर्णय घेऊ शकला, त्याला कुणीही विरोध केला नाही. 

कर्ण पराक्रमी आणि बुद्धिमान होता, तितकाच महत्वाकांक्षीही होता. दुर्योधनाच्या सर्व कारस्थानांमध्ये त्याचाही सहभाग होता. पांडवांचा द्वेष हा त्या दोघांमधील मैत्रीचा एक सामान धागा होता. शकुनीमामा आणि कर्ण दुर्योधनाचा पांडवांबद्दलचा द्वेष जगता ठेवून सतत वाढत राहण्याकरता प्रयत्नशील असत. त्यामुळे कर्ण गुणवान असूनही दरबारातील ज्येष्ठांना अप्रिय होता. कुरुक्षेत्रावरील युद्धा आधी कर्ण आणि अर्जुन दोघे युद्धाकरता काहीवेळा समोरासमोर आले होते आणि त्यात प्रत्येकवेळेस अर्जुन श्रेष्ठ ठरला होता हेही सत्य आहे. द्रौपदी वस्त्रहरण समयी कर्णाने अतिशय नीच अशा मानवी प्रवृत्तीचे दर्शन घडविले होते. एखाद्या माणसाचा द्वेष, दुखावलेला स्वाभिमान किंवा अहंकार आणि अधुरी महत्वाकांक्षा त्याला किती खालच्या पातळीवर नेऊ शकते याचे कर्ण हे उत्तम उदाहरण आहे. 

कर्ण अधिरथ आणि राधेचा पुत्र म्हणूनच वावरत होता. राधामाता आणखी दोन पुत्रांची माता होती पण तिने किंवा अधिरथाने कर्णाला कधी सापत्न वागणूक दिली नाही. कर्ण राधेचा पुत्र म्हणून राधेय म्हणून ओळखला जातो तसेच त्याला वसुषेण आणि वैकर्तन अशा नावांनीही संबोधले जाते. कर्णाच्या दोघी पत्नी होत्या वृषाली आणि सुप्रिया. त्याचे पुत्र त्यांच्याप्रमाणेच गुणी आणि पराक्रमी होते. काही कथांमध्ये त्याचे चार पुत्र होते असा उल्लेख आहे तर काहींच्या मते नऊ पुत्र होते. पण त्याचे सर्व पुत्र युद्धामध्ये मृत्यू पावले असाही उल्लेख आहे. 

कर्णाचा विशेष उल्लेखनीय गुण म्हणजे त्याचा दानशूरपणा. दररोज सकाळी नदीतिरी जाऊन तो सूर्योपासना करीत असे. सूर्याला अर्ध्य देण्याकरता ओंजळीमध्ये जल घेऊन पृच्छा करीत असे, कोणी याचक आहे का? असेल तर त्या याचकाने जे मागितले असेल ते देण्याचे वचन देऊन अर्ध्यदान करीत असे, म्हणजे ओंजळीमधील जल सूर्यदेवाचे नामस्मरण करून नदीपात्रामध्ये वाहू द्यायचे. (मराठीमध्ये "(कशावरतरी) पाणी सोडणे" असा एक वाक्प्रचार आहे. त्याचा अर्थ कायमचा त्याग करणे, ज्यावर पाणी सोडले ते परत मागायचे नाही, घ्यायचे नाही) कर्णाने कुणाही याचकाला कधी विन्मुख पाठवले नाही आणि कुणाकडे कसलेही दान मागितले नाही. त्याच्या या दानशूर स्वभावाचा फायदा घेण्याचा मोह प्रत्यक्ष देवांचा राजा इंद्र यालाही झाला होता. 

धनुर्धर अर्जुनाचे पिता म्हणजे देवाधिदेव इंद्र. स्वर्गलोकीचे राज्य सांभाळताना त्यांना त्यांच्या पुत्राची चिंता त्रस्त करीत होती. कौरव दरबारातील कृष्णशिष्टाई फसली आणि युद्ध करणे निश्चित झाले होते. अर्जुनाला तुल्यबळ असा एकमेव योद्धा होता तो म्हणजे कर्ण. कर्ण सूर्यपुत्र असून त्याच्याकडे त्याच्या पित्याने दिलेली जन्मजात कवचकुंडले आहेत याचे ज्ञान इंद्राला होते आणि तेच त्यांच्या चिंतेचे कारण होते. त्या कवचकुंडलायोगे कर्ण कुणाही योद्ध्यासाठी अवध्य होता. महाभारत युद्धामध्ये अर्जुन आणि कर्णाच्या युद्धात अर्जुनाचे कितीही शर्थ केली तरी कर्णाला तो मृत्यू देऊ शकत नव्हता. इंद्राने त्याचा पुत्र अर्जुन विजयी व्हावा या करता एक कपट योजना आखली. सूर्यदेवांनी कर्णाला सावध केले होते परंतु त्याचा काहीच उपयोग झाला नाही.

एके दिवशी प्रातःकाळी कर्ण नदीपात्रामध्ये उभा राहून सूर्योपासना करीत होता. नेहमीप्रमाणे त्याने ओंजळीमध्ये जल घेतले आणि विचारले, "कोणी याचक आहे का?" पाठीमागून एक वृद्ध, थरथरता आवाज आला, "मी आहे महाराज". कर्णाने काय दान हवे आहे असे विचारले आणि त्या वृद्धाने सांगितले की त्याला कर्णाची कवचकुंडले हवी आहेत. कर्णाने ओळखले की तो वृद्ध म्हणजेच वेषांतर केलेला इंद्र आहे. पण तरीही क्षणाचाही विलंब न लावता "तथास्थु !" असे म्हणत ओंजळीतील जल नदीच्या प्रवाहामध्ये अर्पण केले. 

कर्ण तीरावर आला, वृद्ध याचकाचे रूप घेऊन आलेल्या इंद्रदेवासमोर त्याने हात जोडले, म्हणाला की आज त्याचा सर्वोच्च सन्मान झालेला आहे, प्रत्यक्ष देवांच्या राजाला त्याच्या समोर याचक म्हणून यावे लागले. त्याने शांतपणे कवचकुंडले उतरवली आणि वृद्धाच्या रूपात आलेल्या इंद्राच्या हाती दिली. इंद्राला काही क्षण वाईट वाटले, थोडावेळ तो लज्जित झाला पण नंतर सावरून त्याने कर्णाला आशीर्वाद दिले. त्याचबरोबर त्याने अमोघ असे अस्त्र दिले ज्याचा प्रयोग केवळ एकदाच करता येणार होता. त्या अस्त्राचे एक वैशिष्ट्य होते, ज्या सजीव, निर्जीव, देव , दानव अथवा मानवावर त्याचा प्रयोग केला असेल त्याचा नाश करूनच ते परत येत असे, ते अस्त्र कधीही असफल होत नसे. 

कर्णाचे दुर्दैव असे की त्याला दोन शाप मिळाले होते. एकदिवस तो शिकारीच्या शोधात दूर निबिड अरण्यात गेला असताना सावजाच्या दिशेने सोडलेल्या बाणाने तिथे तप करीत असलेल्या एका ऋषींचा वेध घेतला. प्राण त्याग करण्याआधी त्या ऋषींनी शाप दिला होता, "स्वपराक्रमाच्या गर्वाने तू उन्मत्त झाला आहेस म्हणून ऐन युद्धप्रसंगी तुझ्या रथाचे चाक धरणीमध्ये रुतेल." 

दुसऱ्या शापाची कथा अनोखी आहे. गुरु द्रोणांकडे ब्रह्मास्त्र विद्या होती आणि ती ते कुणातरी एकाच योग्य शिष्याला देणार होते. त्या करता त्यांनी सर्व शिष्याची परीक्षा घेतली ज्यात अर्जुन यशस्वी झालेला होता. अर्जुन जरी उत्तम शिष्य असला तरी त्यांना त्याचा पुत्र अश्वत्थामा अधिक प्रिय होता. द्रोणाचार्यांना ब्रह्मास्त्र विद्या त्यांच्या पुत्राला द्यायची इच्छा होती. त्यांनी काही कारणासाठी अर्जुनाला आश्रमापासून दूर जाण्यास सांगितले आणि त्या वेळात त्यांच्या पुत्राला ब्रह्मास्त्र विद्या ते देणार होते. परंतु अर्जुन विजेच्या वेगाने दिलेले कार्य पूर्ण करून माघारी आलेला होता, त्यामुळे नाईलाजाने त्यांनी अर्जुनाला देखील ब्रम्हास्त्रविद्या दिली होती. 

कर्ण ब्रह्मास्त्र विद्या शिकण्याकरता उत्सुक होता पण ती विद्या द्रोणाचार्याकडून मिळणे असंभव होते. पांडवांबरोबर युद्धाचा प्रसंग आल्यास ब्रह्मास्त्रांमुळे अर्जुन श्रेष्ठ ठरणार होता, म्हणून कर्णाने निश्चय केला की काही करून ब्रह्मास्त्र प्राप्त करायचेच. ब्रह्मास्त्र विद्या प्राप्त असलेले आणखी एक गुरु होते ते म्हणजे भगवान परशुराम. 

भगवान परशुरामांचा उल्लेख रामायण काळात येतो (सीता स्वयंवराच्या वेळी ज्या शिवधनुष्याचा श्रीरामांनी भंग केला होता ते परशुरामांनी जनकराजाला दिलेले होते), राजकन्या अंबेच्या मदतीकरता त्यांनी भीष्मांबरोबर युद्ध केले होते. सर्व काळात घडलेल्या कथांमध्ये त्यांचे अस्तित्व आहे कारण ते चिरंजीव आहेत असे म्हणतात. 

महर्षी जमदग्नी आणि सती रेणुका हे परशुरामाचे मातापिता होते. त्यांच्याकडे असलेली एक गाय सुरभी ही कामधेनू होती. एकदिवस राजा कार्तवीर्य अर्जुन याने ती चोरून नेली. जमदग्नी ऋषींनी ती परत द्यावी अशी विनंती केल्यावर गाय न देता राजाने ऋषींची हत्या केली. रेणुका मातेने सर्व कथा तिच्या पुत्राला, परशुरामांना कथन केली. सर्व घटना जाणून घेतल्यावर क्रोधित होऊन त्यांनी त्या राजाबरोबर युद्ध करून त्याचा वध केला तसेच त्याच्या प्रमाणेच अन्य क्षत्रिय राजे जे बळाच्या जोरावर सामान्यांना छळत होते त्यांचाही विनाश केला, पृथ्वी नि:क्षत्रिय केली. परशुराम ब्राह्मण वंशातील असल्याने त्यांना राज्याचा लोभ नव्हता. त्यांनी एक यज्ञ केला आणि सर्व पृथ्वीचे दान दिले. त्यानंतर स्वतःच्या वास्तव्यासाठी आणि तप:साधनेसाठी समुद्रसीमा मागे हटवून जमीन निर्माण केली ती म्हणजे आज अस्तित्वात असलेली निसर्गसुंदर कोकणभूमी. कोंकणात परशुरामाचे जागृत देवस्थान आहे आणि तिथले ब्राह्मण (कोकणस्थ ब्राह्मण) स्वतःला परशुरामाचे वंशज म्हणवून घेतात. 

परशुरामांची कथा सांगण्याचे कारण म्हणजे त्यांचे क्षत्रिय जमातीशी असलेले वैर. क्षत्रिय कुळातील राजे दुराचारी, अन्यायी आणि अत्याचार करणारे आहेत असे त्याचे मत होते... एका क्षत्रियानेच त्यांच्या पित्याचा काहीही कारण नसताना वध केलेला होता. त्यामुळे त्यांना क्षत्रिय जमातीविषयी तिटकारा होता. त्यांच्या आश्रमात जे विद्यार्थी अध्ययनाकरता येतील त्यांच्यापैकी कुणीही क्षत्रिय जातीचे नाहीत ही खात्री ते करून घेत असत. 

कर्ण जरी सूतपुत्र असला तरी त्याला राजदरबारात असलेले मानाचे स्थान आणि दुर्योधनाने बहाल केलेली अंगदेशाचे स्वामित्व यामुळे त्याला परशुरामांच्या गुरुकुलामध्ये प्रवेश मिळणे दुरापास्त होते. कर्ण महत्वाकांक्षी होता आणि इच्छित ध्येय प्राप्त करण्याकरता काहीही करण्याची त्याची तयारी होती .. अगदी भगवान परशुरामांसारख्या महान गुरुला फसवणे देखील त्याला गैर वाटत नव्हते. 

कर्णाने वेषांतर केले, एका ब्राह्मण कुमाराचा वेष त्याने धारण केला. परशुरामांच्या आश्रमामध्ये जाऊन त्याने विनंती केली की महर्षींनी त्याचा शिष्य म्हणून स्वीकार करावा. परशुरामांनी त्याची सर्वप्रकारे परीक्षा घेतली आणि कर्णाच्या गुणांवर प्रसन्न होऊन त्याला आश्रमशाळेमध्ये प्रवेश दिला. त्यांनी सांगितले की कर्णाचे उत्तम गुण आणि त्याची ब्राह्मण जात पाहून त्याला प्रवेश दिलेला आहे. कर्णाने त्यांना नम्रपणे अभिवादन केले पण त्याला त्याच्या खोटे बोलण्याचा क्षणभरही पश्चाताप झालेला नव्हता. लवकरच कर्ण परशुरामांचा उत्तम शिष्य झाला होता, परशुरामांनी त्याला विविध विद्या शिकविल्या, युद्धकलेचे सखोल ज्ञान दिले आणि मुख्य म्हणजे ब्रह्मास्त्र विद्या देखील दिली. कर्णाचे ईप्सित साध्य झाले होते, आता आश्रम सोडून जाण्याचा समय आलेला होता. परशुराम त्यांच्या काही शिष्यासमवेत निबिड अरण्यांमध्ये आलेले होते. तेथील काही गुणकारी वनस्पतींची माहिती ते त्यांच्या शिष्यांना देत होते. बराचवेळ चालल्यामुळे त्यांना थकवा जाणवू लागला होता. एका विशाल वृक्षाच्या सावलीमध्ये विसावा घेण्याकरता सर्वजण थांबले. परशुराम निद्रा घेण्याकरता तिथल्या पर्णशय्येवर विसावले, कर्ण तप्तरतेने पुढे आला आणि त्यांनी त्याच्या गुरुचे मस्तक स्वतःच्या मांडीवर घेतले. 

काही काळ शांततेत गेला आणि एक भुंगा तिथे वारंवार येऊन त्रास देऊ लागला. त्याला हाकलण्याचे प्रयत्न निष्फळ झाले, अजूनही भुंगा तिथेच होता, तो कर्णाची मांडी कुरतडू लागला होता. रक्त वाहू लागले. असह्य वेदना होत होत्या परंतु गुरूदेवांची निद्रा भंग होऊ नये म्हणून कर्ण जराही हालचाल न करता तसाच निश्चल बसून राहिला. रक्ताचा ओलसर, उष्ण स्पर्श होताच गुरुदेवांना जाग आली. काय घडले ते पाहून त्यांना वाईट वाटले आणि आश्चर्यही वाटले. त्यांनी विचारले, "तू खरा कोण आहेस? ब्राम्हण असणे शक्य नाही कारण इतक्या वेदना होत असताना निश्चल राहणे ब्राह्मणकुमाराला शक्य नाही. तू नक्कीच क्षात्रवंशातील आहेस." कर्णाचा नाईलाज झाला होता आणि आता त्याला ब्रम्हास्त्रविद्या प्राप्त झाली होती त्यामुळे सत्य उघडकीस आले तरी काहीच हरकत नव्हती. त्याने त्याची ओळख सांगितली आणि सांगितले गुरुदेवांनी खात्री बाळगावी की त्यांनी दिलेल्या विद्येचा दुरुपयोग होणार नाही. 

परशुराम सर्वज्ञानी होते आणि द्रष्टे होते. त्यांनी कर्णाला अज्ञात असलेले जन्मरहस्य जाणले होते आणि त्याला ब्रह्मास्त्र कशासाठी वापरायचे आहे हे देखील त्यांना समजले होते. भविष्यात घडणारा विध्वंस रोखायला हवा होता. कर्णाने त्यांची फसवणूक केली होती त्याचा क्रोध त्यांच्या मनात होताच. त्यांनी शाप दिला, कर्णाने ब्रह्मास्त्र मिळवले असले तरीही त्याचा वापर करण्याआधीच ते निष्प्रभ झालेले असेल. फसवणूक करून मिळविलेल्या विद्येचा त्याला वापर करता येणार नव्हता. आता कर्णाकडे ब्रह्मास्त्र होते पण ते शापित होते.

कर्ण बुद्धिमान होता पण दुर्दैवी होता, पराक्रमी असूनही शापित होता. अन्यायी, दुराचारी दुर्योधनाची साथ तो देणार होता त्यामुळे युद्धाआधीच त्याचा पराभव निश्चित झालेला होता. 

कृष्णाने कर्णाचा बुद्धिभेद करण्याच्या प्रयत्न केला होता पण असफल झाला होता. त्यानंतर स्वतः राजमाता कुंतीनेही कर्णाचे मतपरिवर्तन करण्याचा प्रयत्न केला होता. प्रदीर्घ काळानंतर प्रथमच कुंतीदेवीने कर्णाला तिचा पुत्र म्हणून संबोधले. तिने सांगितले की कर्ण तिचा ज्येष्ठ पुत्र आहे आणि त्याने त्याच्या बंधूबरोबर युद्ध करावे हे तिच्याकरता दुःखदायक असेल. 

तिच्या बोलण्याने कर्णाला वाईट वाटले परंतु भूतकाळातील घटना आठवून तो क्रोधितही झालेला होता. कुंती केवळ स्वार्थासाठी आज त्याच्याकडे आली आहे अशी त्याची खात्रीच होती पण त्याचे औदार्य तिला विन्मुख जाऊ देऊ शकत नव्हते. त्याने तिला वाचन दिले की तिचे पाच पुत्र जीवित असतील, कर्ण फक्त अर्जुनाबरोबर युद्ध करेल. त्या युद्धात अर्जुन आणि कर्ण या दोघातील एकाचा मृत्यू होईल. 

कर्णाने कुंतीला दिलेले वाचन निभावले होते. युद्ध करताना त्याच्यासमोर युधिष्ठिर. भीम, नकुल आणि सहदेव आले असताना त्यांची हार झालेली होती, कर्णाने त्यांना निःशस्त्र केले होते पण तरीही जीवदान दिले. 

कुंती अथवा कृष्णाने कर्ण खरा कोण आहे? याबद्दल पांडवांना काहीच सांगितले नव्हते. युद्धसमाप्तीनंतर धारातीर्थी झालेल्या युद्धवीरांचे अंत्यसंस्कार केले जात होते. धर्मराजाने कोण मृत झाले आणि कोणाचे अंत्यसंस्कार केले याची माहिती घेऊन आता कोणी वीर अंत्यसंस्काराविना राहिला नाही ना? अशी विचारणा केली. त्या वेळेस कुंतीने सांगितले, एक वीर आहे जो खरे तर अंत्यसंस्काराचा प्रथम अधिकारी आहे, तो म्हणजे कर्ण. युधिष्ठिराला आश्चर्य वाटले तो म्हणाला कर्ण तर आपला शत्रू आणि दुर्योधनाप्रमाणे बंधू सुद्धा नाही, तेव्हा कुंतीने सत्य प्रकट केले. युधिष्ठिराने अतोनात शोक केला, अर्जुनाला देखील विलक्षण दु:ख झाले होते. सर्व पांडवांनी कुंतीला दोष दिला आणि सांगितले तिने हे सत्य आधी सांगितले असते तर त्यांनी कधीही कर्णावर शस्त्र रोखले नसते. परंतु विधिलिखित होते ते घडून गेले होते. 

म्हणूनच म्हणतात तेजस्वी वारसा असलेला कर्ण, पराक्रम, बुद्धिमत्ता, औदार्य असे अनेक उत्तम गुण असूनही दुर्दैवी होता. 

***

महाभारत कथा (३ २)

श्रीकृष्ण धृतराष्ट्राच्या दरबारी धर्मराजाचे दूत म्हणून आले असताना त्यांनी विदुरगृही वास्तव्य केलेले होते असा कथेमध्ये उल्लेख आहे. अमात्य विदुर ज्ञानी आणि विवेकी राजकारणी म्हणून ओळखले जात असत. त्यांना पांडवांविषयी सहानुभूती होती परंतु असे असले तरी ते नेहमीच हस्तिनापूर दरबारातील एक निष्ठावान मंत्री होते. त्यांनी युद्धात प्रत्यक्ष सहभाग घेतला नसला तरी युद्ध आणि राजकारणात डावपेचाशी ते परिचित होते. त्यांनी नेहमी धृतराष्ट्राला सत्य परिस्थितीची जाणीव करून द्यायचा प्रयत्न केला. राजदरबारात त्यांचा, त्यांच्या मतांचा आदर केला जात असे. परंतु राज्यविभागणीबद्दल त्यांचा सल्ला कुणी घेतला नाही अथवा माताही विचारले नाही. युद्ध अटळ आहे ही जाणीव त्यांना होती आणि त्याचे परिणाम काय असणार आहेत हेही त्यांना दिसत होते. 

श्रीकृष्ण एक चतुर आणि मुत्सद्दी राजकारणी होते याबद्दल दुमत असायचे कारण नाही. दरबारातील शिष्टाई विफल झाली म्हणून ते निराश झालेले नव्हते. त्यांनी आता दुसऱ्या एका खेळीची सुरुवात केली होती. श्रीकृष्ण अंगराज कर्णाची भेट घेणार होते. कर्ण महान योद्धा आणि कुशल सेनानी होता, अर्जुनाला तुल्यबळ होता. सगळ्यात महत्त्वाचे म्हणजे तो कुंतीमातेचा ज्येष्ठ पुत्र होता. कर्णाला त्याचे जन्मरहस्य कळले तर तो कदाचित दुर्योधनाची साथ सोडून पांडवांच्या सेनेमध्ये सहभागी होईल आणि कर्ण नसताना कौरवसेना कमजोर झाली असती. सूर्यपुत्र कर्ण हा एक अजिंक्य योद्धा होता. जन्मजात लाभलेल्या कवचकुंडलांमुळे तो अवध्य होता. कृष्णाने तेच रहस्य कर्णाला सांगायचे निश्चित केले होते. 

कर्ण त्याच्या दानशूर स्वभावासाठी प्रसिद्ध आहे. असे म्हणले जाते की त्याच्याकडे आलेला याचक कधीच विन्मुख जात नसे. कर्ण दररोज प्रभातसमयी नदीतीरावर स्नानसंध्या करून उगवत्या सूर्याला अर्ध्य देत असे. अर्ध्य देताना ओंजळीमध्ये नदीचे जल घेऊन तो विचारीत असे "कोण याचक?" मग तिथे आलेला याचक त्याच्याकडे मागणे करत असे, आणि कर्ण त्याला हवे ते दान देऊन संतुष्ट करीत असे. वर्षानुवर्षे चालू असलेला हा प्रघात कृष्णालाही माहीत होता. सूर्यदेवांच्या साक्षीनेच कर्णाची भेट घेण्याचे कृष्णाने निश्चित केले होते. प्रातःकाळी कृष्णाचे नदीतीरावर आगमन झाले होते. 

कर्णाची सूर्योपासना पूर्ण होईपर्यंत श्रीकृष्ण तिथेच थांबून राहिले. ते याचक नव्हते आणि त्यांना काही मागायचे सुद्धा नव्हते. कर्ण जेव्हा कृष्णाला सामोरा आला तेव्हा त्याला आश्चर्य वाटले. दरबारात जे घडले होते त्यानंतरही कृष्णाला अजून काय सांगायचे असेल हेच त्याला समजत नव्हते. कृष्ण काही बोलण्या अगोदर कर्णाने स्पष्ट केले की तो पांडव आणि दुर्योधनामध्ये मध्यस्थी करणार नाही कारण दुर्योधनाचा जो निर्णय आहे तो त्याला मान्य आहे. कृष्णाने सांगितले त्याच्या मध्यस्थीची काहीच जरुरी नाही पण त्याच्याकडे एक रहस्य आहे जे कर्णाला माहिती असणे जरुरीचे आहे. कृष्णाने त्याला त्याची जन्मकथा सांगितली, त्याला सांगितले की कर्ण कुंतीचा ज्येष्ठ पुत्र आणि पांडवांचा ज्येष्ठ बंधू आहे. त्याची कवचकुंडले म्हणजे त्याचे पिता सूर्यदेवाने दिलेला आशीर्वाद आहे. दुर्योधनाचे वर्तन अन्यायी आणि अनैतिक आहे, कर्णाने त्याला साथ देणे म्हणजे त्याच्या पापात भागीदारी करणे असे आहे आणि म्हणून त्याने पांडवांना सहाय्य्य करावे. युद्धात जय पांडवांचाच होणार हे निश्चित कारण त्यांची बाजू न्यायाची आहे, सत्याची आहे. त्याला पांडवांविरुद्ध लढताना पाहणे कुंतीमातेसाठी क्लेशदायी असेल म्हणून कर्णाने त्याच्या मातेला दुःख देऊ नये. युद्धांनंतर युधिष्ठिर त्याला राज्याभिषेक करेल, पांडव त्याच्या आज्ञेत राहतील आणि द्रौपदी त्याची पत्नी होईल. 

कृष्णाचे बोलणे ऐकताना आनंद , दुःख, क्रोध अशा संमिश्र भावना कर्णाच्या मनात उमटत होत्या. अखेर त्याला त्याचे जन्मरहस्य माहिती झाले होते, त्याच्या जन्मदात्या माता, पित्यांची ओळख झाली होती. त्याचे अनाथ असणे आज जणू संपुष्टात आले होते. पण आजवर भोगलेल्या दुःखाचे त्याला स्मरण होत होते, वेळोवेळी सूतपुत्र म्हणून त्याचा झालेला अपमान त्याला आठवत होता. द्रौपदीने भर स्वयंवरामध्ये त्याला दिलेला नकार आणि अर्जुनाकडून स्वीकारावा लागलेला पराभव त्याला त्रासदायक वाटत होता. त्याच वेळी दुर्योधनाने त्याला बहाल केलेले अंगदेशाचे राज्य, राजा म्हणून त्याला केलेला अभिषेक आणि दरबारामध्ये त्याचा केलेला सन्मानही त्याला आठवत होता. दुर्योधनाबरोबर तो अनेक अनैतिक कृत्यांमध्ये सहभागी झालेला होता पण त्याबद्दल त्याला जराही पश्चात्ताप होत नव्हता, त्याच्या दृष्टीने त्याने केले ते मित्रकर्तव्य होते. 

श्रीकृष्ण कर्णाच्या उत्तराची वाट पाहत होते. कर्ण म्हणाला की कृष्णाने त्याचे जन्मरहस्य सांगितले त्याबद्दल तो आभारी आहे, परंतु आता त्याचा मार्ग निश्चित आहे. कौरवांचा पराभव निश्चित असला तरी तो पांडवांच्या विजयात वाटेकरी होऊ इच्छित नाही. 

गृहकलह युद्धामध्ये परावर्तित होऊ नये म्हणून कृष्णांनी केलेल्या प्रयत्नांना अपयश आले होते. इथे एक गोष्ट प्रकर्षाने जाणवते ती म्हणजे कृष्णाची मुत्सद्देगिरी . कर्णाचे जन्मरहस्य कुंतीला आधीपासून माहिती होते, पण तिने ते सर्वांसमक्ष कधी स्वीकारले नाही. श्रीकृष्ण विश्वरूप असल्याने ते सर्व काही आधीच जाणत होते की शिष्टाईसाठी येण्याआधी कुंतीकडून कळले होते हे समजत नाही. कुंतीने जर ते सांगितले असेल तर तिचा हेतू काय असावा याबद्दल तर्क करता येतो. एक कारण असे असेल की तिला तिच्या पुत्रांमध्ये युद्ध व्हावे असे वाटत नसणार. दुसरे म्हणजे कर्णाला कौरवसेनेमध्ये असलेले महत्त्वं ती जाणत असणार. कर्ण पांडवांच्या बाजूने युद्धामध्ये सामील झाला तर दुर्योधनाची बाजू कमकुवत होणार होती. पण निव्वळ पुत्रप्रेम हे कारण असावे असे अजिबात वाटत नाही, कारण तसे असते तर कर्णाची होत असलेली अवहेलना थांबविणे तिला अशक्य नव्हते, पण तिने तसे केले नाही. कर्णाचे जन्मरहस्य कुरुसभेमध्ये शिष्टाईसाठी येण्याअगोदर कृष्णाला माहिती असणार, पण त्याने ते त्याला तेव्हा सांगितले नव्हते. कदाचित शिष्टाई यशस्वी झाली तर युधिष्ठिरा ऐवजी कर्णाला राज्य मिळू नये अशी काही योजना असावी. पण दुर्योधनाने सुईच्या अग्रावर मावेल इतकीही जमीन देणार नाही असे सांगितल्यावर युद्ध अटळ आहे हे स्पष्ट झाले होते. अशावेळी कर्ण दुर्योधनाला सोडून पांडवांकडे आला असता तर शत्रुपक्ष कमकुवत होणार होता, म्हणून त्याने ते रहस्य उघड केले. कृष्णाने आणखी एक खेळी केली होती, ती म्हणजे त्याने किंवा कुंतीने कर्ण कुंतीपुत्र आहे हे रहस्य पांडवांना सांगितलेच नव्हते. युद्धामध्ये सामोरे आल्यावर पांडवांच्या दृष्टीने तो केवळ एक शत्रू होता परंतु कर्ण त्याचे पांडवांशी असलेले नाते जाणून होता. युद्धामध्ये सारे काही क्षम्य असते असे म्हणले तरीही कुंती आणि कृष्ण या दोघांचाही हेतू निःस्वार्थ नाही हे लक्षात येते. या पार्श्वभूमीवर कर्णाने सम्राटपदाचे, द्रौपदीचे आमिष नाकारून दुर्योधनाप्रती दर्शवलेली निष्ठा, मित्रप्रेम उजळून दिसते. 

कर्णाबद्दल अनेक कथा महाभारतामध्ये सांगितल्या जातात, दुर्योधनाच्या कुसंगतीने त्यालादेखील खलनायक दर्शवले जाते. परंतु त्याची जीवनकथा बघितली की जाणवते ते त्याचे दुर्दैव. सूर्यपुत्र असूनही नशिबी आलेली वंचना, योग्यता असूनही नीच कुळीचा म्हणून डावलले जाणे आणि अशा परिस्थितीत त्याचे शौर्य, निष्ठा, वचनभंग न करण्याचा निर्धार आणि विपरीत काळातदेखील युद्धाला सामोरे जाण्याचे धैर्य हे गुण सामोरे येतात. त्याच्या औदार्याला तर जगात तोड नाही. आजही त्याच्या दानशूर स्वभावाचे गुणगान ऐकू येते. औदार्य कसे असावे? तर कर्णासारखे असे आजही म्हणले जाते. काही कथांमध्ये कर्णाचा उल्लेख महात्मा कर्ण असा केलेला आहे. त्याला महात्मा ही उपाधी द्यावी का नाही याबद्दल दुमत असू शकते कारण त्याने दुर्योधनाला साथ देऊन जी कर्मे केली ती निश्चितच निंदनीय आहेत, पण तरीही सर्वगुणसंपन्न असूनही तो दुर्दैवी होता याबद्दल शंका नाही.

***

महाभारत कथा (३ १)

द्वारकाधीश श्रीकृष्णांनी पांडवांच्या राजदूताची भूमिका स्वीकारली होती. धर्मराजाचा निरोप घेऊन श्रीकृष्णाचे कुरुसभेमध्ये आगमन झाले. या प्रसंगाचे वर्णन महाभारतामध्ये "कृष्णशिष्टाई" असे केलेले आहे. राजदरबारामध्ये पराक्रमाइतकेच मुत्सदेगिरीला महत्त्व आहे. दोन प्रबळ सत्ताधाऱ्यामध्ये कलह, संघर्ष न होता शक्यतो शांततेने आणि परस्पर सामंजस्याने समस्येचे निराकरण होण्याकरता प्रयत्न करणे हे राजदूताचे काम असते. 

सिंहासनावर सम्राट धृतराष्ट्र विराजमान होते, भीष्म, द्रोण, विदुर इत्यादी राजनीतिज्ञही उपस्थित होते आणि अर्थातच दुर्योधन, कर्ण आणि शकुनीमामा देखील होते. 

श्रीकृष्णांनी धर्मराजाने दिलेले पत्र दरबारामध्ये सादर केला आणि राज्यविभागणीविषयी पांडवांचे म्हणणे काय आहे तेही सांगितले. श्रीकृष्णांनी सांगितले, पांडव कुरुसाम्राज्याचे वारसदार आहेत. सम्राटांचे बंधू पंडुराजाचे पुत्र आहेत. राज्याची विभागणी करून त्यांना योग्य न्याय मिळावा. धर्मराजाला गृहकलह नको होता. त्याचे म्हणणे होते की भूतकाळामध्ये जे अप्रिय घडले ते विसरून कौटुंबिक एकोपा पूर्ववत व्हावा, त्यासाठी पुन्हा एकदा राज्याची वाटणी व्हावी आणि पांडवांना त्यांचे इंद्रप्रस्थ साम्राज्य परत मिळावे. इंद्रप्रस्थ देणे शक्य नसेल तर राज्याचा अन्य कुठलाही भूभाग स्वीकारण्यास पांडवांची हरकत नाही. कुरुकुलाचे सदस्य म्हणून त्यांचा जो हक्क आहे तो त्यांना मिळावा. 

श्रीकृष्णांनी सौम्यपणे नम्र भाषेमध्ये केलेल्या विनंतीला महाराजांनी नकारच दिला. त्यांनी सांगितले राज्याची वाटणी केलेली होती, पांडवांना त्यांचा न्याय्य हक्क देण्यात आलेला होता परंतु मिळालेले राज्य पांडवांनी त्यांच्या कर्माने गमावलेले आहे, आता पुन्हा राज्याची वाटणी होणे असंभव आहे. धृतराष्ट्राच्या मुखी दुर्योधनाचेच शब्द होते हे सगळेजण जाणून होते. 

श्रीकृष्णांनी अनेकप्रकारे समजावण्याचा प्रयत्न केला पण धृतराष्ट्र काहीही ऐकून घेण्याच्या मनःस्थितीत नव्हते. स्वपुत्राचे हित साधणे हा एकमेव उद्देश त्यांच्या नकारामध्ये दिसत होता. पितामह भीष्म, अमात्य विदुर यांनीही धृतराष्ट्राला सावध करण्याचा प्रयत्न केला. बळाचा वापर करून हक्क मिळविण्याची वेळ पांडवांवर आली तर अनर्थ घडेल याची जाणीव करून दिली -- पण धृतराष्ट्राने त्यांच्या अनुभवाच्या बोलांकडेही दुर्लक्ष केले. त्यांचा निर्णय पक्का होता, पांडवांना कुरुराज्याचा थोडाही भाग मिळणार नव्हता.

श्रीकृष्ण कुशल राजनीतिज्ञ होते, त्यांनी पुनःपुन्हा विनंती केली. स्वतःचे थोरपण बाजूला ठेवून कुरुसभेसमोर याचना केली, युद्ध म्हणजे अनर्थ याची पुरेपूर जाणीव त्यांना होती. पांडवांच्या सामर्थ्यावर त्यांचा विश्वास असला तरी युद्धामुळे होणारा विनाश त्यांना नको होता. धृतराष्ट्र त्यांच्या निर्णयावर ठाम आहेत हे लक्षात आल्यावर त्यांनी एक वेगळाच प्रस्ताव मांडला, अर्धे राज्य नको निदान पाच गावे तरी द्यावीत ज्यायोगे पांडव त्यांचा उदरनिर्वाह करू शकतील. ते ऐकल्यावर दुर्योधन, कर्ण, शकुनीमामा उपहासाने हसू लागले. दुर्योधन उपरोधाने म्हणाला, कर्तृत्ववान, शूरवीर पांडवांवर भीक मागण्याची वेळ यावी हा दैवी न्याय आहे. 

दुर्योधनाचे उपरोधपूर्ण बोलणे ऐकल्यावर श्रीकृष्णांनी त्याला आठवण करून दिली, विराटराजाबरोबरच्या युद्धात त्याला पराभव स्वीकारावा लागला होता, चित्ररथ गंधर्वाने त्याच्यासह सर्वांना बंदी केले होते आणि भीम,अर्जुनाने त्याला मुक्त केले होते. पांडवांचे शौर्य, कर्तृत्व तसूभरही कमी झालेले नाही, केवळ जीवितहानी, वित्तहानी होऊ नये आणि कुलसंहार घडू नये म्हणून पांडवांनी नमते घेतले आहे असे त्यांनी दुर्योधनाला सांगितले. 

श्रीकृष्णाचे बोलणे ऐकल्यावर दुर्योधनाचा रागाचा पारा चढला होता, तो पांडवांना दूषणे देऊ लागला, त्याचा द्वेष शब्दाशब्दांमध्ये प्रकट होत होता. श्रीकृष्णांनी त्याला थांबविण्याचा प्रयत्न करताच तो श्रीकृष्णाचा अपमान करू लागला. गाई राखणारा गुराखी, गोकुळीचा चोर, गोपिकांबरोबर रासलीला करणारा स्त्रीलंपट, जादूटोणा करणारा अशी अनेक दुर्वचने त्याच्या मुखातून सांडू लागली. सर्व सभा, सभासद भयचकित होऊन ते नाट्य बघत होते. कृष्णाचा अपमान करणाऱ्या शिशुपालाची काय गत झाली हे त्यांना आठवत होते.

श्रीकृष्ण मात्र शांत होते, असेच काही घडणार याची त्यांना अपेक्षा असणार. श्रीकृष्णांनी दुर्योधनाच्या बोलण्याला प्रत्युत्तर दिले नाही. आज ते राजदूताच्या भूमिकेमध्ये तिथे उपस्थित होते त्यामुळे वैयक्तिक मानापमानाला महत्त्व देणे योग्य नाही हे ते जाणत होते. दुर्योधनाच्या मनात वर्षानुवर्षे साचलेला द्वेष, तिरस्कार त्याच्या शब्दामध्ये प्रकट होत होता, त्याला अडविण्याचा कुणीही प्रयत्न केला नाही हे विशेष. पांडवांच्याबद्दल आणि स्वतः श्रीकृष्णाबद्दल चाललेले त्याचे वाक्ताडन थांबतच नव्हते. तो म्हणाला पांडवांना अर्धे राज्य किंवा पाच गावेच काय, सुईच्या अग्रावर मावेल इतकीही जमीन मिळणार नाही. 

श्रीकृष्ण शिष्टाई विफल झाली होती, राजदूताला मिळावा असा सन्मानही त्यांना देण्यात आला नव्हता. दुर्योधन पांडवांविषयी आणि श्रीकृष्णाविषयी अनर्गळ भाषेमध्ये टीका करत होता. अचानक दरबारामध्ये तेजस्वी प्रकाश पसरू लागला, चंदनाच्या सुगंधाबरोबर बासरीचे स्वर आसमंत व्यापू लागले होते. श्रीकृष्णाची भव्य आणि तेजस्वी मूर्ती सर्वांसमोर प्रकट झालेली होती, बाकी सारे जणू त्या प्रकाशामध्ये विरघळून गेले होते. कृष्णाचे विश्वरूप पुन्हा एकदा प्रकट झाले होते. 

दुर्योधनाचे बोलणे बंद झालेले होते, सभेमध्ये विलक्षण शांतता होते. काहीकाळाने प्रकाशाची अभ्रे विरल होउ लागली, बासरीचे स्वर ऐकू येत नव्हते, पुन्हा सर्वकाही पूर्ववत झाले होते. कृष्णाच्या त्या देदीप्यमान दर्शनाने दुर्योधन, कर्ण भयशंकित झाले होते. कुरुसभेतील ज्येष्ठांना भविष्याचे चित्र स्पष्ट दिसत होते,  आता युद्धाला आणि सर्वनाशाला पर्याय नव्हता. 

***

महाभारत कथा (३ ०)

समोर साक्षात अर्जुनाला पाहून राजपुत्र उत्तर भारावला होता. ज्याच्या पराक्रमाची, धनुर्विद्येची अनेक वर्णने त्याने आजवर ऐकली होती, तो वीर साक्षात समोर असलेला पाहून उत्तर हर्षभरित झालेला होता. अर्जुनाने त्याला सांगितले की रथाचे सारथ्य आता त्याने करायचे आहे. रथ परत माघारी रणांगणाकडे निघाला होता, उत्तराच्या मनात आता किंचितही भय नव्हते.

शस्त्रसज्ज होऊन अर्जुन कौरवसेनेला सामोरा गेला, त्याच्याकडे असलेल्या विविध अस्त्रांचा त्याने प्रयोग केला आणि त्याला प्रतिकार करणे कौरव योद्ध्यांना अशक्य झाले होते, कौरव सेना पराभूत झालेली होती. या प्रसंगाची एक कथा अशीही सांगतात की अर्जुनाने संमोहन अस्त्राचा प्रयोग केला आणि सर्व सैनिक बेशुद्ध झाले. अर्जुनाने त्यांचे हातपाय बांधून त्यांची शस्त्रे आणि वस्त्रे काढून घेतली होती. पण त्याच सेनेमध्ये भीष्म, द्रोण होते त्यामुळे अर्जुनाने असेच केले असेल असे काही नक्की सांगता येत नाही. 

कौरव सेनेचा पराभव होऊन विराट राजाला त्याचे पशुधन परत मिळाले होते. सुमारे एक वर्ष पांडव आणि द्रौपदी विराटनगरीमध्ये, दरबारात आणि राजवाड्यामध्ये वास्तव्य करीत होते हे त्याला आत कळले होते. पांडवांनी वास्तव्यासाठी विराटनगरीची निवड करणे हे त्याला अभिमानास्पद वाटत होते, अशा प्रकारे का होईना तो पांडवांचा सहाय्यकर्ता झालेला होता. 

अर्जुनाच्या सहाय्याने राज्यावरील संकट दूर करण्यात महाराजांना यश आले होते आणि त्यासाठी महाराज आणि महाराणी कृतज्ञ होते. त्यांनी पांडवांचे पुनःपुन्हा आभार मानले. राजाने राजकुमारी उत्तरेचा विवाह अर्जुनाबरोबर व्हावा अशी इच्छा व्यक्त केली, पण अर्जुनाने विनम्रपणे नकार दिला. अर्जुन आजवर उत्तरेचा नृत्यशिक्षक होता आणि गुरु नेहमीच पितृस्थानी असतात. उत्तरा अर्जुनासाठी कन्येसामान होती म्हणून त्याने विवाहप्रस्तावास नकार दिला. परंतु विराटराजाचा अवमान होऊ नये आणि राजनैतिक संबंधांमध्ये कटुता येऊ नये म्हणून उत्तरेचा विवाह सुभद्रेचा पुत्र अभिमन्यू यांच्याशी व्हावा असा प्रस्ताव त्याने महाराजांसमोर ठेवला आणि राजाने मोठ्या आनंदाने सहमती दर्शवली. या विवाहामुळे पांडवांना एका सामर्थ्यशाली राजाचे पाठबळ प्राप्त झाले होते ज्याची त्यांना आता खरोखर गरज होती. 

मात्र आता एक नवीन पेच निर्माण झाला होता. दुर्योधनाच्या मते पांडवांचा अज्ञातवासाचा काळ पूर्ण होण्यापूर्वी अर्जुन स्वस्वरूपामध्ये प्रकट झालेला आहे आणि कीचकवधामुळे भीमाची ओळखसुद्धा उघड झालेली आहे त्यामुळे त्यांनी नियमानुसार पुन्हा बारावर्षांसाठी वनवास स्वीकारायला हवा. परंतु भीष्म, द्रोण, विदुर आदी ज्येष्ठांनी निर्णय दिला, अर्जुन स्वस्वरूपात प्रकट होऊ शकला याचे कारण त्याला मिळालेल्या शापाची वर्षपूर्ती झालेली होती. युद्धसमाप्तीपूर्वी अज्ञातवासाचा कालावधी पूर्ण झालेला होता. आणि कीचकवधावेळी आणि नंतरही भीम वल्लभ म्हणूनच सर्वांना परिचित होता त्यामुळे अज्ञातवासाचा नियमभंग झालेला नाही. पांडवांनी वनवास आणि अज्ञातवासाच्या सर्व नियम आणि अटींची पूर्तता केलेली आहे आणि म्हणून पांडवांनी पुन्हा वनवास भोगण्याचे काहीच कारण नाही. 

पांडवांना हस्तिनापुरापासून दूर ठेवण्याचे दुर्योधनाचे प्रयत्न फोल ठरले होते. त्याच्यासमोर पांडवांचे आव्हान होते, त्याला वाटले होते तसे तेरा वर्षांच्या कष्टप्रद अनुभवांनी पांडवांचे सामर्थ्य घटले नव्हते. तो स्वतः, कर्ण आणि इतर योद्धे असलेल्या सेनेचा अर्जुनाने लीलया पराभव केलेला होता. त्याच्या राजपदाचे भवितव्य पुन्हा एकदा अनिश्चित झालेले होते.

पांडव हस्तिनापुरामध्ये येऊन दाखल झाले होते. जनतेने अत्यानंदाने त्यांचे स्वागत केले. पांडवांनी स्वकर्तृत्वाने भरभराटीस आणलेले इंद्रप्रस्थाचे साम्राज्य हस्तिनापूर सम्राटांच्या आधिपत्याखाली होते. पांडव निर्धन आणि निर्वासित होते, पण त्यांच्या साहाय्याकरता स्वतः द्वारकाधिपती श्रीकृष्ण तिथे आलेले होते. पांडवांना कसलेही भय नव्हते, चिंता नव्हती कारण, 

यत्र योगेश्वरः कृष्णो यत्र पार्थो धनुर्धरः ।

तत्र श्रीर्विजयो भूतिर्ध्रुवा नीतिर्मतिर्मम ॥

जिथे युगंधर श्रीकृष्ण आणि धनुर्धारी अर्जुन असतील तिथे सुख, समृद्धी आणि विजयीश्री असणारच. 

***

महाभारत कथा (२ ९)

कीचक वधाची वार्ता सर्वदूर पसरली होती. एका बलाढ्य योद्ध्याची अशा पद्धतीने हत्या करणारा वीर कोण असावा याबद्दल तर्कवितर्क केले जात होते. सर्व प्रकरणाच्या केंद्रस्थानी असलेल्या सैरंध्री आणि वल्लभाने मात्र मौन स्वीकारले होते. राजवाड्यातील दासदासींना संशय होता की ती हत्या सैरंध्रीच्या यक्ष पतीने केली असावी. कीचकाचे वर्तन,त्याने सैरंध्रीचा केलेला पाठलाग यांचे ते सर्वजण साक्षीदारच होते. त्यांचा संशय खरा असला तरी सैरंध्रीचा पती म्हणजे राजवाड्यातील पाकशाळेत आचारी असलेला वल्लभ असेल असे कुणालाही वाटत नव्हते, तसे वाटायचे कारणही नव्हते. विराटदेशातील वास्तव्यात एकमेकांबरोबर संपर्क न करण्याचे पथ्य पांडव आणि सैरंध्रीने सांभाळले होते, अपवाद फक्त सैरंध्रीने वल्लभाला कीचकामुळे होत असलेल्या त्रासाबद्दल सांगितले तितकाच. पांडव वर्षभर अज्ञातवासात राहू शकले त्याचे ते एक कारण होते. सर्वजण पाच पांडव आणि त्यांची पत्नी द्रौपदीचा शोध घेत होते, पण प्रत्यक्षात ते सहाजण एकत्र न राहता परस्परांपासून सर्वस्वी अलग राहिलेले होते. इतर कुणाला नाही तरी दुर्योधनाला मात्र संशय आलेला होता, नव्हे त्याला खात्रीच होती. अज्ञातवासाचा काळ पूर्ण होण्याअगोदर त्याला पांडवांची ओळख उघड करायची होती आणि त्यांना परत बारा वर्षाच्या वनवासाला पाठवायचे होते. 

कौरवांचे सैन्य विराटदेशामध्ये पोहोचले होते. कौरवांचे ज्येष्ठ आणि श्रेष्ठ योद्धे त्या सैन्यात सहभागी झालेले होते. सैन्याची दोन भागात विभागणी करण्यात आली होती. विराट नगरीमध्ये एका बाजूने कौरवसेनेने प्रवेश केला आणि विराट राजाकडे असलेले सारे पशुधन घेऊन नगरीच्या वेशीबाहेर ते निघून गेले. रात्रीच्यावेळी वेसावध रक्षकांना फारसा प्रतिकार करता आला नव्हता. राजाला चोरीची माहिती कळताच त्याने लगोलग सैन्याची जमवाजमव केली आणि कौरवांचे सैन्य ज्या दिशेने गेली होते त्या दिशेने तो जाऊ लागला. 

प्राचीन काळात सोने, चांदी, हिरे, माणके इत्यादीप्रमाणे पशुधन आणि दासदासी यांची गणना देखील संपत्ती म्हणून केली जात असे. त्यामुळे गोशाळा, अश्वशाळा, गजशाळा वगैरेंना अनन्यसाधारण महत्त्व होते, त्यांची तशी जपणूकही केली जात असे. आता तेच मूल्यवान धन शत्रूने चोरले हे समजल्यावर राजा ससैन्य त्यांच्या मागावर निघाला. विराटनगरीच्या सीमारेषेवर विराटसेनेने कौरवांना गाठले आणि दोन्ही सैन्यांमध्ये रणसंग्राम सुरू झाला होता. महाराज कौरव सैन्याबरोबर युद्धामध्ये गुंतले असल्याची संधी साधून कौरवांच्या उरलेल्या सैन्याने दुसऱ्या दिशेने राज्यावर आक्रमण केले. सर्वत्र गोंधळाची परिस्थिती निर्माण झाली होती, राज्याची अवस्था निर्नायकी झालेली होती. महाराज आणि महत्त्वाचे शूर योद्धे सीमेवर युद्धामध्ये व्यस्त होते, राज्यामध्ये कोणी सेनानायक नव्हता आणि अपुरे सैन्यबळ होते. आक्रमणाला प्रतिकार कसा करायचा या विवंचनेने सर्वाना ग्रासले होते? 

विराट राजाचा पुत्र राजकुमार उत्तर विद्याध्ययन पूर्ण करून राज्यामध्ये आलेला होता परंतु त्याला युद्धाचा प्रत्यक्ष अनुभव नव्हता. संकटसमयी योग्य निर्णय घेऊन सैन्याचे नेतृत्व करण्याची क्षमता त्याच्याकडे नव्हती. राज्यावर परचक्र आलेले असताना राजकुलीन युवकाचे वर्तन कसे असावे याचे त्याला भान नव्हते. राजवाड्यामधील सुखासीन महालामध्ये तो विसावलेला होता. त्याच्या भोवताली सुंदर दासी त्याच्या सेवेसाठी सज्ज होत्या. राजपुत्र उत्तर त्याच्या हातातील चषक रिता करीत बोलत होता, दासींसमोर मोठ्या बढाया ऐकवीत होता. राजपुत्र उत्तर सांगत होता, खरे तर तो उत्तम योद्धा आहे, अशी लहानमोठी आक्रमणे तो सहजच परतवून लावू शकतो. त्याच्याकडे चांगला सारथी नाही. सगळेजण युद्धामध्ये गुंतले आहेत त्यामुळे त्याचा नाईलाज झालेला आहे आणि तो काही करू शकत नाही. 

राजपुत्राच्या बढाया सैरंध्रीने ऐकल्या आणि तिने पुढे होऊन सांगितले राजकुमारी उत्तरेची नृत्यप्रशिक्षक बृहन्नडा रथाचे सारथ्य करण्यातदेखील प्रवीण आहे. ती राजपुत्र उत्तर याचे सारथ्य करू शकेल. सैरंध्रीचे बोलणे ऐकताच दासदासींनी आनंद व्यक्त केला आणि राजपुत्राने युद्ध करण्यास सज्ज व्हावे असे प्रोत्साहन दिले. राजपुत्राचा नाईलाज झाला होता, त्याने शस्त्रसज्ज होण्यास सुरुवात केली. 

या प्रसंगाचे नेमके वर्णन करणारी एक कविता मला आठवते, कवितेचे नाव आहे "बालिश बहु बायकांत बडबडला"

यात उत्तर म्हणत आहे,

असें जरी मी एकाकी लहान, परि सवतें

यश जोडितोंचि असता सारथी तरी, कथन मज न परिसवतें ll १ ll

होता परम निपुण, परी त्या ख्यात रणांत सारथी गळाला,

झांको छिद्र भलतसा; अडले म्हणतात 'सार' थिगळाला ll २ ll

कर्णादिकांसि देता समरीं वैराटिकेसरी करिता,

जिष्णुपुढें असुरजनीं कोण्ही वैरा टिके सरी करिता ? ll ३ ll

मिळवा कोण्ही तरी, हो ! धैर्याचा मात्र उदधी सारथी जो,

कुरुभटसमूह पावुनि मज, जेंवि हिमासि सुदधिसार थिजो' ll ४ ll

ऎसे बहुतचि बोले तो बालिश बोल बायकांमाजी,

चित्रपटकटकसें शिशुभाषण येईल काय कामा ? जि ! ll ५ ll

त्याचे असे बोलणे चालू असताना बृहन्नडेच्या रूपातील अर्जुन सैरंध्रीला म्हणजेच द्रौपदीला म्हणतो -- 

तें परिसुनि एकांतीं पार्थ म्हणे, 'देवी ! कृष्णसखी ! जावें

उत्तरसारथी  होवुनि म्यां, त्वां मजवरि कदापि न खिजावें' ll ६ ll

त्या उत्तरासि सांगे, 'सारथ्य बृहन्नडा करील; यातें

सूत करुनि, विजयानें नेले बहु खांडवीं अरि लयातें' ll ७ ll

बृहन्नडेचे बोल ऐकून उत्तर घाबरला परंतु नाईलाजाने रणांगणावर जाण्यास सिद्ध झाला --

कुरुकटकासि पहातां तो उत्तरबाळ फार गडबडला,

स्वपरबळाबळ नेणुनि बालिश बहु बायकांत बडबडला ll ८ ll

बोले, 'बृहन्नडे ! हें कुरुबळ कल्पांतसिंधुसें गमतें,

ने रथ पुरात, माजें मन नयनही पाहतां बहु भ्रमतें ll ९ ll

दुर्योधन, दु:शासन, कर्ण, कृप, द्रोण, भीष्म ज्या कटकीं

त्यांत मरेनचि शिरतां, काट्यांवरी घालितां चिरे पट कीं' ll १० ll

कवी - मोरोपंत

कवितेत वर्णन केले आहे अगदी तसेच सारे घडले होते. बृहन्नडेने रथ कौरवसेनेसमोर उभा केला आणि राजपुत्र उत्तराचे धैर्य गळूनच पडले. रथ माघारी ने अशी तो बृहन्नडेला विनवणी करू लागला. बृहन्नडेने रथ वळवला परंतु माघारी नगरीकडे न जाता वेशीलगत असलेल्या घनदाट अरण्याकडे नेला. उत्तर तिला वारंवार विचारणा करत होता की रथ कोणत्या दिशेने चालला आहे? बृहन्नडेने काहीही उत्तर दिले नाही. अखेर तो रथ एका विशाल शमी (आपट्याच्या) वृक्षाच्या तळाशी येऊन थांबला. बृहन्नडेने उत्तराला रथ सांभाळण्यास सांगितले आणि त्या विशाल वृक्षाच्या बुंध्यावर असलेल्या एका ढोलीमधून काही वस्तू बाहेर काढल्या. 

बृहन्नडा काहीकाळ वृक्षाच्या विरुद्ध बाजूस जाऊन दिसेनाशी झाली होती. भयभीत झालेल्या उत्तराला काहीच समजत नव्हते, त्याला लवकरात लवकर सुरक्षित राजवाड्याकडे परत जायचे होते. 

काहीकाळानंतर विशाल शमीवृक्षाच्या मागून एक तेजस्वी पुरुष अवतीर्ण झाला, त्याच्याकडे अनेक दिव्यशस्त्रे, अस्त्रे होती. खांद्यावर महाकाय धनुष्य होते आणि पाठीवर तीक्ष्णशरांनीयुक्त भाता होता. राजपुत्र उत्तर भारावून त्या दिव्यपुरुषाकडे पाहत होता, बृहन्नडा अजूनही येत नव्हती. उत्तराने विचारले "तुम्ही कोण? आणि बृहन्नडा कुठे आहे?" 

तो शस्त्रसज्ज वीर म्हणाला, 

"मी अर्जुन आणि मीच बृहन्नडा". 

तो दिवस होता अश्विन शुक्ल दशमी -- याच दिवशी क्रूर दैत्य महिषासुराचा दुर्गामातेने वध केला होता, याच दिवशी प्रभू श्रीरामांनी पापी रावणाला मृत्यू दिला होता आणि याच दिवशी अर्जुनाने त्याच्या शापित स्त्रीरूपाचा त्याग करून पुन्हा एकदा शस्त्रास्त्रे धारण केली होती. 

भारतामध्ये तो सुवर्णदिन आजही दशहरा, दसरा किंवा विजयादशमी म्हणून साजरा केला जातो. महाराष्ट्रामधे दसऱ्याच्या दिवशी आपट्याची पाने सोने म्हणून दिली जातात त्याला "सोने लुटले" असे म्हणतात, ते सोने पराक्रमाचे कर्तृत्वाचे प्रतीक असते. कनिष्ठांनी ज्येष्ठानं ते सोने द्यायचे आणि ज्येष्ठांचा आशीर्वाद घ्यायचा, असा प्रघात आहे. दसऱ्याच्या दिवशी सीमोल्लंघन केले जाते. सीमोल्लंघन करणे म्हणजेच मनातील चिंता, भीती, साशंकता बाजूला सारून कार्य करण्यास सिद्ध होणे, जुने, वाईट आहे त्याचा त्याग करून नवीन कार्याचा शुभारंभ करणे. पूर्वीच्याकाळी लष्करी मोहिमेची सुरुवात दसऱ्याच्या मुहूर्तावर करण्याची प्रथा होती. सैन्य आणि सेनापती शस्त्रसज्ज होऊन दिग्विजयाकरता प्रस्थान करीत असत. महाराष्ट्रामध्ये दसऱ्याला शस्त्रपूजा केली जाते कारण शस्त्रे पराक्रमास, कर्तृत्वास सहाय्यक असतात. नवीन काळामध्ये दसऱ्याच्या दिवशी विद्येची देवता सरस्वतीची पूजा केली जाते कारण ज्ञानार्जन करून देखील अनेक उत्तम कार्ये करणे शक्य होते. साडेतीन मुहूर्तांपैकी दसरा असा एक महत्त्वाचा शुभमुहूर्त आहे ज्या दिवसाच्या सर्व घटिका शुभ, लाभदायी असतात. 

***

महाभारत कथा (२ ८)

पुन्हा एकवार पांडव आणि द्रौपदीच्या नशिबामध्ये वनवास होता. दुर्योधनाला त्यांच्या वनवासी जीवनामध्ये व्यत्यय आणण्याची संधी मिळू नये म्हणून त्यांनी मुद्दाम हस्तिनापूरपासून दूरची ठिकाणे वास्तव्यासाठी निवडली होती. दुर्योधनाचा कारस्थानी स्वभाव ते जाणून होते, वनवासात देखील पांडवांचा माग काढत छळण्याचा तो प्रयत्न करणार हे नक्की होते. 

पांडवांनी वनवासी जीवनाचा काळ त्यांचे युद्धकौशल्य अधिक प्रगत करण्याकरता वापरला असे उल्लेख आहेत. निरनिराळी अस्त्रे, शस्त्रेही त्यांनी मिळवली, त्यावरून ते युद्धाचीच तयारी करीत होते असे समजण्यास प्रत्यवाय नाही. सर्वस्व गमावले असले तरी त्यांचा आत्मविश्वास अजूनही तसाच टोकदार होता. 

अर्जुनाने हिमालय पर्वतावर भगवान शंकरांना प्रसन्न करण्यासाठी तप आरंभले होते आणि भोलेनाथ प्रसन्नही झाले. त्यांनी अर्जुनाला बहुमूल्य अशी अस्त्रविद्या दिली आणि युद्धात यशस्वी होण्याकरता आशीर्वादही दिले. 

देवाधिदेव इंद्राने अर्जुनाला स्वर्गलोकी येण्याचे निमंत्रण दिले होते. अर्जुनाने दैत्यसेनेबरोबर युद्ध करून इंद्राला स्वर्गातील त्याच्या राज्याचे रक्षण करण्यास मदत केली. त्यामुळे प्रसन्न होऊन इंद्राने अर्जुनाला अनेक शस्त्रे दिली आणि काही काळ स्वर्गलोकी वास्तव्य करण्यासाठी अर्जुनाला विनंती केली.

स्वर्गलोकीच्या वास्तव्यकाळात इंद्रदरबारातील अप्सरा-- उर्वशी अर्जुनावर लुब्ध झाली परंतु अर्जुनाने तिला नकार दिला. त्याने तिला आठवण करून दिली की ती कुरुकुळातील राजा पुरुरवा यांची पत्नी होती. राजा पुरुरवा अर्जुनाचा पूर्वज होता म्हणून ती त्यासाठी मातेसमान आहे. अर्जुनाने त्याच्या नकाराचे कारण सविस्तर सांगितले असले तरीही उर्वशीला तो अपमानच वाटत होता. तिने त्याला शाप दिला की एका अप्सरेला नकार देणारा अर्जुन त्याच्या उर्वरित आयुष्यात स्त्री होऊन राहील. 

अर्जुनावर वीजच कोसळली होती, मोठेच संकट होते ते. त्याने वारंवार तिची क्षमा मागितली, इंद्राला सर्व कळल्यावर त्यानेही उर्वशीला विनवले की तिने शाप मागे घ्यावा. तोवर उर्वशीला देखील कदाचित तिची चूक लक्षात आली असावी. परंतु दिलेला शाप काही परत घेता येत नाही, म्हणून तिने त्याला उ:शाप दिला, अर्जुन केवळ एक वर्षांसाठी स्त्री होईल आणि नंतर त्याला त्याचे मूळ स्वरूप पूर्ववत प्राप्त होईल. 

स्वर्गलोकीची यात्रा करून अर्जुन जेव्हा पांडवांच्या आश्रमामध्ये आला तेव्हा त्याच्याकडे अधिक क्षमतेची अस्त्रसंपदा होती, भगवान शिवशंकरांचा आशीर्वाद त्याला प्राप्त झालेला होता, आता तो महाबलशाली अजिंक्य योद्धा असणार होता. 

थोड्या थोड्या कालावधींनंतर वास्तव्याची ठिकाणे बदलत पांडवांनी वनवासाची बारा वर्षे पूर्ण केली होती. आता सर्वात कठीण परीक्षा होती ती म्हणजे अज्ञातवासाचे एक वर्ष. अज्ञातवासामध्ये स्वतःची ओळख लपवून, छद्मवेषामध्ये राहायचे होते. त्या काळात कुणी त्यांना ओळखले तर पुन्हा बारा वर्षांचा वनवास भोगायचा होता. पांडवांनी विचारपूर्वक काटेकोर योजना आखली होती. अज्ञातवासाच्या कालखंडामध्ये, पांडवांना शोधण्याकरता दुर्योधन आकाशपाताळ एक करणार होता, त्यामुळे  सावधगिरी बाळगणे जरुरीचे होते. पांडवांनी अज्ञातवासामध्ये वास्तव्याकरता विराटनगरीची निवड केली होती. विराटनगरीचे राज्य हे इंद्रप्रस्थ साम्राज्याबरोबर सलोख्याचे संबंध असणारे राज्य होते. विराटनगरीमध्ये सुबत्ता होती आणि अपार पशुधन होते.

पाच पांडव आणि द्रौपदीने वेषांतर केले आणि ते विराटनगरीमध्ये दाखल झाले होते. धर्मराजाने व्युत्पन्न ब्राम्हणाचा वेष धारण केला होता, त्याचे नाव होते कंक. भीम मल्लयुद्धामध्ये प्रवीण होता, त्याचे व्यक्तिमत्व सहज ओळखता येण्यासारखे होते. म्हणून त्याने सर्वस्वी वेगळा पेशा पत्करला होता. त्याने वल्लभ या नावाने राजाच्या पाकशाळेतील आचाऱ्याचे रूप धारण केले होते. अर्जुनाला उर्वशीने दिलेला शाप वेषांतरासाठी उपयोगी ठरला होता. त्याने बृहन्नडा नावाने एका नर्तिकेचे रूप स्वीकारले होते, आणि तो राजकुमारी उत्तरेचा नृत्यशिक्षक होता. बृहन्नडेच्या वेशभूषेमध्ये अर्जुनाला ओळखणे अशक्यच होते. नकुल राजाच्या अश्वशाळेत अश्वांची देखभाल करण्याच्या कार्यामध्ये गुंतला होता, त्याचे तिथले नाव होते ग्रंथिक. सहदेवाने राजाच्या गोधनाची जबाबदारी स्वीकारली होती आणि नाव धारण केले होते तंतीपाल. द्रौपदीने दासीचा वेष परिधान केला आणि ती विराटनगरीच्या राणीची दासी झाली होती, आता तिचे नाव होते सैरंध्री. 

पांडव आणि द्रौपदी एकाच वेळी विराटनगरीमध्ये आले आणि त्यांना राजाश्रय सुद्धा मिळाला. त्यांना ते कसे शक्य झाले असेल? का त्यांना मदत करणारे तिथे कुणी असेल? बारा वर्षे ते वनवासामध्ये राहत होते, मग इतके बेमालूम वेषांतर करण्याकरता त्यांनी सामग्री कशी आणि कुठून मिळवली असेल? ते सहाजण राजकुळातले होते आणि प्रत्येकाने स्वीकारलेला पेशा अतिसामान्य होता, त्या नवीन स्वरूपामध्ये त्यांनी स्वतःला कसे सामावले असेल? या सर्व तपशिलांचा कथेमध्ये काहीच उल्लेख नाही. परंतु सत्य हेच आहे की चक्रवर्ती सम्राट युधिष्ठिर, त्याचे महापराक्रमी बंधू आणि महाराणी द्रौपदी अतिसामान्य व्यक्तींची वेशभूषा करून सामान्य जनतेमध्ये सहजपणे वावरत होते. 

अज्ञातवासाचे वर्ष कसलाही अडथळा न येता व्यतीत होत होते. त्या काळात दुर्योधनाने सर्वत्र शोधमोहीम चालवली होत, अक्षरश: कानाकोपरा धुंडाळला होता पण त्याला अपयश आले होते. अज्ञातवासाच्या वर्षाचे शेवटचे काही दिवसच शिल्लक होते आणि एक विघ्नं आलेच. 

विरातदेशाच्या महाराणीचा बंधू कीचक काही कारणाने विराटनगरीमध्ये आलेला होता आणि भगिनींच्या दासींपैकी सैरंध्रीवर त्याची नजर गेली, तिच्या सौंदर्यावर तो भाळला होता, त्याने तिचा पाठलाग सुरू केला होता. कीचकाचा लंपटपणा राजगृहामधील दासदासी आणि इतर कर्मचाऱ्यांच्या लक्षात आला होता, महाराणींनाही ते समजले होते. त्यांनी त्यांच्या बंधूला सावध केले, सांगितले सैरंध्री एक विवाहित स्त्री आहे, तिच्याकडे अशा नजरेने पाहणे पाप आहे. महाराणींनी असेही सांगितले की सैरंध्रीचा पती यक्ष आहे आणि त्याचा क्रोध ओढवून घेणे धोक्याचे आहे. पण कीचक काही ऐकण्याच्या मन⁚स्थितीत नव्हताच, सैरंध्रीला वश करून घेण्यासाठी तो प्रयत्न करतच होता. 

कीचक सतत सैरंध्रीचा पाठलाग करत असे, ती जिथे जाईल तिथे तो जात असे आणि तिची आर्जवे करीत असे. राजगृहामधील दासदासींकरता तो एक चेष्टेचा विषय झाला होता, पण सैरंध्रीला मात्र त्या प्रकारामुळे त्रासच होत होता. सैरंध्रीने त्याला अनेकदा सांगितले की तिच्या पतीला समजले तर तो कीचकाचा वध सुद्धा करेल. कीचकाने तिचे सांगणे हसण्यावारी नेले, कारण तो स्वतः एक कुशल योद्धा होता, सर्वसामान्याने त्याला पराजित करणे अशक्य होते. अखेर नाईलाजाने सैरंध्रीने पाकशाळेमधे कार्यरत असलेल्या वल्लभाला म्हणजे भीमाला सारे काही कथन केले. दोघांनी मिळून योजना आखली -- कीचकवधासाठी. 

सैरंध्रीने नाटक सुरू केले होते, ती आता कीचकाला टाळण्याऐवजी त्याच्याशी आपणहून बोलू लागली. तिने कीचकाला सांगितले दासी म्हणून आयुष्य जगण्यापेक्षा कीचकाची राणी होणे तिला आवडेल. पण एकच अडचण होती, ती म्हणजे तिचा यक्ष पती जो कधी कधी तिला भेटण्याकरता तिथे येत असे. कीचकाला तिने सांगितले, तिला तिच्या पतीची भीती वाटते. कीचकाने तिला आश्वासन दिले की तो तिच्या पतीला युद्धाचे आव्हान देईल आणि ठार करेल. असाच काही काळ लोटला, सैरंध्रीने त्याला एकांतात भेटावे असे कीचक म्हणू लागला. अखेर एक दिवस सैरंध्रीने त्याचे म्हणणे मान्य केले. कीचक सैरंध्रीच्या मोहाने इतका वेडावला होता की त्याला नीती-अनीतीचे भान राहिले नव्हते. रात्रीच्या अंधारात तो संकेतस्थळी आला पण तिथे सैरंध्री नव्हती तर होता वल्लभ -- सैरंध्रीचा यक्ष पती. दोघांमध्ये अटीतटीची लढत झाली, दोघेही तुल्यबळ होते पण अखेर वल्लभाचा म्हणजे भीमाचा विजय झाला होता. महाराणींचा बंधू आणि अजिंक्य योद्धा कीचक गतप्राण झाला होता. 

दुसऱ्यादिवशी सकाळी राजवाड्यामध्ये आकांत उसळला होता. कीचका सारख्या बलाढ्य योद्ध्याला कुणी ठार मारले असावे याविषयीच्या तर्कवितर्कांना उधाण आले होते. सैरंध्रीला वाटले, आता महाराणी तिला शासन करतील, कदाचित तिला राजवाड्यामध्ये आश्रय नाकारतील. महाराणी सर्व परिस्थिती जाणून होत्या, त्यांनी सैरंध्रीला दोष दिला नाही. त्यांनी सांगितले कीचकाने महापाप केले होते आणि म्हणून त्याला प्रायश्चित्त मिळायलाच हवे होते.

कीचकवधाची वार्ता वायुवेगाने सर्वत्र पसरली होती... अगदी हस्तिनापूर पर्यंत. कुठल्याही शस्त्राशिवाय कीचकासारख्या बलशाली आणि अजिंक्य योद्ध्यांचा वध करणारा भीमाशिवाय अन्य कुणीही असूच शकत नाही याची दुर्योधनाला खात्री होती. 

दुर्योधनाने ससैन्य विराटदेशावर आक्रमण करण्याचे निश्चित केले होते. 

***

महाभारत कथा (२ ७)

महाभारत कथा सर्वदृष्टीने परिपूर्ण मानवी कथा आहे. त्यामध्ये उच्चं नीतिमूल्ये आणि आदर्शांच्या कथा आहेतच आणि दुष्कर्म करणाऱ्या दुर्जनाच्याही कथा आहेत. महाभारतातील पात्रे जरी मानवी असली तरी त्यांना असामान्य परिस्थितीशी सामना करावा लागतो. अग्नीमध्ये तप्त होऊन सोने जसे झळाळते तशी ती सामान्य माणसे असामान्य दिसू लागतात. 

कौरवांच्या राजसभेत द्यूत आणि द्रौपदीचे वस्त्रहरण हे प्रसंग अत्यंत नाटकीय आहेत. त्या प्रसंगांमध्ये त्यातील व्यक्तींचे वर्तन काही वेळा अनाकलनीय वाटते तर काही वेळा त्याचा कार्यकारणभाव लक्षात येतो . 

द्यूताचा डाव ज्या सभेत मांडला गेला तिथे कुरु दरबारातील ज्येष्ठ सदस्य उपस्थित होते, स्वतः सम्राट धृतराष्ट्र आणि देवी गांधारी उपस्थित होते. दुर्योधनाचा पांडवांविषयीचा द्वेष तोवर सर्वांना कळून चुकला होता आणि शकुनीमामांची कीर्ती सर्वश्रुत होती. असे असूनही कुणीही द्यूत क्रीडेला विरोध केला नाही, एकामागून एक डाव हरत असलेला युधिष्ठिर बेभान होऊन सर्वस्व पणाला लावत असताना कुणीही त्याला सावध केले नाही, सारेजण फक्त प्रेक्षक बनून राहिले होते. दुर्योधनाचे उद्दाम वर्तन, कर्णाची उद्धट दूषणे, हे खरे तर कुरुकुलाच्या कीर्तीला, परंपरेला साजेसे अजिबातच नव्हते तरीही त्याच्यावर कुणीही आक्षेप घेतला नाही. 

युधिष्ठिर  द्युताच्या इर्षेमध्ये इतका वाहवला की त्याने राज्य गमावलेच, स्वतःचे आणि इतर बंधूंचे स्वातंत्र्यही गमावले. द्रौपदीचे पाचही पती सभागृहामध्ये असताना त्यांच्यासमोर तिची विटंबना करण्याचे धाडस कौरवांनी केले. सभागृहामध्ये पितामह भीष्म, गुरु द्रोण, सम्राट धृतराष्ट्र आणि विशेष म्हणजे महाराणी गांधारी असतानाही द्रौपदीची अतिशय नीच पद्धतीने अवहेलना करण्यात आली होती. 

पश्चात बुद्धीने धृतराष्ट्राने दुःख व्यक्त केले खरे पण अघटित ते घडून गेले होते. स्वाभिमानी द्रौपदीने गमावलेले राज्य मागून घेण्यास नकार दिला कारण तसे केल्याने तिच्या पतीचा अवमानच होणार होता. द्रौपदीची दया येऊन धृतराष्ट्राने राज्य दान दिले ही खंत आयुष्यभर सहन करावी लागली असती. इतके सारे नाट्य घडूनही परत द्यूताचा पट मांडला गेला, कारण दास्यातून मुक्त झालेले पांडव राज्यासाठी धोकादायक होते. घडलेल्या प्रकाराने पांडव आणि द्रौपदीला सामान्य जनता, अधिकारी आणि मंत्रिगणांची सहानुभूती मिळणार होती, त्यामुळे त्यांनी आक्रमण केल्यास प्रतिकार करणे दुर्योधन सेनेला अधिकच कठीण झाले असते. द्युताच्या त्या डावात युधिष्ठिर हरणार हे तर नक्कीच होते पण त्यामुळे काही काळ पांडव हस्तिनापूर आणि इंद्रप्रस्थापासून दूर राहिले असते, कदाचित त्या काळात त्यांचे बळ घटले असते. 

अपेक्षेप्रमाणेच युधिष्ठिराला अखेरच्या खेळीतही हार पत्करावी लागली होती आणि बारा वर्षे वनवास, एक वर्षे अज्ञातवास भोगावा लागणार होता. पाच पांडव आणि द्रौपदीने परत एकदा वनवासी जीवनाचा प्रारंभ केला होता. परंतु आता त्यांचे उद्दिष्ट पूर्वीपेक्षाही जास्त प्रखर झालेले होते. परत आल्यानंतर युद्धाशिवाय राज्य मिळणे अशक्य याची खूणगाठ त्यांनी मनोमन बांधली असणारच. 

पांडव वनवासात गेल्यानंतर कुंती हस्तिनापुरामध्येच वास्तव्यास होती आणि अर्जुनाची दुसरी पत्नी आणि श्रीकृष्णाची भगिनी सुभद्रा तिचा पुत्र अभिमन्यूसह द्वारकानगरीमध्ये वास्तव्यास होती असा उल्लेख आहे. 

अर्जुन-सुभद्रेचा पुत्र अभिमन्यूची कथा रोचक आहे. 

सुभद्रा गर्भवती असताना तिच्या उपस्थितीत अर्जुन आणि श्रीकृष्ण यांचा संवाद चालू होता. ते दोघे युद्ध, शस्त्रे, व्यूहरचना या संबंधी वार्तालाप करीत होते. युद्धातील व्यूहरचनेचा विषय आलेला असताना चक्रव्यूह रचनेची माहिती अर्जुन सांगत होता. त्यावेळी (म्हणे) सुभद्रेच्या गर्भातील अर्भक हुंकार देत होते, जणूकाही ते सर्व संभाषण ऐकत असावे आणि त्याला ते समजतही असावे. चक्रव्यूह भेद करण्याची माहिती सांगून झाल्यावर त्या व्यूहातून सुखरूप बाहेर कसे यायचे या संबंधी सांगणार तितक्यात कसलासा निरोप घेऊन द्वारपाल तेथे आला आणि अर्जुनाचे बोलणे तसेच अर्धे राहिले. (आजकाल "बीजसंस्कार" याबद्दल बरीच चर्चा चालू असते. बीजसंस्कार म्हणजे, मातेच्या गर्भात असलेल्या अर्भकावर संस्कार करायचे म्हणजे जन्माला येणारी संतती सुसंस्कारित असते, असे काहीतरी, असेलही त्यात तथ्य..) 

सुभद्रेचा पुत्र अभिमन्यू याला चक्रव्यूहाचा भेद करण्याचे उपजत ज्ञान होते, त्याच्या गुरूंनी त्याला ते दिलेले नव्हते. कुरुक्षेत्रावरील युद्धप्रसंगी सेनापती कर्ण याने चक्रव्यूह रचना केली होती. अर्जुन हा एकमेव योद्धा होता ज्याला चक्रव्यूहाचा भेद करण्याचे ज्ञान होते म्हणून कौरवसेनेने अर्जुनाला युद्धात गुंतवून दूरवर नेले, पांडव सेनेची अपरिमित हानी होत होती. युधिष्ठिर संचित होता आणि त्यावेळी अभिमन्यू पुढे आला. त्या वेळेस तो अजून नवयुवक होता आणि युद्धाची जबाबदारी त्याला देण्यात आलेली नव्हती असा कथेमध्ये उल्लेख आहे. त्याने युधिष्ठिराला सांगितले, चक्रव्यूह कसा भेदायचा हे तो जाणतो म्हणून त्याला रणांगणावर जाण्याची आज्ञा द्यावी. युधिष्ठिराने आधी नकार दिला पण अखेर अभिमन्यूचा हट्ट त्याने मान्य केला. चक्रव्यूहाचा भेद करायचे ज्ञान त्याला आहे असे त्याने सांगितले होते पण व्यूहामध्ये प्रवेश केल्यानंतर त्यातून बाहेर येण्याचे ज्ञान त्याच्याकडे नाही हे त्याने सांगितले नाही. 

अभिमन्यूने चक्रव्यूहाचा भेद केला पण तो तिथे एकाकी होता, त्याच्या बरोबरीचे सैन्य दूर व्यूहाबाहेरच राहिलेले होते. कौरववीरांनी त्या एकाकी योद्ध्याला घेरले आणि ठार मारले. ते खरेतर अधर्म युद्ध होते कारण एकटा अभिमन्यू आणि त्याच्या विरुद्ध युद्ध करणारे अनेक कौरवयोद्धे. हे युद्धनियमानूसार अयोग्य होते पण कौरवांना धर्म, धर्माचे काहीच सोयरसुतक नव्हते. त्यांच्यासमोर अर्जुनाचा पुत्र होता आणि सगळ्यांनी मिळून त्याला ठार मारले. नुसते मारले नाही तर त्याच्या मृतदेहाची विटंबना केली, दुर्योधनाची भगिनी दु:श्शलेचा पती जयद्रथाने तर मृतदेहावर लत्ताप्रहार केला असा कथेमध्ये उल्लेख आहे. अभिमन्यूच्या मृतदेहाची विटंबना करण्याचे कारण तो अर्जुनाचा पुत्र होता, अर्जुनाविषयी कौरव योद्ध्यांच्या मनात अतोनात द्वेष होता, आजवर त्यांना नेहमीच अर्जुनासमोर पराजय पत्करावा लागला होता. अर्जुनपुत्र अभिमन्यूचा वध करून त्यांनी जणू सूड उगवला होता. 

दुर्योधन अर्जुनाचा द्वेष करीत असे त्याचे आणखी एक कारण असे असू शकेल (कदाचित) -- अभिमन्यू हा श्रीकृष्णाची भगिनी सुभद्रेचा पुत्र होता. श्रीकृष्णाचे ज्येष्ठ बंधू बलराम गदायुद्धामध्ये निपुण होते. भीम आणि दुर्योधन दोघेही त्यांचे शिष्य होते पण त्यांची दुर्योधनावर विशेष मर्जी होती. त्यांनी त्यांची भगिनी सुभद्रेचा विवाह दुर्योधनाचा पुत्र लक्ष्मण यांच्याबरोबर करण्याचे निश्चित केले होते, परंतु हा विवाहसंबंध श्रीकृष्ण आणि स्वतः सुभद्रेलासुद्धा मान्य नव्हता. 

श्रीकृष्णाने अर्जुनाला प्रोत्साहन दिले आणि साहाय्यही केले. अर्जुनाने विवाहमंडपातून सुभद्रेचे हरण म्हणजेच अपहरण केले. सुभद्रेला रथामध्ये घेऊन तो एका मंदिरामध्ये आला आणि तिथे अर्जुन आणि सुभद्रेचा विवाह संपन्न झाला होता. त्या विवाहाला अर्थातच श्रीकृष्णाचे आशीर्वाद होतेच.

महाभारतकथा खरोखरीच एक महान कथा आहे. त्यातील कथानकामधील व्यक्ती आणि प्रसंग यांच्यातील धागेदोरे दूरपर्यंत गुंतलेले आहेत ज्यातून सुबक, सुरेख वीण असलेले एक महावस्त्रच तयार झाले आहे. 

***

महाभारत कथा (२ ६)

भविष्याबद्दल प्रत्येकालाच कुतूहल असते. काही ज्योतिषी भविष्यकथनाचे दावे करीत असतात. वर्तमानकाळात जगताना देखील माणसाला भविष्याचे वेध लागलेले असतात. परंतु सत्य हे आहे की भविष्याचे अचूक ज्ञान कुणालाच नसते. माणूस योजना आखतो, भविष्याची स्वप्ने बघतो पण त्याला माहीत नसते की त्याचे भविष्य आधीच ठरलेले आहे, दैवाने आखून दिलेल्या मार्गावर त्याने फक्त वाटचाल करायची असते. 

कुरुसभेत घडत असलेल्या अनाकलनीय प्रसंगांची मालिका बघताना खरोखरीच आश्चर्य वाटते, यालाच दैवगती म्हणावे का? कोणत्या कुमुहूर्तावर दुर्योधनाला दुर्बुद्धी सुचली आणि त्याने द्यूतक्रीडेचे पांडवांना आमंत्रण दिले? धर्मराज युधिष्ठिराच्या बुद्धीवर असे कोणते गारुड झाले होते की त्याने स्वतःचे साम्राज्य, बंधू आणि पत्नीलाही द्यूतामध्ये गमावले? आणि सर्वात महत्वाचे म्हणजे हा सगळा अनाचार तटस्थपणे बघत राहणाऱ्या ज्येष्ठ आणि श्रेष्ठ सभासदांची विवेकबुद्धी, न्यायबुद्धी कुंठीत झाली होती का? 

या प्रश्नांची उत्तरे मिळणे अशक्यच आहे. असे म्हणतात, कारणाशिवाय काहीही घडत नसते. जे घडले त्याची कारणमीमांसा मात्र देता येत नाही. हिंदी भाषेत एक म्हण आहे, "गिदड की जब मौत आती है, तब वह शहर की ओर भागता हैं।" कौरवांच्या आणि कुरुकुळाच्या सर्वनाशाची ती सुरुवात होती. कुणाच्याही विनवणीला न जुमानता दुर्योधनाने द्रौपदीला दरबारात येण्याची आज्ञा दिली होती, सूडाच्या उन्मादाने तो बेभान झाला होता. 

द्रौपदीने दुःशासनाला पुन्हा विनवले, त्यांच्या नात्याची आण घातली, कुळाच्या मर्यादांची आठवण करून दिली, परंतु दुःशासन नमला नाही. द्रौपदी येत नाही असे कळल्यावर त्याने बळजबरीने तिच्या महालात प्रवेश केला. तिच्या विरोधाला न जुमानता त्याने तिचे लांब, मोकळे सोडलेले केस एका हाताने धरले आणि तिला ओढत नेण्यास सुरुवात केली. तिचा आक्रोश बघून दासदासी, द्वारपाल आणि इतर राजस्त्रिया भयभीत झाल्या होत्या.

द्रौपदी आणि दुःशासनाने दरबारामध्ये प्रवेश केला तेव्हा तिची अवस्था बघून तिथे उपस्थित असलेले सर्वजण लज्जेने मस्तक झुकवून स्तब्ध उभे होते. दुःशासनाने एका हाताने द्रौपदीचे लांब केस धरलेले होते ते बघताना भीमाचा संताप अनावर झाला होता. तो दुःशासनाच्या दिशेने जाण्याचा प्रयत्न करत होता परंतु युधिष्ठिराने त्याला अडवले. भीमाने त्याच्या जागेवरूनच प्रतिज्ञा केली की दुःशासनाचा वध करून त्याच्या रक्ताने भिजलेल्या हातांनी तो द्रौपदीची वेणी घालेल. भीमाचे बोलणे ऐकून दुर्योधन, कर्ण, शकुनी कुत्सितपणे हसत होते. 

त्या भयंकर परिस्थितीत देखील द्रौपदीने धीर सोडला नव्हता. ती सभेमध्ये उपस्थित ज्येष्ठांना विनवीत होती, स्त्री असूनही गांधारी तिची विटंबना का थांबवीत नाही? असा प्रश्न विचारीत होती, पण तिला काहीच प्रतिसाद मिळाला नाही. राज्यसत्तेसमोर सारेजण हीनदीन झालेले होते. द्रौपदी दुर्योधनाला दूषणे देत होती पण दुर्योधनाला दया येत नव्हती. द्रौपदीचे बोलणे ऐकून तो उन्मादाने हसत होता. कर्ण आणि शकुनी त्याला प्रोत्साहन देत होते. दुर्योधनाने स्वतःच्या मांडीवर हात ठेवत द्रौपदीला त्याच्याजवळ येण्यास सुचवले. तो म्हणाला द्रौपदी त्याच्या इच्छेप्रमाणे वागली तर तो तिला दासी नाही तर महाराणीप्रमाणे सन्मान देईल. भरसभेमध्ये दुर्योधनाचे ते वर्तन पाहून तिथे उपस्थित सर्व सभासदांनी त्याचा धिक्कार केला, भीमाने परत एकदा दुर्योधन वधाची प्रतिज्ञा केली. 

द्रौपदीला समजले होते की तिथे तिच्या रक्षणासाठी कुणीही येणार नव्हते, दुर्योधनाला विरोध करण्याची हिम्मत कोणीही करणार नव्हते. सभागृहाच्या मध्यभागी द्रौपदी उभी होती, तिने मनोमन श्रीकृष्णाचे स्मरण केले, तिचे रक्षण करण्याची विनवणी केली. इतके सारे घडूनही द्रौपदी शरण येत नाही असे बघितल्यावर दुर्योधनाचा क्रोध अनावर झाला होता त्याने दुःशासनाला द्रौपदीचे वस्त्रहरण करण्याची आज्ञा केली. 

"विनाशकाले विपरीत बुद्धी" असे म्हणतात ते किती खरे आहे? दुर्योधनाचे मातापिता अंध होते आणि त्यांचे पुत्रप्रेमही आंधळे होते, म्हणूनच त्यांनी मौनव्रत स्वीकारले होते. द्रौपदीचा आक्रोश त्यांना ऐकू येत नव्हता. द्रौपदीचे स्वामित्व (कपटद्यूताच्या सहय्याने ) त्याला मिळाले होते या विजयाच्या उन्मादाने दुर्योधनाच्या बुद्धीची कवाडे बंद झाली होती. त्याच्या वर्तनाचे दूरागामी दुष्परिणाम त्या वेळेस तरी त्याच्या आकलनाबाहेर होते. त्याच्यासमोर अनाथ, असहाय्य्य द्रौपदी होती आणि त्याला तिने केलेल्या अपमानाचा बदला घ्यायचा होता. पण दैवगती जागरूकतेने सर्व घटनांची नोंद घेतच होती, दुर्योधनाचे भवितव्य निश्चित झाले होते. 

समोर घडत असलेला अनाचार बघायला लागू नये म्हणून सभेत उपस्थित असलेल्या सर्वांनी मस्तक झुकवलेले होते, डोळे झाकून घेतले होते. दुःशासनाने द्रौपदीचे वस्त्र धरून ते ओढण्यास सुरुवात केली पण आश्चर्य म्हणजे तिला निर्वस्त्र करणे त्याला जमतच नव्हते. एक वस्त्र बाजूला झाले की त्याच्या जागी दुसरे वस्त्र दिसत असे. द्रौपदीने  डोळे मिटून श्रीकृष्णाचे स्मरण केले, हात जोडून ती प्रार्थना करत होती. तिच्यासाठी आता ती सभा, तिचे शीलहरण करण्यासाठी सरसावणारा दुःशासन यांचे अस्तित्वच शिल्लक राहिले नव्हते. भय, क्रोध, निराशा नाहीसे झालेले होते. तिच्या आजूबाजूला असंख्य वस्त्रे पडलेली दिसत होती. तिची वस्त्रे ओढून दुःशासन थकला होता. घडत असलेला चमत्कार बघताना सारी कुरुसभा हर्षित झालेली होती. दैवी चमत्काराने एका स्त्रीची होत असलेली विटंबना टळली होती. गर्वाने वल्गना करणारे दुर्योधन, कर्ण, शकुनी नि:शब्द झाले होते. अखेर दुःशासनाने द्रौपदीचे वस्त्रहरण करण्याचा प्रयत्न सोडून दिला. धृतराष्ट्र आणि गांधारीला त्यांचे सेवक घडत असलेल्या प्रसंगाचे वर्णन करून सांगत होते. धृतराष्ट्र आता सावध झाला होता, उशीरा का होईना त्याला त्याच्या कर्तव्याचे, राजधर्माचे स्मरण झाले होते. 

सम्राट धृतराष्ट्राने, दुर्योधनाला द्रौपदीची विटंबना न करण्याचा आदेश दिला, द्रौपदीला अभय देऊन सिंहासनासमोर येण्यासाठी पाचारण केले. घडलेल्या प्रकाराबद्दल धृतराष्ट्राने तीव्र दुःख व्यक्त केले आणि द्रौपदीची दास्यातून मुक्तता केली. धृतराष्ट्राने तिला दोन वर मागण्यास सांगितले. द्रौपदीने तिच्या पाचही पतींची दास्यातून मुक्तता करावी अशी इच्छा व्यक्त केली पण तिने दुसरा वर मागण्यास नकार दिला. धृतराष्ट्राने सांगितले तिने मागितले तर द्यूतामध्ये गमावलेले इंद्रप्रस्थाचे राज्य तिला परत मिळेल, तरीही द्रौपदीने नकार दिला. ती म्हणाली, तिचा तिच्या पतींच्या कर्तृत्वावर विश्वास आहे, ते त्यांचे गमावलेले राज्य स्वपराक्रमाने परत मिळवतील. 

पांडवांची दास्यातून मुक्तता झाल्यावर शकुनीने आणखी एक द्यूताचा डाव खेळण्याची युधिष्ठिराला विनंती केली. युधिष्ठिर जिंकला तर गमावलेले सर्व धन आणि राज्य त्याला परत मिळणार होते. हरला तर त्याने सर्व बंधू आणि द्रौपदीसह बारा वर्षांसाठी वनवास आणि एक वर्ष अज्ञातवास पत्करायचा होता. अज्ञातवासाच्या काळात पांडवांनी वेशभूषा बदलून ओळख लपवून राहायचे होते, वर्ष संपण्याच्या आधी जर कुणी त्यांना ओळखले तर त्यांनी परत वनवासात जायचे होते. 

पुन्हा एकदा पट मांडला फासे फेकले गेले आणि दान अर्थातच शकुनीमामाच्या बाजूनेच पडले होते. कफल्लक पांडव आता वनवासी होणार होते. नियतीने डाव मांडलेला होता --- 

***

महाभारत कथा (२ ५)

कुरुक्षेत्रावर कौरव आणि पांडव यांच्यामध्ये १८ दिवस युद्ध झाले. त्यात अपरंपार जीवित आणि वित्तहानी झाली. अनेक राजघराणी नामशेष झाली. हे युद्ध घडले त्याची काही तथाकथित कारणे दिली जातात. कुणी सांगते धृतराष्ट्र ज्येष्ठ असूनही पंडू राजाला सिंहासन देण्यात आले, म्हणून धृतराष्ट्राने संधी मिळताच, मिळालेले राज्य हाताचे जाऊ नये याकरता प्रयत्न केले. काहीजण मानतात की पांडव गुणी आणि अनाथ होते. कुरुसभेतील ज्येष्ठांनी नेहमी त्यांना झुकते माप दिले त्यामुळे दुर्योधनाच्या मनात त्यांच्या विषयी द्वेष उत्पन्न झाला. काहीजण द्रौपदीला दोष देतात तर काहीजण असे मानतात की हे युद्ध श्रीकृष्णांनी घडवून आणले. खरे तर युद्धासाठी एकच एक कारण देता येणार नाही. अनेक पिढयांच्या इतिहासामध्ये युद्धाची बीजे रोवली गेली आहेत. प्रसंगा प्रसंगातून वैर निर्माण होत होते, दोन्ही बाजूच्या योद्ध्यांच्या मनात इतका कडवटपणा निर्माण झाला की युद्ध हा एकमेव पर्याय उरला होता. या युद्धामुळे अर्थातच कुणालाही आनंद मिळू शकला नाही कारण युद्धात झालेली महाभयंकर हानी. दोन्हीबाजूचे अतिरथी, महारथी, सगे-सोयरे धारातीर्थी झाले. हे सगळे असेच होणार याची कल्पना सर्वांनाच होती आणि तरीही युद्ध टाळता आले नाहीच. 

युधिष्ठिराच्या राजसूय यज्ञामुळे, त्यांनी मिळविलेले अपार वैभव पाहून कौरवांच्या मनातील असूयेची ठिणगी अजूनच प्रज्वलित झाली होती. हस्तिनापुराला परतल्यानंतर दुर्योधन अस्वस्थ होता. आयुष्यभर त्याने ज्यांचा दुःस्वास केला, त्यांचेच कौतुकसोहळे बघणे त्याच्या नशिबी आले होते. त्यात मयसभेमधील अवमानकारक प्रसंग तो विसरू शकत नव्हता. पण तो पांडवांचे काहीच वाईट करू शकत नव्हता कारण ते आता स्वतंत्र राज्याचे राज्यकर्ते होते आणि दुर्योधन अजूनही हस्तिनापुराचा युवराजच होता. दुर्योधनाने त्याच्या मनातील सल शकुनीमामांना बोलून दाखवला. शकुनीमामाची कपटी बुद्धी कार्यरत होतीच, त्याने युधिष्ठिराला द्यूत खेळण्याचे आमंत्रण देण्याचे सुचवले. 

प्राचीन काळी असलेल्या अनेक अनाकलनीय प्रथांचा उल्लेख वेळोवेळी येतो त्यातील एक म्हणजे द्यूताचे आमंत्रण कुणीही राजा नाकारू शकत नसे. ते आमंत्रण जर कुणा ज्येष्ठ व्यक्तीने दिले असेल तर ते नाकारणे म्हणजे त्या ज्येष्ठांचा उपमर्द करणे. दुर्योधनाला ती कल्पना आवडली कारण शकुनीमामांचे कपट द्युतातील प्रावीण्य तो जाणून होता. 

दुर्योधनाने धृतराष्ट्राला द्युतक्रीडेसाठी पांडवांना निमंत्रण देण्याची गळ घातली. त्याने सांगितले, पांडवांनी एक महान कार्य पार पाडले आहे, सगळ्यांचा चांगल्या पद्धतीने पाहुणचार केला आहे तर आता त्यांना हस्तिनापुरामध्ये मध्ये बोलावून त्या पाहुणचाराची परतफेड करायला पाहिजे. असे केल्याने पांडवांना राजकारणापासून काहीकाळ विसावा मिळेल. धृतराष्ट्राला दुर्योधनाचे सांगणे योग्य वाटले आणि त्याने युधिष्ठिराकडे द्यूतक्रीडेचे आमंत्रण देण्याकरता राजदूत रवाना केले. 

युधिष्ठिराने अर्थातच निमंत्रण स्वीकारले. खरे तर या पूर्वीही एकदा शकुनीमामाच्या कपटी खेळीचा त्याने अनुभव घेतला होता, पण जनरीतीप्रमाणेच वागले पाहिजे ना? युधिष्ठिर धर्म, न्याय, नीती इत्यादींचे पालन करणारा म्हणून प्रसिद्ध होता. खोटे बोलणे, दुराचार, दुराभिमान, व्यभिचार इत्यादी अवगुणांचा युधिष्ठिराकडे अभावच होता. म्हणून तर त्याला धर्मात्मा .. धर्मराजा असे संबोधले जात असे. धर्मराजा धृतराष्ट्राचे आमंत्रण नाकारून त्याचा अधिक्षेप करणे शक्यच नव्हते. युधिष्ठिराने सहकुटुंब, सहपरिवार हस्तिनापुराकडे प्रस्थान केले, धृतराष्ट्राने तसेच आमंत्रण दिले होते ना? 

घडणाऱ्या, घडलेल्या घटनांना नियती, नशीब, विधिलिखित, प्रारब्ध असे संबोधले जाते. दैवामध्ये जे आहे ते घडणारच, कुणालाच ते टाळता येत नाही असे म्हणतात. हिंदू समाजात अशी समजूत आहे की सटवाई नावाची देवी आहे ती नवजात बालकाच्या ललाटावर (कपाळावर ) त्याचे भविष्य लिहून ठेवते आणि ते कधीच, कुणालाही बदलता येत नाही. सटवाईने पांडवांच्या कपाळी काय लिहिले होते ते तीच जाणे, पण परत एकदा फसगत करून घेण्यासाठी धर्मराजा त्या चांडाळ चौकडीच्या जाळ्यामध्ये आपणहून निघाला होता. 

आश्चर्य वाटते त्याला कुणीही विरोध केला नसेल? इतर पांडवांनी नसेल केला कदाचित कारण धर्मराजा ज्येष्ठबंधू होता पण राजमाता कुंती? त्याची धर्मपत्नी द्रौपदी? कुणीही त्याला सावध केले नसेल? का सगळ्यांनाच जनरीतीप्रमाणे वर्तन करणेच योग्य वाटले असेल? का युधिष्ठिराला वाटले असेल की एकदा हरलो पण या वेळेस नशिबाचे दान कदाचित माझ्याच बाजूने पडेल, या वेळेस माझी जीत होईल. त्या वेळेस नक्की काय घडले याची कुठेही नोंद नाही पण सत्य हेच होते की नियतीने परत एकदा फासे फेकले होते. कुणाचे भवितव्य घडणार? आणि कुणाचे बिघडणार? हे आता ठरणार होते. 

हस्तिनापुरामध्ये धृतराष्ट्र महाराजांचा दरबार भरलेला होता. सर्व ज्येष्ठ, मानकरी, मंत्रिगण, राजकुळातील सदस्य त्यांच्या आसनांवर स्थानापन्न झालेले होते. दरबाराच्या मध्यभागी उच्च स्थानी सुवर्ण सिंहासन होते. सिंहासनावर महाराज धृतराष्ट्र आणि त्यांची पत्नी गांधारी विराजमान झालेले होते. सिंहासनाच्या समोर द्यूताचा पट मांडलेला होता. महाभारतामध्ये असा उल्लेख आहे की त्या द्युताच्या प्रसंगी जे फासे वापरले गेले ते म्हणे जरासंधाच्या अस्थींपासून तयार केलेले होते. समोर भीम असल्यामुळे प्रत्येकवेळी शकुनीने ते फासे टाकले की आपणहून पलटून त्याला हवे तसे दान देत असत, असेलही .... 

युधिष्ठीर आणि शकुनी एकमेकांसमोर होते, सारेजण उत्सुकतेने पाहत होते, द्यूतक्रीडेस प्रारंभ झाला होता. प्रत्येकवेळेस दान टाकण्या अगोदर काय पणाला लावणार ते जाहीर केले जात होते. एकामागोमाग एक अशा अनेक वस्तू, दागिने, घरे, पशुधन, शस्त्रे इत्यादी पणाला लावले जात होते आणि युधिष्ठिराची हार होत होती. पांडवांच्या चेहऱ्यावर चिंता दिसत होती, युधिष्ठिर हार मानायला तयार नव्हता. त्याने इंद्रप्रस्थाचे राज्यही पणाला लावले, एकेक करून सर्व बंधू आणि शेवटी स्वतःलाही पणाला लावले, आणि त्याने सर्वस्व गमावले होते. इंद्रप्रस्थचा चक्रवर्ती सम्राट आणि त्याचे बंधू कौरवांचे दास झाले होते. दुर्योधनाचे कारस्थान आणि शकुनीमामाचे कपट यशस्वी झालेले होते. नियतीची ती खेळी पाहत असलेले सर्वजण आश्चर्याने दिग्मूढ झालेले होते. सारे काही त्यांच्या दृष्टी समोर आणि त्यांच्या संमतीने घडले होते. अशा परिस्थितीत काय करायचे याचे ज्ञान कुणालाच नव्हते. 

युधिष्ठिराने हात जोडून पराजय मान्य केला, पाचही पांडव हात जोडून माना झुकवून उभे होते. युधिष्ठिर म्हणाला आता पणाला लावण्यासारखे त्याच्याकडे काहीच शिल्लक नाही. इतका वेळ सर्वकाही फक्त पाहत असलेला दुर्योधन त्याचे आसन सोडून पुढे आला आणि म्हणाला युधिष्ठिरा तू खोटे बोलतोस. तुझ्यापाशी अजून एक अमूल्य चीज आहे जी तू पणाला लावू शकतोस आणि तुझे सर्व वैभव परत मिळवून तुझी आणि तुझ्या बंधूंची दास्यातून मुक्तता करून घेऊ शकतोस. युधिष्ठिराला कळत नव्हते की दुर्योधन कशाबद्दल बोलतो आहे. मग दुर्योधनच म्हणाला, तू द्रौपदीला पणाला लाव, हरलास तर द्रौपदी आमची दासी होईल, जिंकलास तर परत एकदा इंद्रप्रस्थाचा सम्राट होशील. तिथे उपस्थित असलेल्या अनेकांनी त्याचा निषेध केला पण युधिष्ठिराने द्रौपदीला पणाला लावण्याचे मान्य केले आणि तो पराजित झाला होता. 

तिथे घडलेल्या त्या अघटिताने सारी कुरुसभा लज्जित झालेली होती, त्यांची सारी उच्चं नीतिमूल्ये धुळीस मिळाली होती. शूरवीर, विद्वान उपस्थित असलेल्या सभेसमोर एका स्त्रीचे अवमूल्यन होत होते, एखाद्या वस्तूप्रमाणे तिला पणाला लावले गेले होते. ती स्त्री कुणी सामान्य नव्हती तर राजकुळातील कन्या, कुरुकुळाची स्नुषा, इंद्रप्रस्थाची सम्राज्ञी आणि पाच अजिंक्य वीरांची पत्नी होती. 

दुर्योधनाचा आनंद गगनात मावेनासा झाला होता. इंद्रप्रस्थाचे साम्राज्य मिळण्यापेक्षा द्रौपदीचे स्वामित्व मिळणे त्याला अधिक महत्वाचे वाटत होते. त्याने दरबारातील रक्षकांना द्रौपदीला दरबारात घेऊन येण्याची आज्ञा केली, रक्षक द्रौपदीच्या महालाकडे गेले आणि तसेच परत आले, द्रौपदीने त्या रक्षकांकडून कुठलीही आज्ञा स्वीकारण्यास नकार दिला होता. दुर्योधनाने दरबारातील काही मानकऱ्यांना पाठविले पण द्रौपदी आली नाहीच. आता दुर्योधनाचा क्रोध आकाशाला भिडला होता, एक दासी माझी अनुज्ञा करते म्हणजे काय? त्याने त्याचा कनिष्ठ बंधू दुःशासनाला आज्ञा दिली द्रौपदीला सभेमध्ये हजर कर, स्वतःहून आली नाही तर बळजबरीने घेऊन ये. 

सारी सभा सुन्न झाली होती,  धृतराष्ट्र, गांधारी काही न बोलता त्यांच्या पुत्राचा अनाचार सहन करत होते, भीम आणि अर्जुनाच्या  संतापाचा पारा चढत होता, युधिष्ठिर अपराधी भावनेने स्तब्ध होता तर नकुल, सहदेवांची परिस्थिती दयनीय झालेली होती. 

दुःशासन द्रौपदीच्या महालात गेला, परंतु द्रौपदी त्याला सामोरी आली नाहीच. त्याने तिच्या दासीला घडलेले सारे द्रौपदीला कथन करण्यास सांगितले आणि दरबारी येण्यास सांगितले. द्रौपदीने उलट निरोप पाठविला, तिची परिस्थिती कुणाही परपुरुषांसमोर येण्याजोगी नाही. ती रज:स्वला आहे, एकवस्त्रा आहे, अशा परिस्थितीत ती तिचा महाल सोडून बाहेर येऊ शकत नाही. परंतु दुःशासनाने तिच्या विनवण्यांकडे दुर्लक्ष केले, त्याला त्याच्या ज्येष्ठबंधूच्या आज्ञेचे पालन करायचे होते आणि द्रौपदी तर आता त्यांची दासी होती, तिने आज्ञापालन करायलाच हवे होते. 

***

महाभारत कथा (२ ४ )

यज्ञमंडपामध्ये घडलेल्या शिशुपाल वधाच्या घटनेने काहीकाळ अस्थिरता निर्माण झाली होती. शिशुपालाचे धडावेगळे झालेले शीर बघताना उपस्थित अतिथी भयचकित झाले होते. काहीकाळाने सारे स्थिरस्थावर होऊन यज्ञकार्याचे विधी संपन्न झाले होते. युधिष्ठिर चक्रवर्ती सम्राट होता आणि त्याच्या सत्तेला आव्हान देऊ शकेल असा कुणीही वीर नव्हता. 

कौरव राजपुत्र यज्ञकार्यामध्ये सहभागी झाले होते पण ते केवळ धृतराष्ट्राची आज्ञा म्हणून. दुर्योधन त्याची असूया, द्वेष लपवू शकत नव्हता. द्रौपदीबद्दल त्याला असलेला राग तर व्यक्त होतच होता. द्रौपदीच्या स्वयंवरासाठी दुर्योधनही उपस्थित होता, स्वयंवराचा 'पण' जिंकून द्रौपदीशी विवाह करण्याची इच्छा त्याच्याही मनात होतीच, पण त्याला लक्ष्यवेध करता आला नाही. आणि तीच द्रौपदी आता इंद्रप्रस्थ साम्राज्याची महाराणी होती. दुर्योधनाचा परममित्र असलेला कर्ण हा तर दीर्घद्वेषी. विद्यार्थी असल्यापासूनच तो पांडवांचा विशेषतः अर्जुनाचा द्वेष करीत होता. द्रौपदी स्वयंवरामध्ये त्याचा झालेला अपमान हे अजून एक निमित्त होते. द्रौपदीने स्वयंवरमंडपामध्ये त्याला सूतपुत्र असे संबोधले होते, हा प्रसंग तर त्याच्या जिव्हारी लागलेला होता. यज्ञप्रसंगी द्रौपदीचा अपमान करण्याचा प्रयत्न त्या दोघांनीं केला होता परंतु कृष्णाच्या चतुराईमुळे तो अयशस्वी झाला होता. 

मुख्य यज्ञविधी पार पडला होता, आता काहीसा निवांत वेळ होता. कौरव राजपुत्र, कर्ण, आणि शकुनी मयसभेमध्ये आलेले होते, त्यांच्या मनात देखील सभेविषयी कुतूहल होते. 

मयसभेमध्ये असलेले देखावे दृष्टिभ्रम करणारे होते. कौरव राजपुत्र त्या देखाव्यांना फासत होते. कधी जमीन समजून पाण्याच्या तळ्यात पडत तर कधी पायरी समजून पाय ठेवल्याने खाली पडत होते. तिथले स्तंभ, भिंती, झाडे, पुतळे, संगमरवरी आसने, जमीन, तळे, गवाक्षे, द्वारे सारे काही भ्रम निर्माण करणारे होते. जे आहे असे वाटेल ते तिथे नाहीच अशीच रचना होती. तिथल्या चमत्कारिक देखाव्यांमुळे दिशांचे ज्ञान होत नव्हते. खरे तर केवळ मनोरंजनाकरता आणि मौजमजेसाठी ती सभा होती. त्यातील देखाव्यांना फसल्याने अपमान वाटायचे काहीच कारण नव्हते आणि तसेच काही तिथे असणार याची पूर्वकल्पना तिथे येणाऱ्यांना नक्कीच असणार होती. परंतु दुर्योधन, दु:शासन, कर्ण, शकुनी इत्यादींना तिथे होणारी फजिती चांगलीच त्रासदायक वाटत होती कारण मयसभेच्या सौधावर दासी आणि सख्यांसोबत वार्तालापात मग्न असलेली द्रौपदी. 

द्रौपदी तिच्या काही सख्या आणि दासींसह तिथे आलेली होती, कदाचित यज्ञकार्यातून काही क्षण विसावा घेण्यासाठी असेल किंवा कदाचित मुद्दाम दुर्योधनाला डिवचण्यासाठीही असेल. सौधाच्या संगमरवरी कठड्यावर झुकून ती कौरवांची त्रेधा बघत होती. द्रौपदी आणि तिच्या सख्या हास्यविनोदात गर्क होत्या. त्यांच्या बोलण्याचे आणि हास्यांचे ध्वनी त्या रिकाम्या सभेमध्ये गुंजत होते. दुर्योधनाला वाटत होते द्रौपदी त्यांच्या होणाऱ्या फजितीलाच हसते आहे. हे म्हणजे "चोराच्या मनात चांदणे" या उक्तीला सिद्ध करणारेच आहे. दुर्योधनाने त्याच्या साथीदारांसह यज्ञस्थानी, भोजन आणि प्रसादाच्या समयी द्रौपदीला लज्जित करण्याचे प्रयत्न केलेले होते, त्याचा बदला घेण्यासाठी द्रौपदी मुद्दाम तिथे आली असावी असे त्याला वाटत होते. खरे तर द्रौपदी इंद्रप्रस्थाची महाराणी होती. ती पाच पुत्रांची माता होती आणि मुख्य म्हणजे यज्ञ हे तिच्या घरचे कार्य होते, अतिथींचा अपमान करणे तिच्या गृहिणी धर्माला शोभेसे नव्हतेच. त्यामुळे एखाद्या षोडषवर्षा, उथळ आणि चंचल कुमारिकेप्रमाणे ती कुणाची फसगत बघून कुचेष्टा करेल असे वाटत नाही, पण दुर्योधनाला तसे वाटत होते. 

या कथेत असा उल्लेख आहे की द्रौपदी नुसती व्यंगाने हसत नव्हती तर, "अंध पित्याचे पुत्रदेखील अंध झालेत की काय?" असेही ती म्हणाली. द्रौपदीचे एकंदर चरित्र, तिची व्यक्तिरेखा, तिने अनेक प्रसंगी घेतलेले प्रगल्भ निर्णय, तिचे स्वभावचित्र पाहता असे घडणे असंभव वाटते. द्रौपदी एक प्रौढ, समंजस आणि बुद्धिमान स्त्री आहे असेच तिचे व्यक्तिचित्रण दिसते. तिला सूड घ्यायचा असता तर अधिक चांगले पर्याय तिला नक्कीच उपलब्ध होते. एखाद्या मूढ, उथळ आणि चंचल बालिकेप्रमाणे ती वर्तन करेल असे संभवत नाही. पण तरीही माणसाची बुद्धी कशी? कुठे? वाहवत जाईल सांगता येत नाही. त्यामुळे असे घडले असेल असेच गृहीत धरावे लागेल. कारण या प्रसंगानंतरच पुढचे सर्व महाभारत घडले होते.  

***